КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АДКРЬІТЫЯ СІСТЭМЫ, тэрмадынамічныя сістэмы, якія абменьваюцца рэчьгвам (энергіяй і імпульсам) з нава Схема адкрытай распрацоўкі радовішча: 1 — кар'ер; 2 капітальная траншэя; 3 — разразная траншэя; 4 — нахіленая выпрацоўка для транспарціроўкі карыснага выкапня; 5 — адвал пустых парод. кольным асяроддзем. Да А.с. адносяцца хім. і біял. сістэмы (у тл. і жывыя арганізмы), у якіх бесперапынна працякаюць хім. рэакцыі за кошт паступлення вонкавых рэчываў, а прадукты рэакцый выдаляюцца. У адрозненне ад замкнутых (ізаляваных) сістэм у А.с. немагчыма раўнавага тэрмадынамічная, аднак яны могуць знаходзіцца ў стацыянарных станах, якія характарызуюцца пастаянствам скарасцей хім. рэакцый, пераносу рэчыва і энергіі, а таксама мінім. прыростам энтрапіі. АДЛЕР. курортны пасёлак у Расіі, у Краснадарскім краі. Размешчаны на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа, у даліне р. Мзымта. Прыморскі кліматычны курорт. Чыг. станцыя. Аэрапорт. Харч. прамсць. АДЛЕР (Adler) Альфрэд (7.2.1870, Вена — 28.5.1937), аўстрыйскі ўрачпсіхіятр, заснавальнік сістэмы індывідуальнай псіхалогіі. 3 1930х г. жыў пераважна ў ЗША. У аснове яго вучэння прынцып унутр. адзінства псіхічнага жыцця асобы, адсутнасці трывалай мяжы і антаганізмаў паміж свядомасцю і бессвядомым. У тлумачэнні паводзін асобы апіраўся на разуменне канчатковай мэты, да якой імкнецца чалавек, падпарадкоўваючы ёй свае псіхічныя праявы. Паводле А., асн. рухаючай сілай развіцця асобы з’яўляецца імкненне да паўнаты і асабістай перавагі. якое рэалізуецца праз механізм кампенсацыі першаснага пачуцця непаўнацэннасці. Зрабіў уклад у распрацоўку праблем псіхапаталогіі, тэорыі сноў, вывучэння сац. фактараў уздзеяння на чалавечую псіхіку. Асн. працы: «Аб непаўнацэннасці органаў» (1907), «Аб нервовым харакгары» (1912), «Тэорыя і практыка індывідуальнай псіхалогіі» (1920), «Чалавеказнаўства» (1928), «Сэнс жыцця» (1933) і інш. 112 АДЛЕР АДЛЕР (Adler) Гвіда (1.11.1855, Іванчыцэ, Славакія — 15.2.1941), аўстрыйскі музыказнавец; адзін з заснавальнікаў сучаснага музыказнаўства. Асн. працы па метадалогіі гісторыі музыкі, тэорыі муз. стыляў, эстэтыцы. Удзельнічаў у выданні «Квартальніка музычнай навукі» (з 1884) і серыі «Помнікі музычнага мастацгва ў Аўстрыі» (1894—1938). Адзін з заснавальнікаў Акадэмічнага вагнераўскага тва (1870я г.) і ініцыятараў стварэння Міжнароднага таварыства музыказнаўства, з 1927 яго ганаровы старшыня. АДЛЕР (Adler) Фрыдрых (9.7.1879, Вена — 2.1.1960), адзін з лідэраў аўстрыйскіх сацыялдэмакратаў і тэарэтыкаў аўстрамарксізму. Па адукацыі фізік. У 1911—16 сакратар аўстр. с.д. партыі. 21.10.1916 застрэліў аўстр. прэм’ера К.Шцюргка; прыгавораны да пакарання смерцю (заменена на 18 гадоў зняволення). У час рэвалюцыі ў Аўстрыі амнісціраваны (1918), кіраваў рабочымі саветамі (да 1919). Дэпугат аўстр. парламента (1919—23). Ген. сакратар 2 72 Інтэрнацыянала (1921—23) і Сацыялістычнага рабочага інтэрнацыянала (1923—40). У 1940 эмігрыраваў у ЗША, з 1946 жыў у Цюрыху. АДЛЕРФЕЛЬТ (Adlerfelt) Густаў (1671—9.7.1709), шведскі прыдворны. Вучыўся ва унтах Упсалы (Швецыя), Гале (Германія), падарожнічаў па краінах Еўропы. 3 1700 гофюнкер, з 1701 пры двары Карла XII, суправаджаў яго ў паходах. Удзельнік Паўн. вайны 1700—21. Загінуў у баі пад Палтавай. Веў дзённік ваен. падзей, у т.л. на Беларусі, дапаўняў яго афіц. дакументамі, інш. крынійамі. Часткова надрукаваны (ананімна) у 1707 у Гамбургу, дапрацаваны сынам, выдадзены на франц., англ. і ням. мовах (1740—42); у арыгінале выдадзены ў 1919. В.П.Ірыцкевіч. АДЛІГА, павышэнне тры паветра да 0 “С і вышэй зімой ва ўстойлівы марозны перыяд. Узнікае ад прытоку паветра з больш цёплых раёнаў (гл. Адвекцыя, Цыклон) або выклікаецца мясц. награваннем паветра сонечнай радыяцыяй. Найб. характэрна для тэрыторый з кліматам, пераходным ад марскога да кантынентальнага. На Беларусі за снеж.—люты на крайнім ПдЗ бывае больш за 50 дзён з А., на ПнУ — 26— 30. Працяглыя А. часам выклікаюць сярод зімы паводкі на рэках. АХПКОВАЕ ПРЫСТАСАВАННЕ в ы мяральнай прылады, частка прылады, прызначаная для адліку яе паказанняў. А.п. аналогавай прылады складаецца са шкалы і паказальніка (стрэлка, прамень святла), пры гэтым рухомымі могуць быць паказальнік або шкала. А.п. лікавай прылады дае паказанні непасрэдна ў лікавай форме з да памогай мех., эл. і элекграмех. індыкатараў. АДЛГЎКА, выраб, які атрымліваецца пры заліўцы расплаўленага металу, горнай пароды, шлаку, шкла, пластмасы і інш. у ліцейную форму. Можа быць гатовай дэталлю ці загатоўкай, зліткам для апрацоўкі на пракатных станах, паўфабрыкатам для пераплаўкі (чушкавы метал). Металічныя А. вырабляюць з шэрага, коўнага і легіраванага чыгуну (75% па масе), вугляродзістых і легіраваных сталяў (20%) і каляровых сплаваў. АДЛОЎ, 1) здабыча жывымі пэўнай колькасці дзікіх жывёл для навук. даследаванняў, заапаркаў і заасадоў, утрымання ці развядзення ў няволі, рассяпення за межамі дадзенага рэгіёна (у мэтах акліматызацыі ці рэакліматызацыі). 2) Здабыча жывёл (пераважна млекакормячых і птушак) у прамысл. мэтах з дапамогай спец. прыстасаванняў і прылад: цянётаў, гонаў і інш. се КОЛЬКАСЦЬ ДЗЁН 3 АДЛІГАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ ВЕЛАРУСІ Светлавое адліковае прыстасаванне: 1 — крыніца святла; 2 — аптьгчнае прыстасаванне з ніткай або кал'ём (3); 4 — люстарка, замацаванае на рухомай частцы вымяральнага механізма; 5 — шкала з спраектаваным на яе відарысам НПХІ. насці любой рэчы ў неарган. прыродзе ўзнаўляць такія змены, адбіткі, рэакцыі, якія знаходзяцца ў адпаведнасці (або падабенстве) з рэччу, якая на яе ўздзейнічае. Жывыя арганізмы выкарыстоўваюць уласцівасць А. як сродак самазахавання і самапрыстасавання да навакольнага асяроддзя, пачынаючы ад раздражняльнасці раслін і прасцейшых арганізмаў. У ходзе эвалюцыі раздражняльнасць як агульная ўласцівасць арганізма прасцейпіых ператвараевда ў элементарную адчувальнасць нервовай тканкі, а потым — у непасрэдную псіхічную дзейнасць жывёл у працэсе развіцця органаў пачуццяў і галаўнога мозга. У выніку працяглага працэсу антра так, самалоўных пастак, садкоў, лоўчых ям і інш. Для многіх відаў жывёл А. рэгулюецца нормамі міжнар. і нац. заканадаўстваў, магчымы толькі ў межах вьглучаных квот або на падставе выдадзеных прыродаахоўнымі органамі ліцэнзій', адступленне ад іх лічыцца браканьерствам. АДЛУЧЭННЕ ад царквы, выключэнне з рэлігійнай абшчыны асоб за тое, што адмаўляюць Бога, не шануюць Маці Божую, святыя абразы. Выкарыстоўваеода як мера царк. пакарання ў праваслаўі, каталіцызме, іудаізме і некаторых інш. рэлігіях. Кананічнае права адрознівала вялікае А., урачыстае, (анафема) і малое (часовае, якое «вылечвае»). У сучасных умовах назіраюцца тэндэнцыі да адмаўлення ад такога пакарання. АДЛЮСТРАВАННЕ, уласцівасць матэрыі, якая заключаецца ў перадачы асаблівасцяў аб’екга або працэсу, якія адлюстроўваюцца. Выяўляецца ў здоль АДМІНІСТРАЦЫЙНАЕ 113 пагенезу ўзнікаюць і развіваюцца свядомае псіхічнае А. і дзейнасць людзей. Вышэйшая, спецыфічная чалавечая форма А. — свядомасць. Літ.: Тюхтнн В.С. Отраженне. Снстемь]. Кнбернетлка. М., 1972; Петуш к о в a Е.В. Отраженне в жнвой прнроде; Дннамнка теорет. моделей. Мн., 1983; Губанов Н.Н. Чувственное отраженне. М., 1986. Я.В.Петушкова. АДЛЮСТРАВАННЕ ў м а т э м a т ы ц ы , закон, паводле якога кожнаму элементу х мноства X адпавядае пэўны элемент у = f(x) мноства Y (пры гэтым X можа супадаць з Y). А. наз. ін’ектыўным, калі з таго, што элементы a і b мноства X розныя, выцякае, што f(a) і f(b) — розныя элемеіпы мноства Y; сюр’екгыўным, калі кожны элемені мноства Y — вобраз якоган. элемента мноства X; біекцыяй або біектыўным — калі А. адначасова ін’ектыўнае і сюр’ектыўнае і г.д. Гл. таксама Функцыя, Аператар, Пераўтварэнне. АДЛЮСТРАВАННЕ МАСТАЦКАЕ, спецыфічная форма асваення рэчаіснасці. Метадалагічнай асновай разумення сутнасці А.м. з’яўляецца адлюстравання тэорыя, якая раскрывае агульныя заканамернасці і спосабы адэкватнага спасціжэння свету. Ужо ў антычнасці піфагарэйцы, а потым Платон і Арыстоцель сцвярджалі ідэю аб мімесісе (перайманні) як асн. эстэт. прынцыпе і сутнасці мастацгва. Наследаванне прыродзе было дамінантай у эст. трактоўках эпохі Адраджэння, класічнай эстэтыцы 16—17 ст. Гётэ выступаў супраць змешвання прыроды і мастацтва, недаацэнкі суб’ектыўнай творчасці «сапраўднага мастака». М.Г.Чарнышэўскі замацаваў у тэорыі мастацтва паняцце «ўзнаўленне». Сцвярджэнне ў мастацгве прынцыпу канкрэтнагіст. ўзнаўлення абумоўлівае рэалістычнае адлюстраванне рэчаіснасці (гл. Рэалізм). Канцэпцыя актыўнага ўздзеяння мастацгва на духоўны свет чалавека праяўлялася ў адраджэнні ант. тэорыі мімесісу (М.К.Сарбеўскі), развівалася Ф.Скарынам, М.Гусоўскім, Сімяонам Полацкім і інш. У эпоху Асветніцгва элементы А.м. выявіліся ў арыентацыі на пазнавальныя і выхаваўчыя функцыі мастацгва (А.Доўтірд, Л.Бароўскі). К.Каліноўскі, Я.Купала, Я.Колас, М.Багдановіч, Цётка, А. і I. Луцкевічы, А.Гарун і інш. развівалі ўяўленне пра маст. праўду як адлюстраванне праўды жыцця, гісторыі і самабытнай культуры бел. народа. А.м. прадугледжвае асабістыя адносіны творцы да аб’екгаў, што пазнаюцца. Сэнс маст. абагульнення заключаны ў адборы істотнага і заканамернага, у раскрыцці тыповых характараў і сітуацый. Літ.: Дорошевнч Э., Конон В. Очерк нсторнн эстетнческой мыслн Белорусснн. М., 1972; Крюковскнй Н.Н. Логнка красоты. Мн., 1965; Юлдашев Л.Е Нскусство: фнлософскне проблемы нсследовання. М., 1981; К о н а н У. Ля вытокаў самапазнання: Сганаўленне духоўных каштоўнасцей у святле фальклору. Мн., 1989. АДЛЮСТРАВАННЯ ТЭОРЫЯ, сукупнасць палажэнняў, катэгорый і прынцыпаў, якія выражаюць агульныя заканамернасці эвалюцыйнага развіцця ўсіх формаў адлюстравання ў неарганічнай і жывой прыродзе, у сац. рэальнасці. Зыходны прынцып А.Т.: вынікі пазнання павінны быць адносна адэкватныя сваёй крыніцы — арыііналу. У якасці гнасеалагічнага прынцыпу адлюстраванне прызнавалася і ў стыхійным матэрыялізме, але разглядалася як пасіўнае, мёртвае «фатаграфаванне» навакольнага свету. Дыялекгыка разглядае яго як складаны і супярэчлівы працэс узаемадзеяння пачуццёвага і рацыянальнага пазнання, мысліцельнай і практычнай дзейнасці. Пры гэтым свядомасць у сваім развіцці не вычэрпваецца паняццем адлюстравання, паколькі ўключае ў сябе творчасць і прадбачанне.