КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
25.3.1918 абвешчана Беларуская Народная Рэспубліка (БНР), у склад якой павінны былі ўвайсці б. Гродзенская, Магілёўская, Мінская губ. і паветы Віленскай, Віцебскай, Смаленскай, Чарнігаўскай губ., населеныя пераважна беларусамі. Фактычна Рада БНР дзейнічала толькі на тэр. Беларусі, занятай герм. войскамі, за выключэннем паўд. часткі, часова ўключанай у склад Украіны. 1.1.1919 у Смаленску абвешчана Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка ў межах, якія амаль супадалі з пракламаванымі межамі БНР. Аднак ва ўмовах польскага насту Спецыяльны змест распрацаваны Л.Р.Казловым АДМІНІСТРАЦЫЙНАТЭРЫТАРЫЯЛЬНЫ ПАДЗЕЛ БЕЛАРУСІ I СУМЕЖНЫХ ТЭРЫТОРЫЙ у 2й палове ХІХпачатку XX ст. Спецыяльны змест распрацаваны Л.Р.Казловым БЕЛАРУСКАЯ ССР, ПАЛІТЫКААДМІНІСТРАЦЫЙНАЯ КАРТА. 1940 г. РЭСПУБЛІКА БЕЛАРУСЬ. ПАЛІТЫКААДМІНІСТРАЦЫЙНАЯ КАРТА АДМІРАЛ 119 плення ў лют. 1919 Віцебская, Магілёўская і Смаленская губ. ўключаны ў склад РСФСР (пры гэтым Магілёўская губ. пераўіворана ў Гомельскуто), незанятая палякамі астатняя частка БССР — у склад Літ.Бел. Сав. Сацыяліст. Рэспублікі, якая пасля ўступлення польскіх войскаў у Мінск у жн. 1919 факгычна спыніла існаванне. У выніку контрнаступлення Чырв. Арміі 31.7.1920 БССР была адноўлена пад назвай Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, але без усх. ч., якая засталася ў складзе РСФСР. Паводле Рыжскага мірнага дагавору 1921 да Польшчы адышла і зах. ч. Беларусі (гл. Заходняя Беларусь). У складзе БССР засталіся толькі Бабруйскі, Барысаўскі, Ігуменскі, Мазырскі, Мінскі і Слуцкі пав. б. Мінскай губ. У такіх межах 30.12.1922 БССР увайшла ў склад СССР. У сак. 1924 да БССР далучаны ч. Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губ. (1е ўзбуйненне). 17.7.1924 у БССР уведзены новы А.т.п. на 10 акруг, 100 раёнаў, 1202 сельсаветы. У час 2га ўзбуйнення (снеж. 1924) да БССР далучаны Рэчыцкая і Гомельская акругі (б. паветы) з 18 раёнамі, пасля ўзгадненняў у 1927 усх. граніца набыла сучасны выгляд. Планаванае на пач. 1930х г. 3е ўзбуйненне не адбылося. Да 1930 акруті ў БССР скасаваны, захаваўся падзел на 90 раёнаў. У 1935 адноўлены 4 акругі на граніцы з Польшчай (Лепельская, Мазырская, Полацкая і Слуцкая). У студз.—лют. 1938 утвораны 5 абласцей: Віцебская, Гомельская, Магілёўская, Мінская, Палеская. У вер. 1939 да БССР далучана Зах. Беларусь, якая з 1921 у складзе Польшчы падзялялася на Беластоцкае, Віленскае, Навагрудскае і Палескае ваяв. з 26 паветамі, што падзяляліся на гміны. На тэр. б. Зах. Беларусі ўтвораны 5 абласцей: Баранавіцкая, Беластоцкая, Брэсцкая, Вілейская і Пінская (101 раён); Віленскі край у кастр. 1939 перададзены Літве. Ёй жа ў ліст. 1940 перададзена тэр. Гайдуцішскага, Парэцкага і Свянцянскага рнаў. У час ням.фаш. акупацыі 1941— 44 зах. ч. Беларусі (акруга Беласток) далучана да Усх. Прусіі, паўд. раёны — да рэйхскамісарыята «Украіна»; усх. ч. ўваходзіла ў зону армейскага тылу. Астатнія тэр. Беларусі (каля 1/3) утварылі генеральную акругу Беларусь у складзе рэйхскамісарыята «Остланд». Пасля вызвалення Беларусі ў вер. 1944 20 яе раё наў і г. Беласток перададзены Польшчы, Беластоцкая вобл. скасавана, Вілейская вобл. перайменавана ў Маладзечанскую, утвораны Бабруйская, Гродзенская і Полацкая вобл. У студз. 1954 скасаваны Бабруйская. Баранавіцкая, Палеская, Пінская і Полацкая вобл., у студз. 1960 — Маладзечанская вобл. Колькасць раёнаў неаднаразова мянялася, з 1966 іх было 117; 28.12.1989 адноўлены Дрыбінскі рн. На 1.10.1994 у Рэспубліцы Беларусь 1088 адм.тэр. адзінак, у тл. 6 абласцей (Брэсцкая, Віцебская, Гомельская, Гродзенская, Магілёўская. Мінская) і сталічны горад Мінск, 118 сельскіх і 25 гар. раёнаў, 101 горад абласнога і раённага падпарадкавання, 109 пасёлкаў гар. тыпу, 1448 сельскіх Саветаў. Ат.п. рэспублікі замацаваны Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь. Парадак вырашэння пытанняў адм.тэр. ўладкавання дзяржавы адносіцца да выключнай кампетэнцыі ВС Рэспублікі Беларусь. Літ.: Круталеввч В.А Адмпннстратнвнотеррнторкальное устройство БССР. Мн., 1966; Адмнннстратмвнотеррнторнальное устройство БССР: Справ. Т. 1—2. Мн., 1985—87;Казлоў Л., Цітоў А. Беларусь на сямі рубяжах. Мн., 1993. ВА.Кадаўбовіч, В.Л.Насевіч (гісторыя). АДМІНІСТРАЦЫЙНАЯ АДКАЗ НАСЦЬ, гл. ў арг. Адказнасць юрыдычная. АДМІНІСТРАЦЫЙНАЯ ЮРЫСДЬІКЦЫЯ, дзейнасць органаў дзярж. кіравання і іх службовых асоб па вырашэнні індывідуальных адм. спраў і прымяненні адпаведных юрыд. санкцый у адм. парадку. У некаторых краінах А.ю. ажыццяўляюць спец. органы т.зв. адм. юстыцыі (напр., адм. ведамасныя суды ў ЗША, Вялікабрытаніі, адм. трыбуналы акрут у Францыі і ў інш.). У б. СССР не было адасобленай сістэмы спец. органаў адм. юстыцыі. У Рэспубліцы Беларусь да органаў, што ажыццяўляюць А.ю., адносяцца адміністрацыйныя камісіі пры выканкомах мясц. Саветаў дэпутатаў, выканкомы пасялковых і сельскіх Саветаў, раённыя камісіі па справах непаўналетніх, раённыя суддзі, службовыя асобы органаў унутр. спраў, дзярж. інспекцыі і інш. Парадак вядзення спраў органамі, якія ажыццяўляюць А.Ю., рэгламентаваны заканадаў ствам Рэспублікі Беларусь. Гл. таксама Адміністрацыйнае правапарушэнне. АДМІНІСТРАЦЬІЙНЫ КОДЭКС, гл. ў арт. Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях. АДМІНІСТРАЦЬІЙНЫ НАГЛЯД, 1) дзейнасць органаў дзярж. кіравання па кантролі за выкананнем аргцыямі, службовымі асобамі і грамадзянамі ўстаноўленых дзяржавай правілаў у асобных галінах кіравання. 2) Нагляд за асобамі, вызваленымі з месцаў пазбаўлення волі. Існаваў з 1966 на тэр. СССР і ажыццяўляўся органамі МУС за некаторымі катэгорыямі злачынцаў (напр., за асабліва небяспечнымі рэцыдывістамі). Наладжваўся (тэрмін ад 6 месяцаў да 1 года) па месцы жыхарства вызваленых і меў на мэце папярэдзіць учыненне новых злачынстваў. А.н. устанаўліваў пэўныя абмежаванні для паднагляднага, парушэнне якіх праследавалася ў адм. ці крымін. парадку. У Рэспубліцы Беларусь адменены ў крас. 1992. У дарэвалюцыйнай Расіі д'зейнічаў аналагічны гэтай адм. меры паліцэйскі нагляд, які ажыццяўляўся галосна і тайна, часова і пажыццёва. Выкарыстоўваўся не толькі як мера папярэджання крымін. злачыннасці, але і як сродак барацьбы з вызв. рухам з пач. 19 ст. Заканадаўча зацверджаны ў 1882. Паднаглядны не меў права мяняць месца жыхарства, знаходзіцца на дзярж. і грамадзянскай службе, займацца пед. дзейнасцю і г.д. А.н. існуе ў многіх сучасных замежных краінах. АДМІНІСТРАЦЫЯ (ад лац. administratio кіраўніцтва), 1) сукупнасць органаў выканаўчай улады, пгго ажыццяўляе мерапрыемствы ла кіраванні краінай, рэгіёнам, горадам, прадпрыемствам і г.д. (раённая А, абл. A., А. Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Кабінет Міністраў Рэспублікі Беларусь). 2) Службовыя асобы, кіраўнікі, персанал установы, прадпрыемства ці яго струкгурнай часткі (А. завода, А. цэха). АДМІНІСТРАЦЫЯ ДАПАМдн I АДНАЎЛЕННЯ АБ’ЯДНАНЫХ НАЦЫЙ (United Nations Relief and Rehabilitation Administration, ЮНРРА), міжнародная арганізацыя ў 1943—47. Створана ў Вашынпоне 44 дзяржавамі — удзельніцамі антыгітлераўскай кааліцыі з мэтай аказання дапамогі насельніцтву краін, якія вызваліліся ад ням.фаш. і яп. акупацыі. Беларусь далучылася да ЮНРРА у жн. 1945. Дапамога ажыццяўлялася прадуктамі, медыкаментамі і інш. рэчамі ў памеры каля 2% ад нац. даходу краінудзельніц, якія не былі акупіраваны. Іх агульны ўзнос у 1943— 47 склаў 3728 млн. долараў. АДМІНІСТРАЦЫЯ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПЎБЛІКІ БЕЛАРУСЬ, рабочы орган, які ствараецца пры Прэзідэнце. У адпаведнасці з палажэннем і іптатным раскладам ажыццяўляе інфармацыйную і арганізацыйнатэхн. дзейнасць. Адміністрацыя не мае права ўмешвацца ў работу Кабінета Міністраў і дубліраваць яго функцыі. Кіраўнік адміністрацыі прызначаецца Прэзідэнтам, іншыя работнікі — па ўзгадненні з Прэзідэнтам. Свае паўнамоцтвы яна складае перад нававыбраным Прэзідэнтам. АДМІРАЛ [гал. admiraal ад араб. амір аль (бахр) уладар на моры], воінскае званне (чын) вышэйшага афіцэрскага саставу ў ваеннамарскіх флатах мн. дзяржаў. У Еўропе паявілася ў 12 ст. ў Венецыі і Генуі, а затым распаўсюдзілася на флаты інш. краін (у Польшчы ўведзена ў 17 ст., у Расіі — на пач. 18 ст. У СССР устаноўлена з 1940 і адпавядала званню генералпалкоўніка ў арміі). Існуюць таксама званні контрадмірал, віцэадмірал, адмірал флоту і інш. АДМІРАЛ (Vanessa atalanta), насякомае атр. матылёў. Пашыраны ў Еўразіі. На Беларусі нешматлікі від, трапляецца на палянах, лугах, берагах ручаёў, уключаны ў Чырвоную кнігу. Размах крылаў да 6 см. Пярэднія крылы зверху чорныя з белымі плямкамі і чырвонай 120 АДМІРАЛЦЕЙСТВА косай палоскай (адсюль назва), заднія — чорныя, з чырвонай палоскай на краі. Лёт у ліп.—вер., тых, што перазімавалі, — у маі. Вусені развіваюцца ў чэрв.—жн. на лісці крапівы і чартапалоху. АДМІРАЛЦЕЙСТВА, 1) ранейшая назва тэрыіорыі порта з верфямі, стапелямі, майстэрнямі, складамі, пад’язнымі шляхамі і інш. для рамонту і забеспячэння ваенных караблёў. У Расіі ў канцы 17 — пач. 19 ст. дзярж. А былі ў Варонежы, СанкгПецярбургу (Галоўнае А.), Архангельску, Астрахані, Кранштаце, Севастопалі і Нікалаеве. 2) У Вялікабрытаніі вышэйшы орган кіравання BMC, які адпавядае марскому мінву. Існаваў з 1690 як калегія з часовых членаў А. замест былога адзінаўладнага кіравання лорда вярхоўнага адмірала. 3 Адмірал і яго вусень. 1869 А. ўзначальвае першы лорд А., ён жа марскі мінісгр, якому падначалены савет А. з вышэйшых марскіх афіцэраў. 3) Будынак у СанкіГІецярбургу (кампазіцыйны цэнтр, да якога сыходзяцца тры гал. магістралі горада), выдатны твор архітэкгуры рускага ампіру. Закладзены ў 1704 паводле задумы Пятра I як карабельная верф. Пазней перабудоўваўся рас. архітэкгарамі І.К.Корабавым у 1727—38 і А.Дз.Захаравым у 1806—23. 3 19 ст. тут размяшчаліся цэнтр. ўстановы Марскога мінва, пасля 1917 — установы ВМФ. АДМІРАЛЦЕЙСТВА АСТРАВЫ (Admiralty Islands), грула вулканічных і каралавых астравоў на 3 Ціхага ак., у Бісмарка архіпелагу. Уваходзіць у склад Папуа—Новая Гвінея. Пл. 2072 км . Нас. 33,3 тыс. чал. (1978), папуасы. Выш. да 719 м. Найб. значны ваў Манус (1,6 тыс. км2). Клімат трапічны, вільготны. Плантацыі какосавых пальмаў. Рыбалоўства. Гал. горад — Ларэнгау. Адкрыты ў 1527—29 ісп. мараплаўцам А.Сааведра.