КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АДНАРОДНАЯ ФЎНКЦЫЯ, функцыя адной або некалькіх пераменных, якая адпавядае ўмове: пры адначасовым множанні ўсіх пераменных на адзін і той жа адвольны лік значэнне функцыі памнажаецца на некаторую ступень гэтага ліку. Напр., f (Хх, Ху, ..., Xu) = X”f (x,y,...,u), дзе n — паказчык аднароднасці, або вымярэння Аф. Сустракаюцца ў геам. формулах. Калі х = f (a, b,..., 1), дзе a, b,..., 1 — даўжыні адрэзкаў, вымераных адным адвольным маштабам, то правая частка выразу павінна Аднарог. 18 ст. быць Аф. (вымярэнне 1, 2 або 3 у залежнасці ад таго, што вызначае х — даўжыню, плошчу або аб’ём). АДНАРОДНЫЯ КААРДЫНАТЫ пункта, прамой і г.д., каардынаты з уласцівасцю, што аб’екг, які яны вызначаюць, не мяняецца, калі ўсе каардынаты памножыць на адвольны лік. Напр., А.к. пункга М на плоскасці могуць з’яўлявда лікі х, у, z, звязаныя суадносінамі х : у : z = х : у : 1, дзе х і у — дэкартавы каардынаты пункга М. Лікі х’, у’ z’ будуць А.к таго ж пункта М у выпадку, калі знойдзецца множнік X, што х’ = Хх, у’ = Ху, z’ = Х2. Увядзенне А.к. дазваляе дадаць да пункгаў эўклідавай плоскасці пункты з трэцяй А.к., роўнай нулю (т. зв.'бесканечна аддаленыя пункты), што істотна для праектыўнай геаметрыі. АДНАРОДНЫЯ ЧЛЁНЫ СКАЗА, члены сказа, якія адносяцца да аднаго і таго ж слова і выконваюць аднолькавую сінтаксічную функцыю. Паміж сабой звязваюцца спалучальнай сувяззю, сродкам выражэння якой служаць або інтанацыя пералічэння, або інтанацыя і спалучальныя злучнікі. Аднароднымі могуць быць і галоўныя, і даданыя члены сказа: «Туг было і здзіўленне, і захапленне, і крыху зайздрасці» (М.Лынькоў) — аднародныя дзейнікі; «За гарамі, за даламі, у балотах пустынных паўставала, вырастала новая краіна» (Я.Купала) — аднародныя акалічнасці і выказнікі; «На бітву грозную ішоў народ за шчасце, за зямлю, за долю» (Р.Няхай) — аднародныя дапаўненні; «На дварэ другі дзень сеяў дробны, але іусты дождж» (І.Шамякін) — аднародныя азначэнні. Аднароднымі могуць быць члены сказа, выражаныя рознымі часцінамі мовы: «Ліда вясёлая па натуры і любіць смяяцца» (АКулакоўскі). Ач.с. ўтвараюць адкрыты, незамкнёны рад, у які можа ўваходзіць абагульняльнае слова: «Будынак, парк і агарожа — было ўсё слаўна і прытожа» (Я.Колас). А.Я.Міхневіч. АДНАСЕМЯДОЛЬНЫЯ. тое, uno ліліопсіды. АДНАСКЛАД, адначлен, у м a тэматыцы, здабытак, які складаецца з лікавага множніка (каэфіцыента) і адной або некалькіх літар (пераменных), кожная з якіх узята з тым або шшым цэлым дадатным паказчыкам ступені; самы просты алг. выраз. Напр., 5ахд +а3с3ху; 7; а. АДНАСТРОФНЫ ВЕРШ, верш, які не падзелены на асобныя строфы і ўяўляе сабой адно інтанацыйнасінтакс. і сэнсавае цэлае. Звычайна ўключае ад 2 да 8 вершарадоў. Да А.в. адносяць і класічны санет, у якім і тэрцэты, і катрэны звязаны паміж сабой аднолькавымі рыфмамі. АДНАЎЛЁННЕ, гл. ў арт. Акісленнеаднаўленне. АДНАЎЛЁННЕ ЛЕСУ, адбываецца пад полагам дрэвастою, на высечках, гарах і інш. участках, якія раней былі пад лесам. Бьівае лрыроднае, штучнае і 124 АДНАЧАСОВАСЦЬ камбінаванае. Прыроднае А.л. — біял. самааднаўленне лесу самасевам, пнёвымі і каранёвымі парасткамі. Працякае больш эфектыўна, калі на высечках пакідаюць пэўную колькасць насенных дрэў, лесасекі ачышчаюць ад рэшткаў драўніны, а глебу на іх пэўным чынам апрацоўваюць. Фіз.геагр. асяроддзе для прыроднага насеннага А.л. больш спрыяльнае ў лясной зоне, асабліва ў тайзе, дзе менш падлеску і травяністай расліннасці; горш працякае ў лесастэпавай, стэпавай, паўпустыннай зонах і прытундравай падзоне. Часта пры прыродным Ал. адбываецца змена парод і ўтварэнне т.зв. вытворных лясоў: бярэзнікаў, алешнікаў, грабнякоў, асіннікаў і да т.п. Ш т у ч н а е Ал. — пасевы насення, пасадка сеянцаў, саджанцаў, сцябловых і каранёвых чаранкоў. Праводзяць на ўчастках, дзе прыроднае Ал. не дае добрых вынікаў. На тэр. Беларусі яно арыентавана пераважна на вырошчванне хвоі, елкі, дубу, лістоўніцы і інш. (у лясах дзярж. фонду штогод праводзіцца на пл. каля 34 тыс. га). Камбінаванае (мяшанае), спалучае прыроднае і штучнае А.л. на адной і той жа плошчы. АДНАЧАСОВАСЦЬ, супадзенне па часе з’яў, аддзеленых адна ад адной у прасторы. У класічнай механіцы існавала ўяўленне пра абсалютную прастору і час, пра адзіны паток часу, што аднастайна працякае ўсюды і складаецца з імгненняў, кожнае з якіх адначасова настае ва ўсіх пункгах прасторы. Гэта ўяўленне грунтавалася на дапушчэнні бесканечнай скорасці распаўсюджання светлавых сігналаў. Адноснасці тэорыя, зыходзячы з канечнасці скорасці святла, адмовілася ад паняцця абсалютнай А. Агаясамліванне момантаў часу дзвюх з’яў мае сэнс, калі гэтыя з’явы разглядаюцца ў межах нейкай пэўнай сістэмы Аднаўленне лесу. адліку. З’явы, адначасовыя ў адной сістэме адліку. могуць аказацца неадначасовымі ў інш. сістэме. АДНАЧЛЕН. тое, што аднасклад. АДНІМАННЕ, адыманне, арыфметычнае дзеянне, якое заключаецца ў знаходжанні аднаго са складаемых па вядомай суме і другім складаемым; процілеглае складанню. Сума ў гэтым выпадку наз. памяншаемым, дадзенае складаемае — аднімаем ы м , невядомае (вынік) — р о з н a с ц ю . Каб ад аднаго ліку адняць другі, дастаткова да памяншаемага дадаць лік, процілеглы аднімаемаму. Напр.: 7 5 = = 7 + (5) = 2; a b = a + (b). АДНОСІН ТЭОРЫЯ, раздзел фармальнай логікі, дзе разглядаюцца агульныя ўласцівасці адносін і законы, якім яны падпарадкоўваюцца. Распрацавана А. дэ Морганам, Ч.С.Пірсам і Э.Шрэдэрам. Асн. кірунак — вылічэнне адносін, блізкае да тэорыі класаў; даследаванне сувязі паміж адносінамі і аперацыі над імі, устанаўленне законаў, пры дапамозе якіх з адных адносін можна вывесці другія. У матэм. логіцы А.т. звязана з вывучэннем уласцівасцяў і вылічэннем прэдыкатаў, адносін тоеснасці, роўнасці, прыналежнасці элемента да пэўнага класа аб’ектаў і інш. АДНбСІНЫ, 1) філасофская катэгорыя, якая адлюстроўвае адзін з аб’ектыўных момантаў узаемасувязі рэчаў, абумоўленай матэрыяльным адзінствам свету. Існаванне, спецыфічныя ўласцівасці і развіццё рэчаў залежаць ад сукупнасці іх А да інш. рэчаў. Паняцце аб А узнікае як вынік параўнання дзвюх ці больш рэчаў па выбранай (зададзенай) аснове (прыкмеце). Калі аснова параўнання не адвольная, to і A як вынік параўнання таксама не адвольныя, іх анталагічны статус у дадзеным выпадку праяўляецца ў існаванні асновы (пры гэтым самі А. можна разглядаць як уласцівасць гэтай асновы). Адрозніваюць унутраныя А. частак рэчы і яе знешнія А з ініл. рэчамі, А істотныя і неістотныя, неабходныя і выпадковыя і інш. Істотныя агульныя ўстойлівыя А паміж з’явамі выступаюць як закон іх развіцця і функцыяніравання. Асаблівы характар маюць грамадскія адносіны, вывучэнне якіх дае ключ да разумення сутнасці чалавека і гісторыі грамадства. Тыпы і ўласцівасці A, законы іх узаемасувязі вывучаюцца тэорыяй пазнання, логікай, матэматыкай, агульнай тэорыяй сістэм. 2) Эмацыянальнавалявая ўстаноўка асобы на штонебудзь (выказванне яе пазіцыі). Літ.: У е м о в A. Н . Benin, свойства п отношенмя. М., 1963; Райбекас А.Я. Веіць, свойство, отношенпе как фплософскне категорлл. Томск, 1977; Проблема связей п отношеннй в матерналпстнческой дпалекгнке. М., 1990. У.К.Лукашэвіч. АДНОСІНЫ двух лікаў, дзель адааго ліку на другі. А. д з в ю х аднародных велічынь наз. лік, які атрымліваецца ў выніку вымярэння першай велічыні, калі другая прынята за адзінку. Калі 2 велічыні вымераны з дапамогай адной і той жа адзінкі, то іх А. роўныя А лікаў, якія іх вымяраюць. А даўжынь 2 адрэзкаў выражаюцца рацыянальным (сувымерныя адрэзкі) або ірацыянальным (несувымерныя адрэзкі) лікам. Паводле Эўкліда, 4 адрэзкі а, Ь, а’, Ь‘ утвараюць прапорцыю a : b = а’ : Ь’, калі для адвольных натуральных лікаў min выконваецца адна з суадносін ma = nb, ma > nb, ma < nb адначасова з адпаведнымі суадносінамі ціа’ = nb’, ma’ > nb’, ma’ < nb’. У выпадку несувымернасці a і b — разбіўка ўсіх рацыянальных лікаў х = m/n на 2 класы па прыкмеце a > xb або a < xb супадае з разбіўкай па прыкмеце a’ > xb’ або а’ < хЬ’, што адпавядае сутнасці ідэі сучаснай тэорыі дэдэкінда сячэнняў. АДНОСНАЕ, гл. Абсалютнае і адноснае. АДНОСНАСЦІ ПРЫНЦЫП, пастулат спецыяльнай адноснасці тэорыі, паводле якога ў адвольных інерцыяльных сістэмах адліку ўсе фіз. (мех., элекграмагн. і інш.) з’явы пры адных і тых жа ўмовах працякаюць аднолькава. Справядлівасць Ап. вызначае, што станы спакою і раўнамернага прамалінейнага руху не адрозніваюцца паміж сабой. Сфармуляваны ў 1905 /уЭйнштэйнам як абагульненне мех. прынцыпу адноснасці на ўсе фіз. з’явы (за выключэннем гравітацыйных). АДНОСНАСЦІ ТЭОРЫЯ, фізічная тэорыя прасторы і часу ў іх сувязі з матэрыяй і законамі яе руху. Падзяляецца на спецыяльную (СТА) і агульную (ATA). СТА створана ў 1904—08 у выніку пераадольвання цяжкасцяў, якія ўзніклі ў класічнай фізіцы пры тлумачэнні аптычных (элекградынамічных) з’яў у рухомых асяроддзях (гл. Майкельсана дослед). Заснавальнікі СТА — ГАЛорэнц, АПуанкарэ, А.Эйнштэйн, Г.Мінкоўскі. У працы Эйшптэйна «Да электрадынамікі АДОЕЎЦАВА 125 рухомых цел» (1905) сфармуляваны 2 асн. пастулаты СТА эквівалентнасць усіх інерцыйных сістэм адліку (ІСА), пры апісанні не толькі мех., а таксама аптычных, эл.магн. і інш, працэсаў (спец. адноснасці прынцыгіу пастаянства скорасці святла ў вакууме ва ўсіх ІСА незалежнасць яе ад руху крыніц і прыёмнікаў святла. ГІераход ад адной ІСА да ўсякай ішпай ІСА адбываецца з дапамогай Лорэнца пераўтварэнняў, якія вызначаюць характэрныя прадказанні СТА скарачэнне падоўжвых памераў цела, запавоЛьванне часу і нелінейны закон складання скарасцей, згодна з якім у прыродзе не можа адбывацца рух (перадача сігналаў) са скорасцю, большай за скорасць святла ў вакууме. СТА — фіз. тэорыя працэсаў, для якіх уласцівы вял., блізкія да скорасці святла с у вакууме скорасці руху, У тым выпадку. калі скорасць v намнога меншая за скорасць святла (v << с), усе асн. палажэнні і формулы СТА пераходзяць у адпаведныя суадносіны класічнай механікі. Раздзелы фізікі, у якіх неабходна ўлічваць адноснасць адначасовасці (з дакладнасцю да v2/c2 і вышэй), наз. рэлятывісцкай фізікай. Першай створана рэлятывісцкая механіка, у якой устаноўлены залежнасці поўнай энергіі Е і імпульса р*цела масы m ад скорасці руху v: _ m с2 m v*