Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 552с.
Мінск 1996
АДЧУВАЛЬНЫ ЭЛЕМЁНТ, успрымальны орган датчыка ў вымяральных прыладах і сістэмах аўтам. кіравання і рэгулявання, які рэагуе на змену якойн. фіз. велічыні. Ператварае лікавае значэнне гэтай велічыні непасрэдна ці праз прамежкавыя звенні ў выхадны сігнал, зручны для дыстанцыйнай перадачы і далейшай апрацоўкі. Як А.э. выкарыстоўваюцца мембраны, сільфоны, тэрмапары, тэрма і электрасупраціўленні, п’езакварцавыя пласціны і інш.
АДЫГЕЯ 141
АДЧУВАННЕ, псіхічны працэс адлюстравання асобных уласцівасцяў і з’яў аб’ектыўнага свету пры іх непасрэдным уздзеянні на органы пачуццяў. Узнікаюць ад таго, што раздражняльнікі дзейнічаюць на ўспрымальныя часткі аналізатараў—рэцэптары; нервовыя імпульсы дасягаюць галаўнога мозга і выклікаюць А. Спецыфіка А. чалавека, іх дасканаласнь абумоўлены сац.гіст. прычынамі, працоўнай дзейнасцю. А. з’яўляюцца крыніцай непасрэднай інфармацыі аб навакольным свеце. Як адлюстраванне аб’ектыўных уласцівасцяў рэчаў А. з’яўляецца сродкам пазнання рэчаіснасці. У чалавека найб. развіты зрокавыя А. Потым ідуць А. слыху, смаку, нюху, дотыку. Працэсы, што адбываюцца ў арганізме, выклікаюць арганічныя А. (голад, смагу, боль). Існуюць таксама А. вібрацыйныя, руху і становішча органаў цела, раўнавагі і інш.
У працэсе пазнання А. выконваюць функцыі: як субстрат успрымання даюць апошняму магчымасць адлюстраваць структуру вонкавых прадметаў; выступаюць у ролі прыкмет аб’ектыўных уласцівасцяў вонкавых прадметаў пры ўмове, пгго ўзаемасувязь паміж якасцю А. і ўласцівасцю прадмета раней вядомая; з’яўляюцца асновай для фарміравання элементарных уяўленняў. Праблематыка А. распрацоўваецца ў псіхафізіцы сенсорных працэсаў і розных раздзелах фізіялогіі. Разнастайнасць А. адлюстроўвае якасную разнастайнасць навакольнага свету. А. дапамагаюць чалавеку прыстасоўвацца да асяроддзя і ўздзейнічаюць на яго.
Літ:. Ковалгнн В.М. Рефлекторная теорня ошушеннй. Мн., 1963; Ананьев Б.Г. Теорня ошушенмй. Л., 1961.
АДЧУЖЭННЕ, аб’екгыўны сац. працэс, які характарызуецца ператварэннем у пэўных умовах чалавечай дзейнасці і яе вынікаў у самаст. сілу, нгго пануе над чалавекам і варожая яму. Праяўляецца ў процістаянні асн. перадумоў працы (уласнасць, кіраванне і аргцыя) суб’екту працы, дзярж.бюракратычнай машыны радавым членам грамадства, у пачуццях апатыі, адзіноцтва, атрафіі да высокіх сац. і гуманіст. каштоўнасцяў.
Першапачаткова сфармулявана і выкарыстана Т.Гобсам, Дж.Локам, Ж.Ж.Русо для абгрунтавання дагаворнага паходжання дзяржавы як увасаблення перанесеных на яе («адчужаных») людаьмі сваіх пэўных правоў і свабод. Для Гегеля А як уласцівасць сусв. духу (абсалютнай ідэі) ёсць пераход яго ў працэсе дыялект. развіцця ў сваю процілегласць — прыродную і сац. рэальнасць; для Феербаха — гэта стварэнне чалавечай свядомасцю рэліг.ілюзорнага свету багоў, анёлаў і інш. пад уплывам усеагульнай залежнасці чалавека ад варожых яму сіл прыроды. Калі ў Гегеля пераадоленне А ажыццяўляепца праз усё больш глыбокае пазнанне навакольнага свету, то ў Феербаха — праз крытыку рэлігіі на аснове прынцыпаў любові і салідарнасці. Паводле Маркса, пераадоленне А можа быць дасягнута ў ходзе пралетарскай рэвалюцыі і стварэння такога грамадства, якое выключала б эксплуатацыю чалавека чалавекам і ства
рала б аб’ектыўныя ўмовы для свабоднага, усебаковага развіцця асобы.
У сучаснай зах. філасофіі А. імкнуцца абгрунтаваць усе бакі крызісу грамадства — сац. і нац. прыгнёт, бюракратызацыю грамадскага жыцця, тэхнізацыю свету і разбурэнне прыроднага асяроддзя, узрастаючую бездухоўнасць мастацтва і асобы, нявер’е і атэізм, тэрарызм і злачыннасць, нават нац.вызв. барацьбу народаў. АКамю атаясамлівае А. з відавочнай для яго абсурднасцю чалавечага быцця ў свеце фатальнай непазбежнасці смерці індывіда. Крызіс сацыялізму і марксізму ўяўляецца як спецыфічнае А. ў грамадстве з дзярж.калектыўнай уласнасцю, якая ўзмацняе працэс А., ператварае яго ў фатальнаантрапалагічную з’яву. Спробы пераадолення А. ў гэтым сэнсе абвяшчаюцца утапічнымі або звязваюцца са зваротам чалавека да Бога і рэліііі, да ўцёкаў ад грамадства ў інтымнаасабістае жыццё, з маральным адраджэннем асобы і грамадства на аснове любові, салідарнасці і інш.
Літ.: Н а р с к н й Н.С. Отчужденне н труд. М., 1983; Грнцанов АА, Овчаренко В.Н Человек н отчужденне. Мн., 1991; Geyer R.F. Alionation theories. Oxford, 1980. І.А.Рабкоў. «АДЧЫНЕНЫХ ДЗВЯРЭЙ» ПАЛІТЫКА. 1) адзін са стратэгічных кірункаў знешняй палітыкі ЗША у канцы 19 — пач. 20 ст. па стварэнні спрыяльных умоў для эканам. экспансіі ў Кітаі. ЗША, прызнаючы падзел КІтая на сферы ўплыву паміж Вялікабрытаніяй, Германіяй. Францыяй, Расіяй, Японіяй і інш. дзяржавамі, патрабавала захаваць для амер. капіталу ў гэтых сферах «адчыненыя дзверы» — роўныя правы і магчымасці, ільготы і тарыфы. Афіцыйна «А.дз.» п. прызнана на Вашынгтонскай канферэнцыі 1921—22. У сав. гіст. лры наз. «Адкрытых дзвярэй» дактрына. 2) Сучасны кірунак развіцця сусв. эканомікі і гандлю, галоўны прынцып якога — узаемаадкрытасць эканомікі праз дзейнасць транснац. карпарацый і транснац. банкаў. Падтрымліваецца найб. краінамі свету: ЗША, Японіяй, Францыяй, Германіяй і інш. 3) Курс некаторых дзяржаў Азіі (Кітай, Паўд. Карэя, Малайзія, Індыя і інш.), Афрыкі (Егіпет, Нігерыя, Кенія і інш.), Лац. Амерыкі (Аргенціна, Мексіка, Багамскія Астравы і інш.), рэс
публік б. СССР (Расія, Украіна, Літва, Латвія, Эстонія) на эканам. развіццё за кошт прыцягнення замежнага капіталу, тэхнікі і тэхналогій і стварэння свабодных эканамічных зон з ільготным падатковым рэжымам. асобнымі правамі ў сац.эканам. і паліт. сферах.
А.А. Чалядзінскі.
АДШЧЭП, асколак, адбіты адбойнікам ад кавалка крэменю або нуклеуса першабыгным чалавекам каменнага і бронзавага вякоў. Выкарыстоўваліся на выраб прылад працы — нажоў, сярпоў і інш.
АДЫГЁЙСКАЯ МОВА, адна з іберыйскакаўказскіх моў (абхазаадыгейская група чэркескай падгрупы), блізкая да кабардзінскай мовы. Пашырана ў Адыгеі, а таксама ў Лазараўскім і Туапсінскім рнах Краснадарскага краю. Mae 4 дыялекты: абадзехскі, бжэдугскі, тэміргойскі (аснова літаратурнай мовы) і шапсугскі.
Паводле ладу аглюцінатыўная мова з рысамі полісінтэтызму. Фанетыка характарызуецца багатай сістэмай зычных (да 70 фанем) і простай —галосных (2 фанемы), сінтаксіс — наяўвасцю эргатыўнай канструкцыі. Пісьменства створана ў 1918 на аснове араб., у 1927 — лац., у 1938 — рус. графікі.
АДЫГЕЙЦЫ (саманазва а д ы г е ), народ у Адыгеі. 95,4 тыс., у інш. рэгіёнах Рас. Федэрацыі і краінах СНД 125 тыс. чал. (1989). Жывуць таксама ў Турцыі і араб. краінах. Гавораць на адыгейскай мове. Паводле веравызнання мусульманесуніты.
АДЫГЕЯ, Рэспубліка Адыг е я , у складзе Рас. Федэрацыі. Пл. 7,6 тыс. км. Нас. 426 тыс. чал. (1987), гарадскога 51%; адыгейцы, рускія, украінцы і інш. Сталіца — г. Майкоп.
Прырода. А. размешчана ў паўн.зах. ч. Каўказа на левабярэжжы рэк Кубань і Лаба; паўн. ч. — на Прыкубанскай раўніне, парэзанай далінамі рэк і лагчынамі, паўд. ч. — на перадгор’ях і схілах В.Каўказа (выш. да 3238 м. г. Чугуш). Ёсць прыродны газ, буд. матэрыялы, мінер. крыніцы. Клімат умерана кантынентальны, цёплы. Сярэдняя тра студз. каля 2 °C, ліл. 22 °C. Ападкаў каля 700 мм за год. Безмарозны перыяд 180 дзён. Рэкі бас. Кубані (Лаба, Белая, Пшыш, Псекупс). Вадасховішчы: Краснадарскае, ІПапсугскае, Акцябрскае і інш. На б. ч. тэр. — чарназёмы, пашыраны каштанавыя глебы, у гарах — шэрыя і бурыя лясныя. Шыракалістыя лясы перадгор’яў займаюць 2/5 тэрыторыі, у гарах піхта, елка, хвоя. Водзяцца зубр, серна, каўказскі алень, казуля, дзік. буры мядзведзь, выдра, барсук, ліс і інш. У А. асн. ч. Каўказскага запаведніка.
Гісторыя. Звесткі пра стараж. чалавека на тэр. А адносяць да палеаліту. Продкі адыгаў згадваюцца ў пісьмовых крыніцах з сярэдзіны 1га тыс. да н.э. 3 4 ст. н.э. адыгі апрача жывёлагадоўлі і земляробстьа займаліся ганчарствам, кавальствам, ювелірным і інш. рамёствамі. падгрымлівалі гандлёвыя сувязі з народамі Каўказа. Крыма, з Іранам і Візантыяй, з генуэзскімі гарадамікалоніямі, што існавалі да 15 ст. на марскім узбярэжжы А Прыблізна з 13 ст. з зах.адыгейскіх плямёнаў пачала складвацца адыгейская народнасць. У 13 ст. А заваявана Залатой Ардой. 3 16 ст. на землі А спусташальныя набегі рабілі тур. султаны і крымскія ханы. Яны бралі вял. палон, насаджалі іслам, што прымусіла адыгейцаў шукаць абароны ў Расіі. У 1555—57 А далучана да Расіі. 3 крас. 1917 на тэр. А пашыралася ўлада Кубанскай рады. У студз. 1918 абвешчана сав. ўлада, з мая тэр. А ў складзе КубанаЧарнаморскай сав. рэспублікі, з ліп. — ПаўночнаКаўказскай савецкай рэспублікі. Во
142 АДЫП
сенню 1918 А. занята войскамі Добраахвотніцкай арміі, кіравалася адміністрацыяй Дзянікіна ўрада. У сак. 1920 адноўлена сав. ўлада. 27.7.1922 утворана Чэркеская (Адыгейская) аўг. вобласць, 24 м. перайменавана ў Адыгейскую (Чэркескую), з ліп. 1928 — у Адыгейскую аўт. вобласць; адм. ц. — т. Краснадар, з 1936 — г. Майкоп. 3 1937 аўт. вобласць у складзе Краснадарскага краю. У 1991 абвешчана Рэспубліка Адыгея ў складзе Рас. Федэрацыі.
Гаспадарка. Вядучыя галіны прамсці: харч. (кансервавая, маслабойная, мясная, цукр., эфіраалейная, чайная і інш.); машынабуд. (станкабудаванне); лясная і дрэваапр. (вытвсць мэблі, цэлюлозы, кардону). Газаздабыўная прамсць. Асн. прамысл. цэнтр — Майкоп. Пасевы збожжавых (пшаніца, кукуруза, рыс) і тэхнічных (сланечнік, цукр. буракі, тытунь) культур. Вырошчваюць агародніну, бахчавыя, бульбу, кармавыя культуры. Вінаградарства і пладаводства. У жывёлагадоўлі вядучае месца займае развядзенне буйн. par. жывёлы. Птушкагадоўля. Пчалярства. Суднаходства па р. Кубань. Аўтамаб. траса Майкоп — Дагамыс. Зах. ч. перасякае чыгунка Краснадар—Новарасійск.
Культура. У 1992 у А. 204 дашкольныя дзіцячыя ўстановы (21,6 тыс. дзяцей), 165 агульнаадук. школ (62,7 тыс. вучняў, больш за 5 тыс. настаўнікаў), 10 ПТВ (4,5 тыс. навучэнцаў), 6 сярэдніх спец. навуч. устаноў (7 тыс. навучэнцаў); Адыгейскі пед. інт (больш за 5 тыс. студэнтаў), 177 бк. Гісторыкакраязнаўчы музей у Майкопе.
Выходзяць газеты «Адыгэ макь» («Голас Адыга»), «Адыгейская правда» і інш.
Нар. паэзія адыгейцаў уключае паданні пра нартаў, гераічныя, ваеннагіст. песні, песнігалашэнні, калыханкі, паляўнічыя, працоўныя, лірькныя, вясельныя і інш. Развіццё адыгейскай лры звязана са стварэннем у 1918 пісьменства і друку на адыгейскай мове. Першыя поспехі звязаны з імёнамі І.Цэя, М.Паранука, А.Хаткова, Т.Керашава. У 1930я г. зроблены першыя запісы .песень нар. ашуга Цуга Тэўчэжа і створаных ім паэм. У пасляваенны час плённа працавалі А.Еўгых, АГадагатль, Ю.Тлюстэн, Дж.Джагупаў, І.Машбаш, Х.Ашынаў і інш. Развіццю адыгейскай лры ў 1970—90я г. спрыяла творчасць М.Тхаркаха, Е.Мамія, К.Кумпілава, Н.Куека, П.Кашубаева, Т.Чамокава і інш.
КНІГІ ОНЛАЙН
