КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ПАРТУГАЛ (партуг. portuguer), 1) залатая манета каралеўства Партугалія 1499—1557 (з перапынкам) вартасцю ў 10 крузада (лігатурная маса 39,9 г). 2) Назва ў Рэчы Паспалітай 16—18 ст. залатых манет з масай, большай за масу дуката. Першы 10дукатавы П. 1562 ВКЛ выпусціў Жыгімонт II Аўгуст, апошні — у 1661 Ян II Казімір Ваза Апошнія П. — каронныя 1794 3дукатавы і 1,5дукатавы Станіслава Аўгуста Панятоўскага. П. часта прызначаліся не для абарачэння, а даваліся манархамі як узнагарода або на памяць, таму выконваліся на высокім маст. узроўні. ПАРТУГАЛІЯ (Portugal), П а р т у гальская Рэспубліка (Republics Portuguesa), дзяржава на ПдЗ Еўропы, на Пірэнейскім пве. Уключае авы Азорскія і Мадэйра ў Атлантычным акіяне. Мяжуё на Пн і У з Іспаніяй. Пл. 92,4 тыс. км2. Нас. 9918 тыс. чал. (1999}. Дзярж. мова'— партугальская. Сталіца — г. Лісабон. Краіна падзяляецца на 18 акруг і 2 аўг. акругі (на ас Герб і сцяг Партугаліі. ПАРТУГАЛІЯ Маштаб 1:6 000 000 S « ^У^нтэведра =ЭНС£ • ПАРТуГАЛІЯ 0 V ^ * *1 . ■ Віянадуташму"1 0авііі / * 1\ Браба '^тортуХ., / Віл> 0/ J (міоаяіад Рэалі7/ ‘ДоруоЬ< Віла 40° Нова ды Гая Авейру © Д / Kifflppa ФігейрадаФош/ СерПінш Ламегу _ Піньело і 2 . гУаРДа Хавільян Сыбдад.Радрыга Я пн.ш Н Памбал £>Лейрыя КаштмўВранку Квсерэс Калдані^аРаіньяхЬгО?* 0 \ Сантдвэн \ П»ніш\ о Парта, легры "~ ° / \ /, Понтыды Сор ■ \ Мерьіда Борб7 БАДАХОС A ілмада О€?тубал\ 4 йм <А?вара ігушдыф анСараш Сініш ©—I ♦ \ о / ф Алжуш оАуміра 1 Ьежа рэл оМора © \ і Нерва х \ 57 \ Партыман\ ЛагушоЗЭ—— 1 ВілаРзалды / ЬСан^ЁіІ^ ^]1ЬВ| м.Сан Вінсенты І°з.д. АЗОРСКІЯ АСТРАВЫ Маштаб 1:20 000 000 АСТРАВЫ МАДЭЙРА Маштаб 1:10 000 000 в Флорыш 33= в.Порту Санту 38° ®Фаял ОРТЛ в.Тэрсейра 235Г^У в.ніку в.СанМігел пн.ш. в.МаЗэйра .Фуншал пн.ш ПонтаДэлгада© авы Дэзерташ в Санпіа 28°з.д. Марыя °з.д. 108 ПАРТУГАЛІЯ травах). Нац. свята — Дзень Партугаліі (10 ліп.). Дзяржаўны лад П. — рэспубліка. Дзейнічае канстьпуцыя 1976 са зменамі 1982, 1989, 1992 і 1997. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае насельніцтва тэрмінам на 5 гадоў. Вышэйшы заканад. орган — аднапалатны Сход Рэспублікі (230 дэпугатаў, выбіраюцца на 4 гады). Вышэйшы выканаўчы орган — урад на чале з прэм’ерміністрам. Прырода На ПнУ горныя хрыбгы вьші. 1000—1200 м (найб. выш. 1993 м, г. Эштрэла ў хр. СерадаЭштрэла) і плато. Уздоўж узбярэжжа — нізіна. На Пд ад р. Тэжу хвалістая Партугальская нізіна з асобнымі кражамі. Астравы гарыстыя. На вве Піку з групы Азорскіх авоў г. Піку выш. 2351 м. У краіне бываюць моцныя землетрасенні. Карысныя выкапні: вальфрамавыя, алавяныя, уранавыя, медныя, жал. руды, мармур і інш. Клімат субграпічны міжземнаморскі. Сярэдняя тра студз. 5—11 °C, ліп. 20—29 °C. Ападкаў 700—1000 мм на ўзбярэжжы, 1000—2000 мм за год у гарах. Гал. рэкі: ніжнія цячэнні Міньё, Дору (Дуэра), Тэжу (Таха), Гвадыяна. Пад лесам (коркавы і каменны дуб, эўкаліпт, каштан, прыморская хвоя і пінія) і хмызнякамі (маквіс і гарыга) 36% тэрыторыі. Шмат грызуноў, птушак, паўзуноў. Трапляюцца воўк, куніца, ліс, рысь. Нац. парк ПенедаЖэрэш, некалькі рэзерватаў. Насельніцтва Партугальцы складаюць больш за 98%. Жывуць невял. групы эмігрантаў з б. калоній, бразільцы і інш. Вернікі — католікі (97%). Сярэднегадавы прырост насельніцтва блізкі да нулявога. Сярэдняя шчыльн. 107,3 чал. на 1 км . Больш за 70% насельніц тва сканнэнтравана на ўзбярэжжы. У гарадах жыве 66% насельніцтва. Найб. (млн. ж., з прыгарадамі і суседнімі невял. гарадамі); Лісабон — 2,1, Порту — 1,7. У прамсці і будве занята 32% працоўных, у сельскай і лясной гаспадарцы, рыбалоўстве — 12%, у абслуговых галінах — 56%. Значная эміграцыя ў краіны Еўропы і Амерыкі. Гісторыя Тэр. П. заселена чалавекам у эпоху палеаліту. У 2й пал. 1га тыс. да н.э. туг аселі кельты. У 4—3 ст. да н.э. большую ч. краіны насяляді лузітаны. У 138—136 да н.э. тэр. П. заваявалі рымляне, у канцы 1 ст. да н.э. яна амаль уся ўвайшла ў рым. прав. Лузітанія, у 1й пал. 5 ст. н.э. — у каралеўства свеваў. У 2й пал. 5 ст. свеваў выцеснілі вестготы. У 713—718 тэр. П. заваявалі арабы і берберы (маўры). Горныя землі на Пн ад р. Дору сталі ачагом Рэканкісты, да сярэдзіны 11 ст. яны ўвайшлі ў каралеўства Леон. У 1095 кароль Леона Альфонс VI (у 1094 яго войска разбілі каля Лісабона Альмаравіды) стварыў на Пн П. асобнае графства і аддаў яго ў леннае ўладанне свайму зяцю Генрыху Бургундскаму, які стаў тытулавацца графам Партугальскім (па назве рэзідэнцыі ПортусКале, цяпер г. Порту). Сын Генрыха Альфонс I Энрыкіш у 1139 абвясціў сябе каралём (Альфонс Г). У 1143 незалежнасць каралеўства П. (тагачасная сталіца — г. Каімбра) прызнаў Леон. У 1147 у арабаў адваяваны Лісабон, у 1249—50 з авалоданнем тэр. Алгарві ў П. завяршылася Рэканкіста. У час яе сфарміраваліся партуг. народнасць і элементы партуг. культуры, узмацнілася роля духавенства і духоўнарыцарскіх ордэнаў. У 13 ст. ў П. ўстанавілася саслоўная манархія (гл. Картэсы), актывізаваўся рост гарадоў. Пасля смерці апошняга з Бургундскай дынастыі Фернанду I (1383) картэсы выбралі каралём П. вял. магістра Авіскага ордэна Жуана (Жуан I), які адстаяў незалежнасць краіны. У 15—16 ст. у П. ўсталявалася абс. манархія, узмацнілася знешняя экспансія (пачалася з захопу ў 1415 афр. крэпасці Сеута і экспедыцый, арганізаваных Генрыхам Мараплаўцам). Да канца 15 ст. П. каланізавала зах. ўзбярэжжа Афрыкі (Гвінея, Ангола), авы Мадэйра, Зялёнага Мыса, СанТаме і Прынсіпі, Азорскія, пасля адкрыцця Васка да Га май марскога шляху ў Індыю (1498) — усх. Афрыку (Мазамбік),’ Індыю (Гоа і Дыу), Паўд.Ўсх. Азію (Макао і інш.), а пасля экспедыцыі П.АКабрала — Бразілію (з 1500). Эксплуатацыя багаццяў калоній спрыяла ўзнікненню ў П. мануфактурнай вытвсці (канец 15 — 1я пал. 16 ст.), але зза марнатраўства сродкаў на прадметы раскошы з 2й пал. 16 ст. назіраўся эканам. заняпад П. Пасля гібелі караля Себасцьяна I [1557—78| і спынення Авіскай дынастыі партуг. прастол заняў ісп. кароль Філіп П. У перыяд панавання ў краіне іспанцаў (1581—1640) П. была прыдаткам ісп. імперыі, удзельнічала ў войнах Іспаніі з Англіяй, Галандыяй. У выніку антыісп. паўстання 1640 вярнула незалежнасць (прызнана Іспаніяй у 1668), стала правіць дынастыя Браганса. У пач. 18 ст. П. ўдзельнічала ў вайне за іспанскую спадчыну, у сувязі з чым краіна трапіла ў паліт. і эканам. залежнасць ад Англіі (Лісабонскі дагавор 1703 і Метуэнскі дагаеор 1703). У 2й пал. 18 ст. праведзены рэформы маркіза Памбала, але большасць іх адменена пры Марыі I [1777— 1816], У перыяд напалеонаўскіх еойнаў П. акупіравалі франц. (1807), потым англ. войскі (да 1811); каралеўскі двор эмігрыраваў у Бразілію. Ў выніку Партугальскай рэвалюцыі 1820—23 краіна вызвалена ад англічан, ад яе адасобілася Бразілія (1822, незалежнасць прызнана П. у 1825), кароль вярнуўся ў Лісабон, прынята ліберальная канстытуныя. Пасля рэвалюцыі адбыліся грамадз. Мігелісцкія войны 1823—34, у 1842—46 існавала ваен. дыктатура А.Б.Кабрала. У 1853 пракладзена першая чыгунка. У канцы 19 ст. сац.эканам. цяжкасці абумовілі значную эміграцыю з краіны. Актывізацыя руху за ўстанаўленне рэсп. ладу (з 1870х г.) прывяла да Партугальскай рэвалюцыі 1910 і падзення манархіі; першы.м прэзідэнтам рэспублікі быў Т.Брага. 3 1916 П. ўдзельнічала ў 1 й сусв. вайне на баку Антанты. Ва ўмовах эканам. нестабільнасці (паміж 1910 і 1926 змяніліся 8 прэзідэнтаў і 44 урады) уладу захапілі ваенныя (путч 28.5.1926), якія адмянілі канстытуцыю 1911 і распусцілі парламент; з ліп. 1926 краінай кіраваў ген. А.О. дэ Фрагоза Кармона (прэзідэнт у 1928—51). У 1932 прэм’ерміністрам з дыктатарскімі паўнДмоцтвамі стаў АСалазар. Паводпе канстьпуцыі 1933 уП. ўстаноўлена Узбярэжжа на поўдні Партугаліі. Горны ланцуг СерадыМаран на поўначы Партуталіі. ПАРТУГАЛІЯ 109 карпаратыўнааўтарытарная дзяржава (у гіст. і паліталагічнай лры разглядаецца як мяккі, або іберыйскі, варыянт фашызму), забаронены ўсе партыі, акрамя ўрадавага Нац. саюза (засн. ў 1930, з 1970 Нац. нар. дзеянне). У 2ю сусв. вайну П. абвясціла нейтралітэт, але пастаўляла стратэг. сыравіну Германіі, у канцы вайны пераарыентавалася на ЗПІА. Пасля вайны далучылася да Маршала плана (1948), НАТО. У 1951 партуг. калоніі абвешчаны заморскімі правінцыямі; уздым з пач. 1960х г. нац.вызв. руху ў афр. калоніях П. намагалася спыніць калан. войнамі. У выніку Партугальскай рэвалюцыі 1974 скінуты постдыктатарскі ўрад М.Каэтану (з 1968), спынены калан. войны, П. прызнала незалежнасць ГвінеіБісау, Мазамбіка, авоў Зялёнага Мыса (КабаВердэ), СанТаме і Прьшсіпі, Анголы. Канстытуцыя 1976 (са зменамі) заклала асновы сучаснага грамадскапаліт. ладу. У 1976—78, 1983—85 прэм’ерміністрам, у 1986—96 прэзідэнтам дзяржавы быў М.Саарыш. 3 1996 прэзідэнт П. — Ж.Сампаю. П. —"чл. НАТО (з 1949), ААН (з 1955), Аргцыі эканам. супрацоўнівтва і развіцця (з 1968), Савета Еўропы (з 1976), Зах.еўрап. саюза (з 1988), Еўрап. саюза (з 1993, з 1985 была чл. Еўрап. супольнасці). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 26.1.1992. Палітычныя партыі і прафсаюзы. Сацыяліст. партыя (кіруючая), С.д. партыя, Нар. партыя, Камуніст. партыя П. і інш. Прафс. аб’яднанні — Усеагульная канфедэрацыя партуг. працоўных — Нац. інтэрсіндыкал, Усеагульны саюз працоўных. Гаспадарка. П. — індустр.агр. краіна. Пасля рэвалюцыі 1974 павялічыўся дзярж. сектар, у шэрагу раёнаў праведзена агр. рэформа. Валавы ўнутр. прадукт (ВУП) у 1998 склаў 144,8 млрд. дол., па 14,6 тыс. дол. на чалавека. У прамсці ствараецца 36% ВУП, у сельскай гаспадарцы — 4%, у абслуговых галінах — 60%. Гарнарудная прамсць прадстаўлена здабычай вальфрамавых (8е месца ў свеце, штогадовая здабыча каля 2 тыс. т аксіду вальфраму), медных, алавяных, уранавых і жал. руд. Асн. раёны здабычы на Пн, медных руд — на Пд. Электраэнергетыка заснавана на выкарыстанні імпартнага паліва (55%) і гідраэнергіі (45%). У 1997 атрымана 31,9 млрд. кВт.гадз электраэнергіі. Буйнейшыя ЦЭС каля Лісабона і Порту, ГЭС на рэках Дору і Тэжу. Вядучая галіна прамсці — машынабудаванне. Вылучаюцца суднабудаванне і суднарамонт (у раёне Лісабона), аўтазборка (на базе імпартных вузлоў і дэталяў), эл,тэхн. прамсць, вытвсць некаторых тыпаў станкоў (у значнай ступені на экспарт), швейных машын, веласіпедаў, дызельных рухавікоў, а таксама традыц. металавырабаў (нажы, царк. званы і інш.). Развіваецца хім., нафтаперапр., нафтахім. прамсць, выпуск мінер. угнаенняў, хім.фармацэўтычных тавараў, сернай кіслаты. Развіты тэкст. (баваў