КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 9
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Перуна. Удзельнік вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600— 29 і вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1632—34, перагавораў, якія скончыліся падпісаннем Палянаўскага міру 1634. За ваен. заслугі атрымаў пасады ваяводы віленскага (1633) і вял. гетмана (1635). Я н Ю р ы й (8.1.1588, в. Чарнаўчыцы Брэсцкага рна — 18.12.1625), сын Мікалая Крыштофа Сіроткі. 3 1613 кашталян трокскі, пасол на сейм 1611, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1616. Неаднаразова быў сенатарамрэзідэнтам пры каралю. Альбрыхт Уладзіслаў (16.6.1589, г. Нясвіж Мінскай вобл. — 20.7.1636), сын Мікалая Крыштофа Сіроткі. У 1614—20 староста рыжскі, стольнік ВКЛ у 1620, крайчы ВКЛ у 1622, кашталян трокскі ў 1626, кашталян віленскі ў 1633. Пасол на сеймы 1613 і 1615. Жыгімонт Кароль (4.12.1591, г. Нясвіж — 5.11.1642), сын Мікалая Крыштофа Сіроткі. У 1612 уступіў у рыцарскі Мальтыйскі ордэн. Неаднаразова выбіраўся паслом на сеймы. Крайчы ВКЛ у 1633—38, падчашы ВКЛ у 1638—42, ваявода навагрудскі ў 1642. Альбрыхт Станіслаў (мянушка Абаронца Правоў; 1.7.1593, г.п. Алыка Валынскай вобл., Украіна — 12.11.1656), сын Станіслава. Пасол на сеймы 1613 і 1619, дзе прызначаны падканцлерам ВКЛ. 3 1623 канцлер ВКЛ. Заснаваў Пінскі езуіцкі калегіум. Аўтар твора «Кароткі выклад падзей у Польскім каралеўстве ў час панавання Жыгі Да арт. Радзівілы. Станіслаў Казімір Радзівіл (1648—1690). монта III, Уладзіслава IV і Яна Казіміра» і падрабязнага «Дзённіка» за 1632— 56 — каштоўнай крыніцы па ўнутр. і знешняй палітыцы Рэчы Паспалітай. Аляксандр Людвік (4.8.1594, г. Нясвіж — 23.3.1654), сын Мікалая Крыштофа Сіроткі. Стольнік ВКЛ з 1626, крайчы ВКЛ з 1630, ваявода брэсцкі з 1631, надворны маршалак ВКЛ з 1635, маршалак вялікі ВКЛ з 1637, ваявода полацкі ў 1654, староста слонімскі ў 1635^2, войт магілёўскі з 1632. 3 1636 нясвіжскі ардынат. Януш (2.12.1612, Попель Вільнюскага пав., Літва — 31.12.1655), гл. Радзівіл Я. Багуслаў (3.5.1620, г. Гданьск, Польшча —31.12.1669), гл. Радзівіл Б. Міхал Казімір (26.10.1635 — 14.11.1680), сын Аляксандра Людвіка. Стольнік ВКЛ у 1652—53, крайчы ВКЛ у 1653—56, падчашы ВКЛ у 1656— 61, кашталян віленскі ў 1661—66, ваявода віленскі 1666—68, гетман польны і падканцлер ВКЛ з 1668; пасол на сеймы 1648, 1659, 1661, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1664. 3 1654 ардьшат нясвіжскі, адначасова з 1667 і алыцкі. Міхал Кароль (?—1656), сын Януша. Харунжы вялікі ВКЛ у 1644, крайчы ВКЛ у 1645—53, падчашы ВКЛ з 1653; пасол на сеймы 1641, 1649, 1652. 3 1641 ардынат клецкі. Станіслаў Казімір (1648— 8.12.1690), сын Міхала Караля. Стольнік ВКЛ у 1670—80, маршалак вялікі ВКЛ з 1680; пасол на сеймы 1664—65, 1670, 1678 —79. 3 1683 ардынат клецкі. Пасля яго смерці Клецкая ардынацыя перайшла ў лінію нясвіжскіх ардынатаў. Дамінік Мікалай (1648 або 1653—27.7.1697), сын Аляксандра Люд віка. Падскарбі надворны ВКЛ у 1677—81, падканцлер ВКЛ у 1681—90, канцлер ВКЛ з 1690; маршалак Трыбунала ВКЛ у 1685, староста лідскі, ваўкавыскі, вярбілаўскі. Пасол на сеймы 1669, 1674, 1676, 1681, 1697. 3 1690 ардынат клецкі. Людвіка Караліна (27.2.1667— 23.3.1695), дачка Багуслава. Пасля шлюбу з сынам брандэнбургскага курфюрста Фрыдрыха Вільгельма маркграфам Людвігам (1681) пераехала ў Берлін. Сваёй вял. латыфундыяй кіравала праз адміністратараў. Падтрымлівала грашыма і будавала кальвінскія зборы ў Літве і Беларусі. Утрымлівала Слуцкую друкарню 1672—1705. У 1688 выйшла замуж за князя Нойбургскага Карла Філіпа. Пасля яе смерці латыфундыя, т.зв. «Нойбургскія маёнткі», стала аб’ектам спрэчак паміж магнатамі ВКЛ і ням. князямі. Ежы Юзаф (10.3.1668, г. БялаПаддяска Люблінскага ваяв., Польшча — 2/3.1.1689), сын Міхала Казіміра. Падчашы ВКЛ у 1685—88, ваявода трокскі з 1688; пасол на сейм 1688. 3 1680 ардынат нясвіжскі, адначасова з 1688 і алыцкі. Кароль Стан іслаў (27.11.1669, г. Кракаў, Польшча — 2.8.1719), сын Міхала Казіміра. Канюшы ВКЛ у 1686—90, падканцлер ВКЛ у 1690—98, канцлер ВКЛ з 1698; пасол на сеймы 1687, 1688, 1690, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1694 і 1700. Узначальваў рух бел. шляхты супраць Сапегаў, якія былі разбіты ў Алькеніцкай бітве 1700. Далучыўся да Віленскай канфедэрацыі 1716. 3 1689 ардынат нясвіжскі і алыцкі. Ян Мікалай Аляксандр (17.5.1681 — 20.1.1729), сын Дамініка Мікалая. Крайчы ВКЛ у 1699—1706 і 1707—08, кашталян віленскі у 1706—07, ваявода навагрудскі з 1708. 3 1697 ардынат клецкі. Мікалай Ф а ў с т ы н (21.5.1688, г. Дзятлава Гродзенскай вобл. — 2.2.1746), сын Дамініка Мікалая. Чашнік ВКЛ у 1706—09, мечнік ВКЛ у 1710—29, ваявода навагрудскі з 1729; пасол на сеймы 1718, 1720, 1722, 1726; ген.лейтэнант (1725). Выконваў абавязкі камандуючага войскамі ВКЛ. Міхал Казімір (мянушка Рыбанька; 13.6.1702, г.п. Алыка — 22.5.1762), гл. Радзівіл М.К. Мар.цін Мікалай Кароль (11.11.1705, в. Цімкавічы Капыльскага рна Мінскай вобл. — 11.1.1782), сын Яна Мікалая Аляксандра. Крайчы ВКЛ у 1723—52, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1737. 3 1729 ардынат клецкі. Арганізаваў лабараторыі, праводзіў даследаванні па фізіцы, медыцыне, хіміі, захапляўся алхіміяй. Верагодна, душэўна захварэў. Удальрык Крыштоф (28.1.1712, г. Дзятлава — 21.7.1770), гл. Радзівіл У.К. Геранім Фларыян (4.5.1715, г. БялаПадляска — 17.5.1760), сын Караля Станіслава. Падчашы BKJ1 у 1739—50, вял. харунжы ВКЛ з 1750. За 218 РАДЗІВОНАЎ душыў Крычаўскае паўстанне 1743—44. Заснаваў Слуцкі тэатр Радзівілаў. Альбрыхт (25.3.1717, г. Дзятлава — пасля 1790), сын Мікалая Фаўстына. Пасол на пацыфікацыйны сейм 1736, у 1750 маршалак Трыбунала ВКЛ. У 1740х г. палкоўнік панцырнай кавалерыі ВКЛ, з 1755 ген.маёр войска ВКЛ. У 1768 далучыўся да Барскай канфедэрацыі, у 1770 абраны яе маршалкам у Рэчыцкім пав.; у 1743—73 староста рэчыцкі. Ежы (4.2.1721—13.12.1754), сын Мікалая Фаўстына. Маршалак Трыбунала ВКЛ у 1744, пасол на сейм 1746, ваявода навагрудскі з 1746. Староста любашанскі і навагрудскі. Станіслаў (3.5.1722, г. Дзятлава — 22.4.1787), сын Мікалая Фаўстына. Служыў у войску ВКЛ, ген.маёр (1750), ген.лейтэнант кавалерыі (1765). Крайчы ВКЛ у 1752—59, падкаморы ВКЛ у 1759—79, пасол на сеймы 1750, 1760, 1762, 1767, 1776, маршалак Трыбунала ВКЛ у 1763. Кароль Станіслаў (мянушка Пане Кахан ку; 27.2.1734, г. Нясвіж — 21.11.1790), гл. Радзівіл К.С. Юзаф Мікалай (13.11.1736, г. Кракаў — 1813), сын Марціна Мікалая Караля. Пісар вялікі ВКЛ у 1764—73, ваявода мінскі ў 1773—84, трокскі кашталян у 1784—88 і ваявода з 1788; пасол на сеймы 1760, 1764. Маршалак Трыбунала ВКЛ у 1782. 3 1759 ардынат клецкі. Міхал Геранім (29.9.1744— 28.3.1831), сын Марціна Мікалая Караля. Мечнік ВКЛ у 1771—75, кашталян віленскі ў 1775—90, ваявода віленскі з 1790; пасол на сейм 1773, чл. Пастаяннай Рады ў 1780—83 і 1793—94, чл. Адукацыйнай камісіі з 1783 (старшыня ў 1793). 3 1823 ардынат клецкі. Сабраў у Нябораўскім палацы (Польшча) каштоўную калекцыю медалёў, бку (уключала прыватную бку Людовіка XVIII), карцінную галерэю, збор гравюр. М а ц е й (10.11.1749 — 2.9.1800), гл. Радзівіл М. Геранім В і н цэнты (11.5.1759, г Нясвіж — 18.9.1786), сын Міхала Казіміра Рыбанькі. Падкаморы ВКЛ з 1779, ротмістр гусарскай харугвы ў войску ВКЛ з 1780, староста мінскі з 1783, пасол на сеймы 1780 і 1784, дэпутат Трыбунала ВКЛ у 1782—83. Антоні Генрык (13.6.1775, Вільня — 7.4.1833), гл. Радзівіл А.Г. Міхал Гедэон (24.9.1778, Варшава —24.5.1850), гл. Радзівіл М.Г. Дамінік Геранім (4.8.1786, г. БялаПадляска — 11.11.1813), сын Гераніма Вінцэнтага. Камергер імператарскага двара. 3 1810 у войску Варшаўскага княства. У 1812 удзельнічаў у паходзе Напалеона на Маскву, палкоўнік войска Варшаўскага княства і гвардыі Напалеона. У 1813 удзельнічаў у бітвах пад Лютцэнам, Дрэздэнам і Лейпцыгам, смяротна паранены пад Ганаў. Апошні прадстаўнік гал. нясвіжскай галіны Р. Канстанцін (5.4.1793—6.4.1869), гл. Радзівіл К. Вільгельм (Фрыдэрык Вільгельм Павел; 19.3.1797, Берлін — 5.8.1870), сын Антонія Генрыка. 3 1813 на вайсковай службе ў Прусіі; ген. пяхоты (1855). 3 1833 ардынат нясвіжскі. Сабраў каштоўную калекцыю манет і медалёў Польшчы і ВКЛ, старшыня Нумізматычнага тва ў Берліне. Антоні Вільгельм (Фрыдэрык Вільгельм Фердынанд Антоні; 31.7.1833, г. Цепліцы, Чэхія — 16.12.1904), сын Вільгельма. 3 1852 на вайсковай службе ў Прусіі; ген. артылерыі (1889), ад’ютант Вільгельма I, Фрыдрыха III, Вільгельма II. Меў вял. зямельныя ўладанні ў Прусіі, усе ардынацыі Р. на тэр. Беларусі і Украіны. Станіслаў Вільгельм (6.2.1880, Берлін — 28.4.1920), сын Антонія Вільгельма. Валодаў ДавыдГарадоцкай ардынацыяй, прыняў рас. падданства. Удзельнік рус.яп. вайны 1904—05, 1й сусв. вайны. Адзін з заснавальнікаў польскай Нац.кансерватыўнай партыі ў Петраградзе (кастр. 1917), сакратар аргцыі партыі ў Мінску. У лют. 1919 уступіў у 3і полк уланаў у складзе Літоўскабеларускай дывізіі. Загінуў у баі на Украіне. Альбрыхт (Антоні Альбрэхт Вільгельм; 30.10.1885, Берлін — 18.12.1935), сын Ежы Фрыдэрыка (1860—1914). У 1914 атрымаў ва ўласнасць Нясвіжскую і Клецкую ардынацыі. Пасля абвяшчэння Бел. Нар. Рэспублікі разам з Р.Скірмунтам ездзіў у Берлін і Швейцарыю, каб забяспечыць ёй падтрымку. Пазней — адзін з лідэраў кансерватыўнага лагера землеўладальнікаў, віцэпрэзідэнт Саюз абаронцаў «крэсаў усходніх». 3 1922 фінансаваў віленскую газ. «Slowo» («Слова»), дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі і сучасным стане Нясвіжа. Яго малодшы брат Леан Уладзіслаў (22.12.1886 — 8.4.1959) — апошні ардынат нясвіжскі і клецкі (да 1939). Памёр у Парыжы. Літ:. Kotlubaj Е. Galerja NieswieZska portretdw Radziwillowskich. Wilno, 1857; Bartoszewicz K. Radziwillowie. Warszawa; Krakow, 1928. SajkowskiA. Od Sierotki do Ryberiki: W kr^gu radziwillowskiego mecenatu. Poznan, 1965; Malczewska M. Latyfundium Radziwilldw w XV do polowy XVI w. Warszawa; Poznan, 1985; Polski slownik biograficzny. T. 30. Wroclaw etc., 1987; Miscellanea historicoarchivistica. T. 3, 7. Warszawa; Lodz, 1989, 1997. Mackiewicz S. Dom Radziwilldw. Warszawa, 1990; Канановіч У. Клецкія Радзівілы // Бел. мінуўшчына. 1994. № 3; Badania ksiggozbiordw Radziwinnow. Warszawa, 1995; Chachaj M. Zagraniczna edukacja Radziwilldw od pocz^tku XVI do polowy XVII w. Lublin, 1995; Radziwillowie herbu Tr^by. Warszawa, 1996. А.Л.Грыцкевіч. РАДЗІВОНАЎ Мікалай Ільіч (28.12.1906, С.Пецярбург — 28.5.2000), расійскі і бел. акцёр. Нар. арт. Расіі (1957). 3 1927 працаваў у тэатрах Ленінграда, Карэліі. У 1957— 76 у Магілёўскім абл. драм. тры. Мастацгву Р. былі ўласцівы дакладны вонка вы малюнак ролі, псіхалагізм у распрацоўцы характараў, імкненне раскрыць складанасць чалавечай натуры. Сярод лепшых роляў у бел. драматургіі: Сямён Кныш і БончБруевіч («Галоўная стаўка» К.Губарэвіча), Іваноў («Усяго адно жыццё» А.Маўзона), Малахаў («Апошняя інстанцыя» М.Матукоўскага), Слесар («Гэта было ў Магілёве» Я.Тарасава), Палкоўнік і стары Сахон («Мурын Бор» І.Ісачанкі). 3 інш. роляў: Ягор Булычоў («Ягор Булычоў і іншыя» М.Гор М.І.Радзі