Міфалогія. Духоўныя вершы
Выдавец: Беларуская навука
Памер: 471с.
Мінск 2003
Дастаткова часта беларускія духоўныя вершы будуюцца на нейкім адным вобразе (Хрыстос, Адам, Пятніца). Кампазіцыя твора і ў такіх выпадках зводзіцца да раскрыцця ісціннага і поўнага сэнсу Быцця ў служэнні Цару Нябеснаму, выкананню неабходных рэлігійных абрадаў і прадпісанняў.
У мастацкай сістэме беларускіх духоўных вершаў мы сустракаемся з такой арганізацыяй сістэмы персанажаў, пры якой пытанне пра іх падзел на галоўных, другасных і эпізадычных губляе ўсякі змястоўны сэнс, хаця ў шэрагу фальклорных твораў і захоўваюцца адрозненні паміж асобнымі персанажамі з пункту гледжання сюжэта і аб’ёму тэксту. У кампазіцыі духоўных вершаў другасныя ці эпізадычныя персанажы адрозніваюцца ад галоўных толькі колькасна, а не якасна: па аб’ёму
461
адлюстравання, але не па ступені рэлігійнай цікавасці да іх. Гэта стварае асаблівую ўстаноўку, асаблівы змястоўны сэнс кампазіцыі — перад намі ўжо не вобразы асобных людзей, a нешта больш шырокае і значнае — вобраз насельніцтва, народа, нацыі і, нарэшце, усяго свету зямнога.
У цэнтры сюжэта валодаюць самастойнымі характарыстыкамі і прама звязаны з усімі ўзроўнямі зместу твора наступныя персанажы, размеркаваныя па асобных разнавіднасцях духоўных вершаў:
інтэрпрэтатары «цудакнігі» (часцей за ўсё пад імем Валатамана Валатаманавіча і Давыда Іясеевіча), Праўда і Няпраўда — звычайна ў выглядзе двух зайцаў: белага і шэрага («Галубіная кніга»);
Гасподзь Бог, Адам, Восіп Прыгожы, Багародзіца, Хрыстос, Міхаіл Архангел, самарыцянка, Лазар бедны і Лазар багаты (вершы на старазапаветныя і евангельскія тэмы);
Ягорый Храбры, Мікіта, Барыс і Глеб, Дзмітрый Салунскі (вершы пра святых і велікамучанікаў);
Хведар Церын, Аляксей, чалавек Божы, Алісахвійцарэвіч і Пустыня (вершы пра падзвіжнікаў і праведнікаў);
Пятніца;
калікі, Хрыстос — Цар Нябесны, Іаан Багаслоў (верш пра жабрацкую брацію);
Восіп Прыгожы, Алісахвійцарэвіч, Багародзіца, Хрыстос і Антыхрыст як найбольш распаўсюджаныя персанажы ў Bepmax стараверцаў і сектантаўмістыкаў.
Другасныя персанажы дапамагаюць раскрыццю вобразаў галоўных герояў ці рэлігійнага зместу. Так, персанажы бацькі і маці Аляксея, яго жонкі Кацярыны, граданачальніка Рыма спрыяюць паказу велічы рэлігійнага подзвігу аскета, чалавека Божага.
Найбольш часта ў творах сустракаюцца такія кампазіцыйныя ўзаемаадносіны, як супрацьпастаўленне двух персанажаў адзін другому (Праўды і Няпраўды, Госпада Бога і Адама, Ягорыя Храбрага і змея (ці царыца Дзям’яніца) і г. д.)
Часам кампазіцыйная гругюўка персанажаў здзяйсняецца ў адпаведнасці з тымі тэмамі і праблемамі, якія ўвасабляюць асноўныя персанажы: рэлігійнага служэння Богу, барацьбы са злом, ухілення ад грахоўнага жыцця і г. д. У фальклорных творах у эпічнай манеры паказана, што падзвіжніцтва, святасць і велікамучаніцтва ёсць вырашэнне праблемы пошуку ісціннага сэнсу жыцця і атрымання вечнага шчасця ў лепшым свеце — «на нябёсах».
462
Калі ўявіць усе духоўныя вершы ў выглядзе ідэйнамастацкай сістэмы, то можна ўстанавіць агульнае ці падобнае паміж персанажамі з розных сюжэтных ліній асобных разнавіднасцей вуснапаэтычных твораў на рэлігійныя тэмы. Розныя, здавалася б, адасобленыя сюжэтныя лініі звязаны трывалымі кампазіцыйнымі скрэпамі, у прыватнасці ў сферы сістэмы персанажаў на макраўзроўні духоўных вершаў як складанаарганізаванай цэласнасці. 3 гэтага пункту гледжання ўсе персанажы падзяляюцца на дзве групы: адны жывуць рэлігійным жыццём і ўвасабляюць дарагія народнай свядомасці маральныя пачаткі любові, міласэрнасці і духоўнага самаўдасканалення, жыццё другіх падпарадкавана несапраўдным мэтам і немаральнае ў сваёй аснове, увасабляе глыбока ненавісную ідэю раз’яднання людзей.
Такая кампазіцыя персанажаў выклікана неабходнасцю паставіць і вырашаць складаныя маральнафіласофскія пытанні, паказаць рэлігійныя пошукі герояў і іх увасабленне ў зямным жыцці ў самых розных праявах і аспектах. Кампазіцыя, такім чынам, працуе на раскрыццё праблематыкі.
Кампазіцыйна арганізуецца і своеасаблівая маўленчая тканка духоўных вершаў. Маўленчая манера будуецца як імітацыя вуснай, у значнай ступені размоўнай мовы. Шырока выкарыстоўваюцца ўстойлівыя словазлучэнні тыпу назоўнік з пастаянным азначэннем — эпітэтам. Мова апавядальніка экспрэсіўная — павышаная эмацыянальнасць адрознівае ўчынкі як хрысціян, так і язычнікаў. Кампазіцыя эпічнага аповяду, такім чынам, акрамя таго, што выражае змест, служыць яшчэ і стварэнню эмацыянальнага напружання на працягу ўсяго вуснапаэтычнага твора.
Канфлікт як мастацка значымая супрацьлегласць — адна з тых катэгорый, якія быццам бы пранізваюць усю структуру духоўных вершаў. У абсалютнай большасці выпадкаў калектыўны аўтар не выдумляе канфліктаў, а запазычвае іх з рэлігійнай літаратуры, апокрыфаў, а таксама з самога жыйця. Змястоўны канфлікт увасабляецца, як правіла, у проціборстве персанажаў і ў руху сюжэта.
Больш складаны ў параўнанні з канфліктам паміж асобнымі персанажамі канфліктсупрацьстаянне героя і ўкладу жыцця, асобы і асяроддзя (сацыяльнага, бытавога, культурнага, рэлігійнага і г. д.). Царэвічу Іоасафу і Аляксею, Божаму чалавеку, супрацьстаяць устойлівыя формы сацыяльнага і рэлігійнага (язычніцкага) жыцця, якія выступаюць у якасці перашкоды для ісцінна духоўных памкненняў і шуканняў.
«Плач Адама» заключае ў сабе канфлікт унутраны, псіхалагічны: першачалавек не толькі не ў ладзе з Богам, але і з самім
463
сабой, заключаючы ў сабе несумяшчальныя пачаткі грахоўнасці і праведнасці. У некаторых варыянтах «Плача Адама» мы сутыкаемся не з адным, а з двума, так бы мовіць, знешнімі ў адносінах да вобраза канфліктамі: разыходжанне Адама з Творцам дапаўняецца канфліктам паміж Адамам і Евай. Усведамленне першачалавекамі сваёй грахоўнасці, яе наступстваў для будучыні чалавецтва ставіць іх у сапраўды безвыходнае становішча. Будучая смерць падкрэслівае марнасць імкненняў зямных людзей да багаццяў і славы:
Ой, нот же нам тоды Нс надо ннцого: Нн злата, нм сребра, Нн драга ’деяньня Ой толькы ж нам надо Сыжанёк зямелькн П цатыры доскн.16
У духоўных вершах мы маем справу з канфліктамі субстанцыяльнымі — фальклорныя творы ў эпічнай і ліраэпічнай манеры паказваюць нам устойліва канфліктнае быццё, прычым на грэшнай зямлі немагчымы ніякія рэальныя дзеянні, якія могуць вырашыць канфлікт Дабра і Зла, Праўды і Няпраўды.
Аналіз сюжэтных элементаў (стадый развіцця канфлікту — экспазіцыі, завязкі, развіцця дзеяння, кульмінацыі і развязкі) сведчыць пра тое, што тыгі сюжэта большасці духоўных вершаў з’яўляецца дынамічным. Развіццё дзеяння адбываецца напружана і досыць імкліва, у падзеях сюжэта, як правіла, заключаны асноўны сэнс і цікавасць для слухача, а развязка нясе вялікую змястоўную нагрузку, часам мае характар павучання.
Пазасюжэтныя элементы ў духоўных вершах практычна не прадстаўлены. Існуюць, праўда, устаўныя эпізоды — адносна закончаныя фрагменты дзеяння, якія пераносяць у іншае месца і іншы час, з шэрагам новых персанажаў і г. д. Аднак наяўнасць такіх устаўных эпізодаў — не аўтарская задума, а вынік фальклорнай кантамінацыі. Відаць, зводным з’яўляецца верш пра Ягорыя Храбрага, у першай частцы якога расказваецца пра пакутніцтва, а ў другой — пра розныя подзвігі (як указвалася вышэй, абедзве часткі фальклорнага твора маглі выконвацца асобна).
Кампазіцыя любога духоўнага верша мае такі разлік, каб ад пачатку да канца эмоцыі і пачуцці слухачоў не паслабляліся, а ўзмацняліся. У фальклорных творах кампазіцыя часцей за ўсё ўяўляе сабой лінейнае развіццё па ўзрастанню, якое
16 Романов Е. Р. Белорусскнй сборннк. Вып. 5. С. 380.
464
імкнецца да фіналу, канцоўкі. Менавіта ў ім і знаходзіцца пункт найвышэйшага эмацыянальнага напружання.
Калі ў творы здзейснены паўтор як кампазіцыйны прынцып, то ў месцах паўтору, як правіла, знаходзяцца апорныя пункты. Вышэй ужо прыводзіліся прыклады таго, як дэталі і інтанацыі песні пра Георгія Пераможцу, якія паўтараюцца, утвараюць мастацкае цэлае. Тое ж неабходна сказаць і пра антытэзу: калі на ёй пабудаваны твор (ці яго складаючая частка) як на кампазіцыйным прынцыпе, то моманты найбольш адкрытага праяўлення антытэтычнасці часцей за ўсё бываюць апорнымі пунктамі кампазіцыі. Імі ў духоўных вершах становяцца тыя эпізоды, з якіх яўна відаць, як адбываецца барацьба сіл д’ябла з вышэйшымі, боскімі сіламі.
Тым самым просты і складаны тыпы кампазіцыі становяцца стылёвымі дамінантамі духоўных вершаў, вызначаюць іх мастацкую своеасаблівасць. Функцыя кампазіцыі зводзіцца да аб’яднання частак вуснапаэтычнага твора ў адзінае цэлае, прычым гэта аб’яднанне здзяйсняецца натуральным шляхам, перадаецца з пакалення ў пакаленне ў якасці фальклорнай традыцыі.
Такім чынам, духоўныя вершы займаюць асаблівае месца ў самабытнай вуснапаэтычнай культуры беларускага народа XIX— XX стст. 3 аднаго боку, духоўныя вершы ўтвараюць вельмі прыкметную, абумоўленую гістарычным развіццём Беларусі частку самабытнай вуснапаэтычнай культуры народа. Яе ментальнаму ўзроўню ўласцівы элементы звычайнай рэлігійнай свядомасці: у духоўных вершах своеасабліва перапляліся хрысціянскія ўяўленні не толькі з сацыяльным вопытам беларускага народа, але і самымі старадаўнімі язычніцкімі паняццямі і меркаваннямі. Менавіта дзякуючы беларускаму сялянству як носьбіту мовы і своеасаблівага светапогляду вуснапаэтычная культура прымае яскрава выяўленую нацыянальную форму.
3 другога боку, аналіз узаемадзеяння беларускіх духоўных вершаў з этычнай творчасцю іншых славянскіх народаў, перш за ўсё праваслаўнага веравызнання, указвае на падабенства ментальных установак стваральніка фальклорных твораў і агульнасць іх гістарычных лёсаў. Праваслаўе садзейнічала уніфікацыі форм грамадскага і духоўнага жыцця старажытнарускай народнасці, што пазней абумовіла элементы падабенства вуснапаэтычнай творчасці беларускага, рускага і ўкраінскага народаў. Распаўсюджанне духоўнамаральных прынцыпаў і арыенціраў хрысціянства важна на рубяжы XX—XXI стст. — ва ўмовах рэзкай змены цэнасных арыентацый.
ЗАКЛЮЧЭННЕ
Фальклору кожнага народа ўласцівы гнасеалагічная (пазнавальная) і светапоглядная функцыі: у шматвяковым працэсе вуснапаэтычнай творчасці людзі ў мастацкай манеры ўвасабляюць сфарміраваную народнай свядомасцю культурную карціну свету. Больш за тое, узнаўляемай па фальклорных крыніцах карціне свету ўласціва большая напоўненасць і сацыяльная рэпрэзентатыўнасць, чым «карціне свету», аналізуемай па літаратурных крыніцах — «прадуктам» элітарнай субкультуры глабальнага, пісьмовага тыпу культуры (які ідэнтыфікуецца па спосабу інфармацыйнай самаарганізацыі грамадства). Фальклор як традьшыйная вуснапаэтычная творчасць перш за ўсё асацыіруецца са шматвяковай культурастваральнай дзейнасцю шырокіх сялянскіх мас.
КНІГІ ОНЛАЙН
