Ці ведаеце вы сваё дзіця?
Выдавец: Народная асвета
Памер: 144с.
Мінск 1972
*
Першыя гады дзіцяці ў школе... Як многа значаць яны для ўсяго яго будучага жыцця! Гэта фундамент, на якім узводзіцца ўвесь будынак цаспяховага навучання і фарміравання асобы ў далейшым.
За першыя 3 гады, праведзеныя ў школе, ва ўсім жыцці дзіцяці адбываюцца значныя змены.
Хутка развіваецца псіхіка дзіцяці, мысленне і мова, удасканальваецца памяць, павялічваецца аб’ём увагі, умацоўваецца воля, ідзе станаўлепне характару.
Малодшы школыіік перажывае яшчэ дзве важныя падзеі ў сваім жыцці: у I класе яго прымагоць у акцябраты, а ў III класе ён становіцца членам піянерскай арганізацыі імя У. I. Леніна. Гэтыя падзеі, як правіла, з’яўляюцца важпай вяхой у маральным развіцці дзяцей. Малодшыя школьнікі авалодваюць асновамі камуністычпай маралі, прывучаюцца да пэўных паводзін. К канцу III класа дзеці навучыліся не толькі чытаць і пісаць. Яны навучыліся вучыцца, падрыхтаваліся да сістэматычнага вывучэння асноў навук.
92
ЦЯЖКІ ЎЗРОСТ
Сярэдні школьны ўзрост ахоплівае перыяд ад 10—11 да 14—15 гадоў. Інакш гэты ўзрост ~называюць яшчэ падлеткавым, «пераходным», бо ёя як бы звязвас паміж саоой дзяцінства і юнацтва.
У IV класе зпачна мяняецца характар адпосін дзіцяці з дарослымі і равеснікамі. Працэс навучання таксама мяняецца і патрабуе ад дзіцяці пераадолення ііовых цяжкасцей. Усё гэта надае яму шэраг новых маральпых рыс і псіхічных уласцівасцей.
ТТТто характэрна для падлетка? Перш за ўсё сюль страх выглядаць «маленькім», хваравітае самалюбства і крыўда. Веды, набытьія да гэтага ўзросту падлеткам, і ўжо некаторы жыццёвы вопыт выклікаюць патрэбнасць мець уласныя меркаванні, а не толькі спасылацца на аўтарытэт старэйшых. Развіваюцца крытычпыя адносіны да павакольнага, схільнасць да спрэчак.
Выхоўваючы падлетка, бацькам неабходна адмовіцца ад традыцыйнага прыёму — даваць безапеляцыйяыя распараджэнні.
93
На бацькоўскім сходзе, дзелячыся сваім вопытам, маці вучня VI класа расказвала:
«Калі сын у V класе, цяжка перайсці ад прывычнага «беспярэчнага» тону, які быў у мяне з сынам, калі ён вучыўся ў пачатковай школе, да больш тактоўнага і мяккага. Асноўная врычына поспеху маёй выхаваўчай ра5оты, мпс' здаеЦіуі, у шм. піто я стараюся мёнш крычаць~ на сьша, бурчэць/чытаць патацыГТ^а^^ ім незадаволена, гавару гэта прама, спакойна, але даю зразумець, што яго паводзіны мяне засмучаюць, і не прымушаю рабіць толькі памойму на падставе сваёй бацькоўскай улады, лічуся з яго жаданнсм быць самастойным. мець йаёмеркавашісГ
Сустракаючыся з асобпымі адмоўпымі рысамі ў характары падлеткаў, напрыклад грубасцю, упартасцю, празмерным самаўзвышэннем, бацькі часта робяць няправільны вывад аб тым, што гэтыя рысы быццам бы наогул уласцівыя падлетку. На самай жа справе ў адмоўных рысах падлетка праяўляецца, як правіла, або перайманне паводзін дарослых або адказ на пяўмелы падыход да яго з боку дарослага.
Цяжкасці ўзнікаюць таму, што ў падлетка фізічнае і духоўнае развіццё церпіць шэраг глыбокіх змен. Гэтыя змены вызначаюцца павышанымі затратамі энергіі, патрэбнымі для росту і развіцця дзіцяці і фарміравання арганізма, а таксама перабудовай усёй сістэмы залоз унутранай сакрэцыі і цесна звязанай з ёю нервовай сістэмы падлетка.
Фізічнае развіццё школьнікападлетка характарызуецца, перш за ўсё, хуткім яго ростам. Частыя выпадкі, калі павелічэнне росту дасягае
94
10—15 cm y год. Школьнікі ў пераходным уз росце тонкія, даўганогія, або, як гавораць, даўгавязыя.
Адначасова ідзе і ўзмоцнены працэс акасцянення шкілета.
Але асабліва глыбокі ўплыў на фізічнае і псіхічнае развіццё падлетка аказвае працэс палавога паспявання, які пачьшаецца ў^ тым узросце, калі хлопчык ператвараецца ў юнака, дзяўчынка — у дзяўчыну. Гэты перыяд у дзяўчынкі наступае, у сярэднім, ва ўзросце 11—13 гадоў, у хлопчыка — у 12—15 гадоў, таму фізічнае развіццё дзяўчыпак і хлопчыкаў ідзе нераўпамерна. Дзяўчынкі, пачынаючы з Ц—12 гадоў, прыкмстна абгапяюць хлопчыкаў у росце і вазе. Так працягваецца да 15— 16 гадоў, калі хлопчыкі зпоў абганяюць дзяўчынак па гэтых паказчыках. Прыкметы палавога паспяванпя выражаюцца ў дзяўчыпак у развіцці грудяых залоз і паяўленні месячных (менструацый), у хлопчыкаў — у змяненні голасу і паяўленні «расліннасці» на губах і падбародку. Новыя сілы, якія абуджаюцца ў арганізме, шукаюць выхаду.
У перыяд палавога паспяванпя вялікую ролю адыгрывае р_эжым. Калі падлстак нічым пе запяты, прывык да сну і пасля сну зпаходзіцца доўгі час у пасцелі, у яго паяўляюцца і развіваюцца пездаровыя інтарэсы, думкі, пачуцці і імкненні, звязаныя са сферай іптымных адносіп паміж людзьмі. Каб пазбегяуць падобнай з’явы, пеабходпа строга захоўваць рэжым работы, адпачьтаку, сну і харчаванпя. У прыватнасці, не рэкамепдуецца перагружаць меню падлетка мясной ежай, давгпізг'вбстрыГ'узІэ^
95
прыправы, моцную каву або чай, ііе гаворачы ўжо пра піва і віно.
Урачы рэкамендуюць, каб падлетак спаў у праветраным пакоі з сярэдняй тэмпературай, не захутваўся ў цёплую коўдру, не клаўся ў яадта мяккую пасцель. Патрэбна, каб ён не еў шмат на ноч, нічым сябе не пераўзбуджаў і г Д Важнае зпачэнне маюць фізічная праца, заняткі фізкультурай, водныя працэдуры, прагулкі, праведзеныя на працягу дня, каб перад сном падлетак адчуваў здаровую фізічную стомленасць.
Узмоцненыя вучэбныя дамашяія заняткі перад сном, злоўжывапне чытаннем, праглядам вячэрніх тэлевізійных перадач вядзе да разумовага стамлеішя У выпіку падлетак’доуга не можа заснуць, а гэта садзейнічае ўзнікненню ў яго перажыванняў сексуальнага парадку.
У школе пытаннямі палавога выхавання часта займаецца толькі настаўнік прыродазнаўСТВа' Адных урокаў прыродазнаўства недастаткова. Таму ў школе і дома трэба весці прадуманую выхаваўчую работу, праяўляючы пры гэтым вялікі такт, шчырасць і задушэўнасць. He трэба, као падлетак засяроджваў увагу на нездаровых перажываннях і размовах вакол палавога жыцця і ўзаемаадносін полаў.
Падлеткі маюць патрэбу ў пастаянным кіраунхцтве дарослых гэта трэба памятаць. ' а^леткавы ўзрост — перыяд вялікіх магчыма£3£НЦ222катг^здьш^ 2нтэнсіунаіа__ршціх^^ арганізма.
Паводзіны падлетка супярэчлівыя, і гэта ў многім залежыць ад таго, што ён ужо пе дзіця,
96
але |шчэ і не дарослы, хоць і вельмі хоча ім здавацца.
Калі пераход ад дашколыіага да школьнага ўзросту можна разглядаць як каятраст, як пераход у зусім новую стадыю выхавання, то пры пераходзе з III у IV клас як быццам нічога пе мяняецца. На самай справе адбываюцца вялікія змены, узнікаюць зусім новыя ўмовы, у першую чаргу таму, што дзіця пераходзіць дд шматпрадмстнага павучапня. У пачатковай школе вучань мас справу з адной настаўніцай, з невялікім лікам прадметаў і ў асноўным з фактычным вывучэннем матэрыялаў, без дастатковага раскрыцця прычынных сувязей паміж прадметамі і з’явамі.
Шматпрадметнае выкладанне — справа вялікай важнасці: у клас прыходзяць педагогі, розныя па сваім характары і стылі работы, да якіх дзецям трэба яшчэ прывыкнуць і патрабаванні якіх часам здаюцца супярэчлівымі і вельмі складанымі.
Новыя патрабаванні ў сувязі з новай сістэмай выкладання садзейнічаюць таксама выпрацоўцы пэўных асаблівасцей падлеткавага ўзросту. Падлетак вывучае новыя прадметы: у IV класе пачынаецца гісторыя, у V — батаніка і геаграфія, у VI — заалогія, алгебра, геаметрыя, чарчэнне, фізіка, у VII — хімія. Але і ў вывучэнні ўжо вядомых прадметаў адбываюцца змены, значна павялічвасцца аб’ём ведаў і засвойваюцца новыя паняцці.
Па матэматыцы школьнік робіць крок наперад. Ён пераходзіць да элементаў, мностваў, да дзеяння над дробамі ў розных сістэмах, пановаму дзіця ўяўляо ўсе знаёмыя сістэмы скла
97
дання, адымання, мпожання і дзялення. Раней школьнік ведаў, што калі множанне вядзе да павелічэння, то дзяленне — да памяншэння, a цяпер ён даведваецца, што не заўсёды дзяленне азначае памяншэнне. I тут трэба растлумачваць падлетку, што ў вьшіку дзялення можна атрымаць павелічэнне.
У курсе літаратурнага чытання з V класа дзеці і&вучанл^'~біттта^^ раяей'ТіІг^т^жч^ ”што байку нагіі
саў'КрыЛоў, але хто ён такі, яны не вывучалі. Асоба пісьменніка, падзеі яго жыцця, грамадскія адносіны і тая эпоха, калі пісаўся твор, звязваюцца з матэрыялам, які вывучае дзіця. Гэта тое новае, што атрымлівае школьнік V класа.
Выхаванне ў працэсе пазакласнай работы, у дзейнасці піянерскай арганізацыі спрыяе таму, што дзіця больш глыбока і свядома пранікае ў сэнс чалавечых і грамадскіх адносін. А гэта ў многім падрыхтоўваецца вывучэннем больш складанага і змястоўнага вучэбнага матэрыялу. Да гэтага дзеці ўспрымалі ўчынкі людзей такімі, якія яны ёсць, а па матэрыяле літаратурнага чытання школьнікі прывучаюцца разумець, што часта знешнія ўчынкі здаюцца вельмі добрымі, а па справе япы дрэппыя, і наадварот. Падлетак упершыню знаёміцца з разнастайнымі чалавечымі адносінамі і прывучаецца да таго, што трэба не толькі бачыць зробленыя ўчыпкі, але і шукаць іх прычыпы, разумець, якімі пабуджэннямі кіравалі * ся людзі, ідучы на той ці іншы ўчынак. Гэта прымушае падлетка задумацца над тым, ці pa
98
зыходзіцца ў яго самога слова са справай, чаму ён робіць часам так, а не інакш.
Было б вельмі цяжка паспяхова развіваць такія ўменні ў дзяцей падлеткавага ўзросту, калі б мы не абапіраліся на матэрыял, які дзіця атрымлівае з літаратуры.
Паповаму адкрываецца свет для падлетка пры вывучэнні гісторыі. Яго цікавіць пытанне: як можна пазнаць і ацаніць тое, што адбылося тысячагоддзі і стагоддзі назад у жыцці чалавечага грамадства?
Паўстае перад ім і новае патрабаванне: нс толькі расказаць пра падзею, але і раскрыць яе йрЕпгБптт’Лд^^ вывадаў.
■Бацькам трэба добра ведаць пра цяжкасці падлеткавага ўзросту, каб своечасова падтрымаць у школьніка веру ў свае сілы, выхаваць у яго настойлівасць і працавітасць, дапытлівасць і цікаўнасць. Безумоўна, многае вырашаецца забеспячэннем пераемнасці ў рабоце паміж настаўнікамі III і IV класаў. Але многае могуць зрабіць і бацькі, каб з IV класа ў падлетка не знізіўся інтарэс да вучобы ў школе.
Большыя цяжкасці засваення вучэбнага матэрыялу, складанейшыя задачы, якія ўзніклі перад дзецьмі ў працэсе авалодання ведамі, толькі ў тым выпадку прыводзяць да павышэння зацікаўленасці, калі гэтыя цяжкасці яму пад сілу пераадолець. У іншым выпадку зацікаўленасць не толькі не павышаецца, але і прыкметна зніжаецца. ____________
КНІГІ ОНЛАЙН
