Ці ведаеце вы сваё дзіця?
Выдавец: Народная асвета
Памер: 144с.
Мінск 1972
Безумоўна, чытаючы такія пісьмы, цяжка стрымаць абурэнне і не сказаць: «Як жа ты можаш так думаць пра маці, якая дала табе жыццё, нялёгкай працай зарабляе на хлеб?» Але, узважыўшы ўсё, мы спрабуем зразумець, чаМУ Ірьіна стала такой. Ірына піша пра маці: «Ненавіджу». Страшна, калі дачка піша так пра маці. Проста неверагодна. «Ненавіджу», кінутае маці,^ супярэчыць нашай маралі. He будзем апраўдваць Ірыпу, хоць, магчыма, пісьмо было напісана пад уплывам нейкага парыву, у палемічыай запальчывасці, таму многае ў ім утрьтравапа, пераболыпапа. Што ж дарослыя? Ці ж
122
Ірына — нс вынік іх уплыву? Часта дзеці падкрэсліваюць, што з дарослымі цяжка дабіцца ўзаемаразумення. He, не ў галоўным, а ў дробязях. Дарослыя часта «клююць» старэйшых дзяцей за вонкавыя дробязі («не так апрануты», «не так прывітаўся»). Памылка маці ў тым, што яна шчыра верыць, быццам самае добрае, вмсакароднае і высокае ёсць толькі ў класікаў літаратуры і вялікіх кампазітараў, якія жылі ў мінулым веку. Забарона чытаць сучасныя раманы, спроба захаваць такім чынам чысціню і непасрэдвасць дачкі, акрамя злосці, нічога не дасць. Вопыт паказвае, што імснна гэту кнігу яйа прачытае ў першую чаргу. He забараняць, а вучыць моладзь бачыць галоўнае ў творах Рэмарка — апетую ім чалавечую дружбу, a не колькасць выпітага «кальвадоса» ’.
Безумоўна, кожнае новае пакаленпе ўносіць у жыццё сваё разуменне моды, прыгажосці, сціпласці. Старэйшыя павінны разумець гэта.
Маладой дзяўчыне падабаецца Рэмарк, Заля, Дзюма або Ясенін, япа любіць джазавую музыку, модна апранаецца і карыстаецца касметыкай, іншы раз носіць дэкальтаваныя сукенкі. Ці можам мы ўсё гэта забараніць? Гэта ж яе спосаб самасцвярджэння, на якое ёсць права ў кожнага. Мы не можам сказаць толькі на гэтай падставе, што дзяўчына дрэнная. Ці ж мы з вамі не сустракалі ў жыцці дзяўчат, якім усё гэта падабаецца, але не перашкаджае працаваць і вучыцца ў інстытуце?
Маці старшакласніка Д. расказвала пра
1 Семь ответов Нршіе А. «Комсомольская правда», 1964, 17 мая.
123
свайго сьша. Япа бачыла захапленне сына джазавай музыкай і вельмі вузкімі штанамі, яна бачыла яго з паголенай галавою і доўгімі, як у дзяўчыны, валасамі. Але яна бачыла ў сваім сыне і іншыя якасці: працавітасць, шырыню інтарэсаў, імкнеппе пазнаць свет. Яна спрачалася з ім, хоць спрачацца з кожным годам станавілася цяжэй, радавалася, што сын ведае штосьці глыбей, чым яна сама. Бацькі — максімалісты. Яны часта перабольшваюць тое, што не задавальняе іх у дзецях, прымаюць лёгкае ўзроставае захворванне за невылечную хваробу. Яна таксама перажыла гэта. А цяпер у яе з сынам поўнае аднадушша. Але прыйшло гэта не адразу, а пасля доўгага і напружанага перыяду барацьбы супраць яго недахопаў.
Самастойнасць праяўляецца ва ўсім, але, бадай, у першую чаргу ў жаданні спрачацца, мець сваю думку. Шаснаццацігадовая Таня Новікава з г. Шабакіна Белгарадскай вобласці ў пісьме ў «Комсомольскую правду» шчыра піша пра змены, якія адбыліся ў ёй. Дзяўчына адчула, што дзяцінства кончылася, хоць ёй толькі шаснаццаць, што яна навучылася разумець і цаніць жыццё. Вельмі востра стала адчуваць няпраўду, крыўду і несправядлівасць. Раней лічыла, што дарослыя заўсёды маюць рацыю, што яны пе робяць памылак, яна была паслухмяпай, не магла ім пярэчыць. А цяпер не можа цярпець несправядлівасці і падману, смела ўступае ў спрэчкі, іншы раз траціць самавадоданне, бо яе заўсёды знаходзіць аргументы. За гэта яе называюць нястрыманай, самалюбівай, грубай. Яна лічыць, што з узростам прыйшло жаданне спрачацца. Але гэта не злос
124
ная сварка, гэта маладое, добрае, звонкае і жыццярадаснае пачуццё — спрачацца. Таня спрачаецца не толькі з людзьмі, але і з кнігамі, з прыродай. I гэта зразумела. Таня актыўна назпае свет, ёй да ўсяго справа. Яна не згодная з тым, што каханне Паўла Пятровіча Кірсапава з рамана «Бацькі і дзеці» I. С. Тургенева ўнізіцельнае, хлуслівае, бясплоднае, і лічыць гэта сапраўдным каханнем.
«Я пазнаю цябе, свет. Вось ты які! Я пачьтнаю ўжо разгадваць цябе. Але толькі ледзьледзь, ты ж такі вялікі і складаны, а я, хоць і дарослая, але маленькая і простая. Аднак я зразумею цябе. Я ж чалавек»,— так заканчваецца пісьмо Тані. He бурчанне, а добры юнацкі запал адчуваецца ў жаданні спрачацца. Спрачайся, Таня, сцвярджай сябе ў гэтым складаным свеце, пазнавай яго!
Юнакі і дзяўчаты ставяць і спрабуюць вырашыць сур’ёзныя жыццёвыя праблемы.
М. I. Калінін назваў найбольш яркія і ха рактэрныя рысы юнацтва: імкненне да ідэальных перажыванняў і высокую ўспрымальнасць, незвычайную шчырасць і прамату: «...гэта людзі з запалам, з абвостранай уражлівасцю і павышанай актыўнасцю, якія імкнуцца прынесці максімальную карысць свайму народу» *.
Выступаючы на нарадзе вучняў VIII— X класаў Баўманскага раёна г. Масквы, М. I. Калінін адзначаў яшчэ адну характэрную рысу юнацтва — яго гераізм: «Няма сумнен
1 М. Н. К а л п н п н. 0 коммуннстнческом воспптаннн, М., 1951, стар. 12.
125
™Ў ТЬІМ’ шт0 дзевяць дзесятых з вас збіраюцца ў будучым годзе звярнуць і перабудаваць увесь свет пасвойму. На тое і юнацтва» х.
Сцвярджаючы, што гераізм уласцівы асабліва моладзі, М. I. Калінін падкрэсліў, што «гераізм у яго шырокім праяўленні ёсць прадукт нашай сацыяльнай сістэмы» 2.
Два асноўныя пытанні вызначаюць развіццё старэйшага школьніка:
— Якім быць?
— Кім быць?
Глыбока цікавяць моладзь пытанні маралі, адносіны асабістага і грамадскага, шчасця і абавязку. Чалавек, яго маральнае аблічча і яго дзейнасць у савецкім грамадстве займаюць істотнае месца ў фарміраванні светапогляду.
Аднак у апошні час усё часцей гавораць аб тым, што многія юнакі і дзяўчаты — вучні IX— X класаў — праяўляюць недастатковую актыўнасць у грамадскіх справах, чакаюць, пакуль бацькі, педагогі, важатыя арганізуюць для іх цікавыя вечары, паходы, экскурсіі. Педагогі сутыкаюцца з сур ёзнай праблемай: старшакласнікі, засвоіушы свае правы, стараюцца пазбегнупь выканання аоавязкаў. Мы гаворым аб тмм пітп дзесяцікласпік — гэта чалавек сталы. Ён вывучае сур’ёзныя філасофскія працы, рыхтуецЦа да ўступлення ў жыццё. Але настаўнік вымушан запрашаць у школу бацькоў, калі Ваня не паспявае. Вучань IX класа, здольны юнак, перастаў выконваць дамашнія заданні. Запрасілі ў школу бацьку. Ён прыйшоў з работы, адра
' « ' а л п н н н. 0 коммуннстнческом воспптаппп, М., 1951, стар. 83,
2 Т а м ж а.
126
зу з цэха, дзе працуе токарам, не паспеў яшчэ памыць рукі і таму адчувае сябе вельмі няёмка. Бацька расказвае, што ў сына ёсць усе ўмовы для заняткаў: асобны пакой, добрая бібліятэка. У час, адведзены для падрыхтоўкі ўрокаў, у кватэры ўстанаўліваецца цішыня — размаўляюць шэптам, выключаюць радыё і тэлевізар, ходзяць ціхаціха. Усё робяць за яго бацькі: «Толькі вучыся, сынок». А ён не вучыцца. I ён не адзін. У кожным класе ёсць вучні, якія лічаць, што бацькі абавязаны іх карміць, апранаць і абуваць, а школа — даваць веды і «выхоўваць».
A. С. Макаранка вылучыў і абгрунтаваў вельмі важны педагагічны прынцып: «Як Mara больш патрабаванняў да чалавека і як мага болып павагі да яго». Толькі спалучэнне павагі з высокай патрабавальнасцю дасць магчымасць дабіцца поспеху ў выхаванні. Прад’яўляць высокія патрабаванні — гэта пе значыць часцей лаяць дзяцей, чытаць ім мараль, караць. Гэта азначае, што бацькі павіпны знайсці спра, ву^а^якуіО^онак^пмГТжГТі^ • У кожнай сям’і для гэтага ёсць неабмежаваныя магчымасці.
У гэтым узросце дзеці больш цягпуцца да дарослых. Хто акружае юнакоў і дзяўчат, з кім яны сябруюць? Яны цягнуцца да тых даросльіх, якія здольны задавальняць іх маральныя і інтэлектуальныя патрэбнасці. Але здараецца, што юнак або дзяўчына сустракаюцца з дрэнным уплывам і часта не ў сілах яго пераадолець. З’яўляецца цынізм у адносінах да працы, людзей працы. Нярэдка пад уплывам дарослых адбываюцца і хуліганскія ўчынкі, нават зла
127
чынствы. На вуліцы хуліганіць група падвыпіўшых падлеткаў. Яны гучна пяюць пад акампанемент гітары, крычаць, смяюцца, не даючы спаць жыхарам суседніх дамоў. Нё спяць і баЧь“: уздыхаюць, нервуюцца, лаюць хуліганаў і іх бацькоў, зусім не дапускаючы думкі, што хуліганяць свае дзеці.
Узрост юнака — узрост самавызначэння. Тут мэта навучання ў школе ўжо блізкая да завяршэння. Наперадзе — або самастойная праца на вытворчасці, або працяг вучобы. Іншы раз і тое і другое разам. Натуральна, што працэс самавызначэння праходзіць тады лягчэй, калі больш устойлівай і яснай была мэтанакіраванасць маладога чалавека ў папярэднія гады яго развіцця. Тут і праяўляецца здольнасць юнака і дзяўчыны выбраць не самую лёгкую і даступную сцяжынку жыцця, а тую, на якой хоць і прадбачацца цяжкасці, але ёсць магчымасць поўнасцю разгарнуць свае сілы і здольнасці і прынесці грамадству як мага больш карысці.
Ьіднае месца ў жыцці юнакоў і дзяўчат займае дружба. Да сябра старшакласнікі прад’яўляюць больш высокія патрабаванні, чым проста да таварыша. Яны шукаюць сябра з агульнымі схглыіасцямі і падобнымі рысамі характару, а шшы раз, наадварот, імкнуцца знайсці ў ім дапаўненне да тых якасцей, якіх пе хапае ім.
3 сябрамі можна дзяліцца самымі патаемнымі думкамі, аб якіх бацькі і не здагадваюцца Сябры аказваюць вялікі ўплыў на фарміраванне светапогляду, маральных перакананняў, часіа на выбар прафесіі. Іх думка часта цэніцца вышэй, чым думка бацькоў і выхавальнікаў.
128
У юнацкім узросце ўзмацняецца цікавасць да ўласнага «Я». Юнакам здаецца, што цяпер яны могуць мець адносную незалежнасць ад уплыву бацькоў. Але юнак яшчэ не дасягнуў поўнай сталасці, таму ёп шукае апору ў калектыве равеснікаў, у якім можа праявіць сцд^ індывідуальныя якасці.
Вядомы савецкі сацыёлаг I. С. Кон прыводзіць цікавыя даныя. На пытанне: «Ці адчувалі вы калінебудзь, што вам лягчэй абмяркоўваць пытанні з сябрамі, чым з бацькамі?» «Так», адказалі 61% хлопчыкаў 11 —13 гадоў, 90% падлеткаў 15—18 гадоў і 76% мужчын 20 24 гадоў. У жанчын адпаведна — 55 %, 93% і 72%. На пытанне: «Ці адчувалі вы калінебудзь, што вашы бацькі разумеюць вас не так добра, як вашы сябры?» — станоўчыя адказы складаліся па трох узроставых групах адпаведна: у мужчын 59%, 88% і 77%, у жанчын — 54%, 89% і 74%. Гэтыя даныя гавораць аб тым, што ў 15—18 гадоу найоольшая блізжсць юнакоў якаквавцца НТз бацькаьц^аі о ойорамь іГТГТ^тлумачмЗБ гэтуТявў дзвкша прычьінамі: цягай~ да саьПістстгШПяц ў сувязі з болып равдім Ьіялагічным”паспяваннем і выкарыстаннем бацькамі сілы свайго аўтарытэту як метаду вьіхавання, які тпгдзўляё acoby і выклікае справядлівы пратэст.
КНІГІ ОНЛАЙН
