Ці ведаеце вы сваё дзіця?
Выдавец: Народная асвета
Памер: 144с.
Мінск 1972
: Пяцікласніку даводзіцца пёраканаЦца— толькі ў неабходнасці ведаў, але і ў тым, яв месца яму трэба запяць у класе, а таксама
99
школе, сям’і, грамадстве. Імкненпс да самасцвярджэшія стацовііша ддя яго ік'аоходпан, задачап жыцця. Школьнік хоча хоць чымнебудзь вьтзначыццаГЯго прэтэнзп хутка растуць і патрабуюць нрызнанпя, асабліва з боку аднакласнікаў.
Але ж не заўсёды ўдаецца атрымаць прызнанне, а калі так, то падлетак імкнецца дабіцца такога прызнанпя — не ў тым, то ў іншым. Гэтым часта тлумачацца на першы погляд незразумелыя ўчынкі падлетка, непаслухмянасць і бравіраванне гэтай непаслухмянасцю, наўмысная грубасць, імкненпе абавязкова выдзеліцца, заслужыць адабрэнне бліжэіішых таварышаў, паказаць сябе смелым, рашучым, непадначаленым загадам дарослых. Дарослыя часам самі ўзмапняютть гэтыя няправілыіыя учьшкі падлетка, спрабуючы змагацпа і'уіпіаш.
іх толькі шляхам прымушзшш.
Памылка бацькоў у тым, што яны пераацэяьваюць сілы падлетка, выхоўваюць у яго ганарлівасць і лішнюю самаўпэўненасць.
Мікалаіі К., вучань VII класа, адзін з самых непаспяваючых у класе. У яго пастаянныя двойкі па пісьмовых работах, па рускай мове, алгебры, геаметрыі, дрэнныя адзнакі па нямецкай мове і часта па фізіцы і хіміі. Хатпія заданні выконвае дрэпна. Калі мы прыйшлі да яго дамоў, хлопец гультайнічаў, хоць было 7 гадзін вечара і ўрокі по былі яшчэ падрыхтаваны.
У размове з бацькамі выявілася, што займаецца Мікалай мала, не больш гадзіпы ў дзень, і без усякага стараішя.
Бацькі лічаць яго здольным, але гультаяватым. Гэту думку яны ўнушылі і сыну. Ta
100
кая пазіцыя бацькоў шкодпая, бо дзіця ганарыцца гэтай думкай аб сабе, лічыць сябе вельмі разумным і нічога не робіць.
Цадлеткі дапускаюць свавольства, парушаюць дысцыпліну звычайна ў тых выпадках, калі не адчуваюць сапраўднаіі сілы волі. пвйрд^сці хараМНру з буку інігп~оацькоў
^ПГўраййЛтвтгтет ў сваёй аснове маральпымі пачуццямі ўздзейнічае
розуму і пачуццяў. Цікавы прыклад прыводзіўГя пеяк у ДРУКУ. Маці прыйшла ў школу са
скаргай на свайго чатырнаццацігадовага сыпа Віктара Н., які ў апошні час стаў ёй грубіць. Вось і ўчора ён адказаў грубай адмовай на просьбу прыбраць са стала. Пасля таго як маці пайшла, дырэктар выклікаў падлетка да сябе. «Табе колькі гадоў?» — спытаў ён вучня. «Ча* тырнаццаць»,— адказаў хлопчык. «Памнож
14 на 365. Колькі атрымалася?» — «5110»,— адказаў той, усё больш не разумеючы. «А цяпер пампож 5110 на 3. Колькі атрымалася?» — «15330».— «Ну дык вось, Віця, 15330 разоў у тваім жыцці маці думала, чым цябе накарміць, гатавала для цябе ежу, прыбірала за табой са стала. А колькі разоў яна думала пра цябе, клапацілася, каб апрапуць, абуць, траціла сілы і здароўе? А ты груба адмовіў, калі яна папрасіла цябе дапамагчы ёй. Як жа тьт можаш пасля гэтага глядзець ёй у вочы?» Хлопчык
збянтэжана паглядзеў на дырэктара і задумаўся. Безумоўна, адной такой размовы мала, уражанне ад яе можа з часам патухнуць. Але як
першы «штуршок», падмацаваны затым адпа
101
веднай сістэмаіі маральнага выхавання, япа адыграла сваю станоўчую ролю.
Бацькам вельмі важна разумець, што шматпрадметнасць выкладапня, наяўнасць вялікаіі колькасці настаўнікаў змяняе таксама адносіны вучпя да дарослых наогул. Узнікаюць узаемаадносіны, якіх раней пе было: р^ныя патрабаванні з боку настаўнікаў, неабходнасць прывыкнуць да разнастайных метадаў работы многіх з іх. Раней была адна настаўніца — і па арыфметыцы, і па рускай — і патрабаванні яе былі аднолькавыя, а цяпер па розных прадметах розныя людзі, і як у кожнага чалавека ёсць свой почырк, свая паходка, так і ў кожпага педагога ёсць сваё педагагічнае крэда і свой стыль работы.
Падлетак мае магчымасць параўноўваць адпосіны асобных настаўнікаў да работы, да вучняў, ён пачынае ўжо сімпатызаваць адпаму настаўніку, без належнай цікавасці і павагі адносіцца да другога. У працэсе гэтых параўнанняў, узнікнення сімпатый і аптыпатый у падлетка фарміруюцца погляды і меркаванні аб учынках, характарах і паводзінах дарослых людзей.
Іменш^ц^бйШгПОІЬхЛШйшь^^ колькі правільнымі булутть адноеіны—цаддатка да настаУЕкаГТіацькі павінны растлумячьттть школыпку асабліваспі і пужкагпі—рябптвт настауніка і неабходпасць глыбокай павагі да яго ^лбгкйіГпЁадыТ^сёгатапавіннабБ^ьзроблена тактоўна, паколькі падлетак адчувае сябе ўжо дарослым і не заўсёды хоча прызнаваць аўтарытэт старэйшых.
Узаемаразуменне лягчэй за ўсё дасягаецца
102
паміж равеснікамі ва ўсіх магчымых відах сумеснай дзейнасці — гульні, працы, вучобе. Але калі параўнаць па ступені ўплыву на падлетка людзей розных узроставых груп (сяброў, равеснікаў, настаўнікаў, братоў і сясцёр), то аказваецца, што ўплыў дарослых найбольш моцны. Справа ў тьСтігшраз равесніка для падлетка больш схематычны, мае больш абмежаванае кола характарыстыкі, чым вобраз дарослага чалавека, у якім глыбей адлюстравана яго індывідуальнасць. Мы тлумачым гэта тым, што, папершае, індывідуальнасць дарослага чалавека, які сфарміраваўся, выступае для падлетка ярчэй, чым індывідуальныя асаблівасці і стыль паводзін равесніка. Але галоўная прычына ў імкненні. уласцівым падлеткам і юнакам. да_ дарослага чалавека, у якім яны шукаюпь насУаунІкж сябра,"памочіііка і, навэшпе. узоп пля прраймавня. Надлетак шукае ідзал і арыентуецца па даросльіх. а не на раве'бнікаў; асноўнымі выхавальнікамі падлеткі лічаць дарослых і перш за ўсё маці (у меншай ступені бацьйу, старэйшых братоў, сясцёр), настаўнікаў.
Вельмі важна яшчэ адзначыць, што ўпершыню дзіця задумваецца і над тым, якое яно само: добрае ці дрэннае. Падлетак паступова пачынае адчуваць сябе як асобу, у яго ўпершыню паяўляецца самасвядомасць, самаацэнка сваіх паводзін у сувязі з тым, што ён уступае ў разнастайныя ўзаемаадносіны з рознымі людзьмі.
За перыяд навучання ў I—III класах школьнік прывык да той характарыстыкі, якую яму давала настаўніца. Цяпер жа шмат настаўнікаў і кожны ацэньвае вучня на аснове сваіх назіраііняў за ім і ў многім вызпачас свае адяо
103
сіны да яго па падставе всдаў па адным прадмеце. На адным уроку яго спытаў настаўнік і сказаў: «Малайчына», а на другім уроку настаўнік заяўляе: «Я табе стаўлю двойку. Чаму не вывучыў урок?»
'^■'Развіццё самасвядомасці, ацэнкі ўласных* паводзін павышае імкненне падлетка да самастойнасці, ён адчувае патрэбпасць мець свае погляды і меркаваіші. Усё гэта пабуджае падлетка рэзка пратэставаць супраць адкрытых форм кантролю з боку старэйшых, крытычна адносіцца да іх патрабаванняў, адстойваць свае правы па самастойнасць. Неабходна ўмела накіроўваць гэта імкненпе дзіцяці да самастойнасці, улічваць, што ў падлетка адбываецца рост свядомасці ў адіюсінах да ўласных учынкаў: падлетак шукае шляхі самавыхавання. Ён:
1) правярае свае сілы (ці магу я зрабіць мужны ўчыпак),
2) праяўляе клопат аб арганізацыі асабістага жыцця (самадысцыпліна), прымушаючы сябе выканаць тое, што не хацелася б, 4^3) імкнецца пераймаць учыпкі спадабаўшыхся яму вобразаў герояў.
Аднак гэты нрацэс самавыхавання ў падлеткавым узросце вельмі цяжкі і супярэчлівы. Імкненне да самааргапізацыі часта суправаджасцца бурпаіі барацьбой матываў, дзе верх бяРУЦь адмоўныя. Напрыклад, вучань ідзе ў кіно, замест таго каб рыхтаваць урокі. Яго імкненні пераймаць паводзіпы «ідэала» знаходзяць праяву ў знешніх, іпшы раз няўдалых формах паводзін: рабіць пезвычайнай паходку, гаварыць, пераймаючы гаворку іпшых, і г. д.
104
Элементы самавыхавання (вьтхаванне волі, мужнасці) часта заключаюцца ў простым пазёрстве (каб загартаваць волю, хлопчыкі выкарыстоўваюць сродкі, якія наносяць шкоду здароўю: рэжуць руку брытвай, даюць крывёю клятву); каб быць мужнымі, падлеткі свядома ставяць сябе ў небяспечнае становішча (могуць кіпуцца з кручы ў глыбокае месца, пе ўмеючы плаваць), ліхацтва ў падлстка часам прымаецца за храбрасць.
Адначасова з павышэннем патрабавапняў да паводзін школьніка, да вынікаў яго фізічнай і разумовай працы ў сям’і неабходна яшчэ і павага да асобы падлетка, уменне падтрымаць яго імкненне да самастойнасці і ініцыятыву, даць ім правільны напрамак, праяўляць чулы клопат і аказваць дапамогу ў вырашэнні цяжкіх задач самавыхавання. Іменна бацькі маюць магчымасць дапамагчы падлетку знайсці правільныя формы і шляхі для праяўлення мужнасці, арганізаванасці і самастойнасці.
Лічачы свайго сына або дачку, якія вучацп.а ў V і VI класах, «маленькімі», аберагаючы іх ад такіх «рызыкоўных» заняткаў, як, напрыклад, лыжныя паходы, арганізацыя кастроў, спартыўныя спаборніцтвы, надакучаючы ім частымі і аднастайнымі даручэннямі, бацькі тым самым не ўлічваюць патрэбнасцей, уласцівых падлетку, і самі пазбаўляюць сябе багатых магчымасцей для развіцця станоўчых рыс дзяцей.
Асабліва вялікі ўплыў на дзяцей аказвае ў гэтым узросце правільна пастаўленая работа піянерскай арганізацыі. Добры піянерскі калектыў прывучае школьніка да самадысцыпліны, да планавасці, да зладжапасці ў працы і гра
105
мадскім жыцці, выхоўвае гатоўнасць падначаліць асабістыя іптарэсы грамадскім.
Іншае атрымліваецца, калі бацькі няправільна адносяцца да звычайнага жадання падлетка ўступіць у піянеры. Характэрны выпадак няправільнага выхавання ў сям’і адзначан у дзённіку класнага кіраўніка. Вось адзін з запісаў, які адносіцца да пачатку вучобы ў IV класе.
1/Х. У класе нядрэнна ідуць справы з арганізацыяй піянерскай работы, мпогія вучні актыўна рыхтуюцца да збору, прысвечанага гадавіне Кастрычніка. Але Коля стаіць убаку ад грамадскай работы, бо ён яшчэ не піянер. Разам з тым ён ахвотна прымае ўдзел у разнастайных гульнях на двары свайго дома.
5/Х. Вырашыў спытаць Мікалая, чаму ён не ўступае ў піянеры.
— Мама кажа, што «ўступіш тады ў піянеры, калі будзе добрая паспяховасць і дысцыпліна»,— адказаў сн мне.
Такая ўстаноўка маці была памылковай, яна стрымлівала натуральнае жаданне дзіцяці ўступіць у дзіцячую арганізацыю. Іменна атрад, як арганізаваны дзіцячы калектыў, мог у многім садзейнічаць вучобе і выхаванню вучня. Падлетак, безумоўна, хацеў уступіць у піянеры, неаднаразова даваў сабе і нам абяцанне выправіцца, падцягнуцца, стаць прыкладным вучнем, але, лёгка забываючы пра гэта абяцанне, часта «зрываўся».
10/Х. Меў спецыяльную гутарку з маці Колі, параіў ёй не адгаворваць сына ад уступлення ў піянеры, калі той выкажа жаданне.
КНІГІ ОНЛАЙН
