КНІГІ ОНЛАЙН
У ноч з 4 па 5 лютага пісьменьнік быў высланы ў нейтральную зону паміж польскай і літоўскай межамі, а адтуль —у Коўна і затым Дзьвінск. 21 ліпеня яго зноў арыштавалі й адправілі ў Вільню, дзе пад аховай быў каля 3 тыдняў, а затым выпушчаны пад залог у 10 тыс. польскіх марак. працаваў у напрамку нацыянальнага Адраджэньня Беларусі. Справа ў тым, што з вясны 1922г. У.Ленін(«Комсомольскаяправда» ад 12.02.1922 г.) задумаў шырокамаштабную акцыю: выслаць за мяжу ўсіх прадстаўнікоў вольнадумчай інтэлігенцыі, якіх ён у пісьме да М. Горкага ацаніў «как ннтеллпгентнков, лакеев капнтала, мняіцнх себя мозгом нацнн. На деле это не мозг, а говно».У лісьце да Ф.Дзяржынскага ён патрабуе «собйрать сйстематнческне сведенняо полмтнческом стаже, работе й лнтературной деятельностн профессоров й пчсателей». I. Сталіну прапануе «выслатьза граннцу безжалостно» «всех нх вон нз Росснн», «арестовать несколько сот й без обьявлення мотнвов—выезжайте господа!» «Очйстнм Россню надолго!» 15 верасьня сястра братоў Гарэцкіх— Ганна, толькі што паступіўшая ў Заатэхнічны інстытут, несла ў турму для брата перадачу і трапіла пад трамвай і праз тры дні памёрла. Горабратоў было бязьмежным —яны так любілі сваю адзіную, мілую, сардэчную, вельмі здольную сястру. Гэты дзень для іх на ўсё жыцьцё стаў самотным. Амаль праз 20 гадоў Гаўрыла Гарэцкі напіша ў запісную кніжку. «Ах, Ганулька, Ганулька, кветка растаптаная. Дарагая мая мучаніца. Штож нарабіў я? » Максім прысьвяціў Ганне «Хрэстаматыю беларускай літаратуры. XI век—1905 год»: «Яе дарагому вобразу, як памятку на магілку на чужыне, гэтую кнігу прысьвячаю. Брат». Уладзімір Дубоўка, які вельмі сябраваў з Гарэцкімі, на зборнічку вершаў«Строма» (Вільня, 1923) напісаў:«Сьветлае памяці Ганулі Гарэцкай, як вяночак на магілку ў чужыне, прысьвячаю. Аўтар». У Маскву за подпісам Старшыні ГПУ Беларусі была дадзена вельмі характэрная тэл еграма: «Постановленнем ГПУ высыла ет ся заграннцув чмсле антнсовеской профессуры белорусскнй деятель Горецкнй. Центральное Бюро Компартнч через ГПУ проснт высылку загранйцу заменнть высылкой одной нз отдаленных губерннй Росснн. Появленйе Горецкого помешает начатой ЦК работе разложенню белоруссов шовнннстов н наоборот уснлйт йх контрреволюцнонные настроення». Гаўрыла Гарэцкі тады ня быў высланы за граніцу (меркавалі паслаць у Нямеччыну). Ня ведама, што яго выратавала:ці то сьмерць сястры, якая вельмі хвалявалася за брата. і ахвяравала сваім жыцьцм, што выгукнула адкладаньне высылкі на 10 дзён, а там, магчыма, і сітуацыя зьмянілася, ці тыя добрыя водгукі і хадайніцтва сумленных людзей з Акадэміі (але,гледзячы па пратаколах сьледчых гэта мала верагодна, бо ім факты і доказы былі мала патрэбны), ці просьба Цэнтральнага Бюро КП Беларусі, якому Гарэцкі перашкаджаў за мяжой весьці разбуральную справу сярод «беларусаўшавіністаў»,ці размова з В.Р.Менынскім.якому спадабаўся палкі юнак і ён яго пашкадаваў. Хутчэй за ўсё ,усе падзеі разам паўплывалі на яго лёс, які пры іншым зыходзе быўбы другім Толькі ў канцы кастрычніка 1923 года Максім Гарэцкі разам зь сям’ёй езьдзіў у Варшаву ў Савецкае пасольства дзеля атрыманьня права на ўезд у СССР.Хутка пасьля гэтага быў зволены з гімназіі як непажаданы элемент, але удалося пераехаць зь Вільні ў савецкі Менск. Яшчэ амаль 1, 5 rofla жыцьця было скомкана. Як вядома, ужо ў канцы 20х гадоў пачынаюцца абвінавачваньні многіх пісьменьнікаў у «кулацкіх тэорыях», «антыпартыйных поглядах», «нацыяналістычнай абмежаванасьці», «буржуазнай нацдэмаўшчыны» і г.д. Ды і самі пісьменьнікі і іх асобныя гру 22 пы пачынаюць даказваць сваю большую «рэвалюцыённасьць» і абвінавачваюць другіх у «контррэвалюцыённасьці». Трэба адзначыць, што М. Гарэцкі стаяў убаку ад гэтай барацьбы. Зноў у ліпені 1930 г., а менавіта 18 ліпеня (амаль у дзень нараджэньня сына Лёні—15, ліпеня, і ў дзень шлюбу з Л. Чарняўскай —16 ліпепя) М.Гарэцкага арыштоўваюць. У гэтыж дзень быў выпісаны ордэр і на арышт Гаўрылы Гарэцкага, але ён тады адапчываў у Хосьце і таму быў арыштаваны ў Сочы толькі праз 10 дзён па дарозе ў Менск. Ён некалькі дзён сядзеў у Наварасейскай турме, a 3 жніўня спецканвоем быў дастаўлены ў Менск. М.Гарэцкі праходзіў па справе «Саюзу вызваленьня Беларусі», а Г.Гарэцкі — па справе «Працоўнай Сялянскай Партыі», хаця абодва лічыліся ўдзельнікамі і той і другой арганізацыі. Як стала вядома зараз, справы былі выдуманы, але 10 красавіка 1930 г. (у дзень нараджэньня Гаўрылы) Максім быў прыгавораны да 5 гадоў высылкі ў Вятку (затым г. Кіраў), Г.Гарэцкі ў травўні 1931 г. быў засуджаны да вышэйшай меры пакараньня, якая затым была заменена на 10 гадоў лягероў. Так абодва браты трапілі ў «архіпелаг ГУЛАГ». У Вятцы М.Гарэцкі год жыў адзін, а потым, з чэрвеня 1932 г. разам зь сям’ёй. Як успамінае Л. Чарняўская: «Жылося цяжка, Працавалі мы абое многа, а дастатку не было . Стамляліся, нерваваліся. ... для Максіма становішча ссыльнага было маральна цяжкім. Што тыдзень ён хадзіў на рэгістарацыю ў камендатуру ...Найбольш балела Максіму тое, што колькі ні прасіў, не мог атрымаць дазвол зьезьдзіць у наведкі да бацькоў у Беларусь.... Маці ніяк зразумець не магла: не сядзіцьжа сын у вастрозе, ходзіць, вольна жыве зь сям’ёй, нават часам грошы пасылае, а ўсё ня едзе. Чакала, чакала і не дачакалася. Падняла цяжкі кошык з бульбай, надарвалася і памёрла ў пачатку сакавіка 1935 году. Вялікім горам была гэтая сьмерць для Максіма». У сумнавядомы 1937 год—год найбольшага ўздыму сталінскіх рэпрэсіяў —дабівалі незагінуўшых у мінулыя гады «недабітых » «ворагаў народу» і «шпігонаў». Былі створаны так званыя «тройкі», якія надзяляліся асобнымі паўнамоцтвамі і выносілі канчатковыя прыгаворы. У канцы кастрычніка 1937 г. «чорны воран» забраў Г.Гарэцкага, які ў той час працаваў на будаўніцтве БеламорскаБалтыйскага камбіната ў Мядзвежай Гары (Карэлія), а ўжо ў ноч з 3 на 4 лістапада арыштавалі і М.Гарэцкага, які жыў у пас. Кіраў (былая Пясочня) і працаваў настаўнікам русской мовы і літаратуры. У пачатку сьнежня Гаўрылу вызвалілі (хаця перад гэтым зноў прысудзілі да вышэйшай меры пакараньня), а Максіма 21 сьнежня перавялі ў Вязьму. Праз 15 дзён 5 студзеня 1938 г. адбылося пасяджэньне тройкі Кіраўскага аддзяленьня НКУС, якое пастанавіла«Горецкого Макснма йвановнча расстрелять». Парадокс нашага жыцьця пры таталітарызме: палякі арыштавалі за пракамуністычную дзейнасьць, галоўнае абвінавачваньне ў бальшавікоў—раз сядзеў у польскай турме, значыць «польскі шпіён». Праз тры дні Л.Чарняўская з сынам прыехала ў Вязьму, атрымала дазвол на перадачу (бялізну, цукар, махорку, сухары. перадаць не дазволілі). I ў камендатуры і ў асторзе прыйшлося доўга стаяць на моцным марозе ў вялізнай чарзе, бо людзей, жадаючых зрабіць перадачу, было надта многа. Ад М. Гарэцкага прыйшла запіс ка..«Спаснбо на передачу Получнл всё. Отсылаю обратно корзннку н рубашкн. Заботтесь о себе. Макснм». Л. Чарняўская ўспамінае: «Iгэта запісачка была апошняя, пісанаяда насрукой Максіма. Вярнулася я ў Пясочню. Пайшла да сьледчага, каб дазволіў спатканьне. Ён, праўда, абяцаў, але, калі зьявілася на дазвол, сказаў, што зараз справа Гарэцкага не да іх належыць. Яшчэраз паехала я ўВязьму, зьвярнулася ў камендатару. Дзяжурны (той, што ў пачатку студзеня дазволіў перада чу) абвясьціў, што Максім Іванаві чГарэцкі ўжо выбыў з Вязьмы, а куды ня ведае. 3 гэтым я і вярнулася дамоў». 10 лютага 1938 г. М. Гарэцкага расстралялі. Да 45годзьдя заставалася 8 дзён. 10 лютага 1993 году беларуская дэлегацыя была ў Вязьме, прысутнічала на адкрыцьці помніка, на якім напісана: «Предположнтельно на этом месте, где похоронены сотнй нзвестных н нензвестных людей —жертв репресснй, поконтся прах белорусского пнса теля, ученого н педагога Макснма Нвановнча Горецкого». Апрача Вязьмы, на наступны дзень, мы езьдзілі ў музейсядзібу A. С. Грыбаедава, Хмеліту. Мы ўспомнілі, што 19 лютага, а затым 11 лютага былі забіты два вялкіх расіяніны, два Аляксандры Сяргеевічы—Пушкін і Грыбаедаў. Амаль у такіяж марозныя дні ІЗлютага, але праз 7 год пасьля расстрэлу сына памёр ад тыфусу бацька пісьменьніка Іван Кузьміч ва ўзросьце 89 год. А за год перад гэтым у 1944 ў дзень нараджэньня М.Гарэцкага на фроньце быў забіты яго сын Лёня. Брату пісьменьніка—Гаўрылу —прыйшлося з 8 травеня 1938 г. па 22 чэрвеня 1939 г. адсядзець у сталінскіх казематах. Я падлічыў, што М. Гарэцкаму давялося пражыць у большменш нармальных умовах усяго каля 13 год. Яны і зьявіліся асноў нымі, калі ён змог напісаць свае галоўныя мастацкія і навуковыя творы. Але і ў турме ў Менску, а потым у ссылцы ён не пакідаў пяро і пісаў. Яму давялося скончыць «Віленскія камунары» і значна папрацаваць над «Камароўскай хорнікай».А колькіб змог зрабіць пісьменьнік пры іншым лёсе жыцьця! Штож падтрымлівала братоў Гарэцкіх у іх нялёгкім жыцьці? Безумоўна, гэта бязмежная любоў да сваёй Бацькаўшчыны, да любай іх сэрцу роднай Беларусі, дзеля Адраджэньня якой яны аддалі свае сілы. Мяккая матчына зямелька прыняла малодшага брата. Старэйшаму не давялося дабрацца да Радзімы. Ён знайшоў свой пакой на Вяземшчыне—этнічна беларускай зямлі, якая зьмяшалася каля помніка са жменькай прывезенай багацькаўскай зямелькі. Бацькі братоў Гарэцкіх Іван Кузьміч і Еўфрасіньня Міхайлаўна. 25 Сьвятлана Белая Беларускі Студэнцкі Саюз Мікола Шчорс 3 др. Міколам Шчорсам, чалавекам цікавым і неардынарным, я пазнаёмілася завочна,дзякуючы аповядам дра Вітаўта Тумаша, спі Раісы Галяк, спі Вольгі Сяднёвай, сясьцёр Будзькаў. Узгадваючы пра Беларускі Студэнцкі Саюз, яны не маглі ні расказаць пра галоўнага арганізатара ўсіх мерапрыемстваў, ладжаных БСС, пра ідэйнага кіраўніка моладзі і натхніцеля многіх пачынаньняў Саюзу, шматгадовага старшыню БСС Міколу Шчорса. Таму мне вельмі хацелася сустрэцца з гэтым чалавекам,які і пасьля ад’езду на Захад праводзіў працу па арганізацыі беларускага жыцьця на эміграцыі, а таксама дасягнуў добрых высотаў на прафэсыйным попрышчы. Нашая сустрэча з Міколам Шчорсам адбылася ў маленькім флярыдскім горадзе Моўнт Дора, куды Мікола Шчорс пераехаў пасьля таго, як пакінуў прыватную хірургічную практыку і выйшаў на пенсію. Ціхі, неспадзявана ціхі для курортнай Флёрыды гарадок і надзвычайная цішыня ў хаце сустрэлі мяне, калі я прыехала ў госьці да дра Шчорса. Вялікі плотагароджваў з панадворку дом ад маленькай вуліцы і не прапускаў ніводнага гуку звонку. На