КНІГІ ОНЛАЙН
ват любімы сабака спадара хаты таксама зьдзівіў мяне сваёй маўклікавасьцю. I толькі калі мы пачалі гаварыць з Міколам Шчорсам пра жыцьцё, калі ён пачаў узгадваць Новы Сьвержань, адкуль ён родам, мястэчка з моцным нацыянальным духам, пра свае студэнцкія гады, праведзеныя ў Вільні, ён зьмяніўся. Зь ціхага, нетаропкага, крыху абыякавага да акружаючага яго навакольля, Мікола НІчорс пераўтварыўся ў энергічнага, зь вясёлым і здаровым гумарам чалавека. Мне проста ня верылася, што яму мусіла хутка споўніцца 80гадоў і што ён перанёс не адну сур’ёзную аперацыю. Мікола Шчорс расказваў пра сям’ю, настаўнікабацьку, які належаў да Грамады і пасьля яе разгрому 7 дзён адсядзеў у Наваградзкай турме. Успамінаў аб Стаўбцоўскай польскай гімназіі, куды ён хадзіў кожны дзень за 6 км. Згадваў пра аматарскі Новасьвержаньскі тэатр, дзе ён быў ягоным арганізатарам і дырэктарам. Пасьля мы перайшлі да размову пра Вільню, Віленскі унівэрсытэт, Беларускі Студэнцкі Саюз. У гэты пэрыяд, як мне здаецца, Мікола Шчорс ужо поўнасьцю склаўся як асоба і патрыёт Беларусі. Першы раз я трапіў у Вільню ў 1933 г., у часе, калі паехаў здаваць уступныя экзамены ў Віленскі ўнівэрсытэт. Вільня ўразіла мяне сваёй гістарычнасьцю. Усё ў гэтым старажытным горадзе нагадвала, што ён некалі быўсталіцай Вялікага княства Літоўскага. Хаця мяне больш прываблівала права, я вырашыў паступаць на мэдыцыну, каб у далейшым быць незалежным. Мой старэйшы сябра Міхась Тулейка, які скончыў права, ужо каторы час быў беспрацоўным. Я разумеў, што пад ціскам Польшчы ходу беларусам у ворганах юрысдыкцыі ніколі ня будзе. Тулейка быў сябрам Беларускага Студэнцкага Саюзу, і калі я паступіў у Віленскі ўнівэрсытэт, то адразу ўвайшоў у БСС. У БСС налічвалася тады прыблізна 100115 сябраў. Аднак беларусаў, якіяпрыходзілі на мерапрыемствы БСС было значна болей. (Каб уступіць у БСС патрабавалася толькі жаданьне, але многія баяліся афіцыйна уступаць у Саюз, бо не хацелі мець удалейшымніякіх перашкод. Было вядома, што тыя, хто належаў да БСС будучыні ня мелі). Пераважна ў БСС уваходзілі «гуманісты» і «прававікі». Медыкаў было вельмі мала, бо для беларуса паступіць на мэдычны факультэт Віленскага унівэрсытэту было складана, як і іншым «меншасьцям»: жыдам, расейцам, украінцам. Беларусаў прымалі на мэдыцыну ў абмежаванай колькасьці (да 5 асобаў у год). Затое карэнныя палякі з Пазнаньшчыны, Лодзенчшыны прымаліся ва ўнівэрсытэт без усялякіх перашкод. Некаторыя зь іх, не паступіўшы ў Варшаўскі ўнівэрсытэт прыязджалі ў Вільню, дзе іх бралі зь вялікай ахвотай. Як я ўжо сказаў, як толькі я паступіў ва унівэрсытэт, я адразу прыйшоў у БСС. Выб ралі мяне на сакратара Саюзу. А пасьля, меньш чым праз год, на агульным перавыбарчым сходзе выбралі за старшыню БСС. I на гэтай пасадзе я быў увесь час вучобы ў Віленскім унівэрсытэце. Беларускі Студэнцкі Саюз ня быў палітычна аднароднай арганізацыяй. Увесь час у ім адбывалася змаганьне розных групіровак. У Саюзе былі левыя, сацыялісты, хадэкі і правыя. Хадэкамі апекаваўся кс. Адам Станкевіч. Хадэкі мелі свой уплыў на моладзь і былі даволі прагрэсыўна настроеныя, пакуль ня быў створаны так званы Супольны фронт і хадэкі пачалі супрацоўнічаць з саветчыкамі. Доўгі час хадэкі атрымлівалі грошы ад літоўцаў. Сацыялісты былі пад «апекай» др. Міколы Чарнецкага. Яны выдавалі часопіс «Золак» (19301938 гг.) У левых не было выразнага бальшавіцкага лідэра. Імі кіравалі зза кулісаў, і ніхто ня ведаў, хто гэта. Калі мы зь сябрамі выдалі нумар часопісу «Студэнцкая Думка», а на наступны нумар не хапіла грошаў, да мяне, як лідэру правых, прыйшоў адзін з кіраўнікоў левых і прапанаваў: «Калі вы ня будзеце выступаць у сваім выданьні супраць СССР, то нашая арганізацыя дасьць вам на выдавецтва грошы». Зразумела, што я адмовіўся. Правыя таксама не былі аднароднай арганізацыяй. Былі так званыя хрысьціянскія дэмакраты і нацыяналісты. Да таго часу пакуль мы падтрымоўвалі сувязі з хрысьціянскімі дэмакратамі правыя мелі большасьць у БСС. Калі гэтая сувязь перастала падтрымоўвацца, правыя сваю большасьць згубілі. Беларускі Студэнцкі Саюз быў утвораны 26 ў 1922 годзе. У сваёй рабоце БСС залежыў не ад польскай адміністрацыі, а ад кіраўніцтва унівэрсытэту. Як і кожная студэнцкая арганізацыя БСС меў свайго куратара, прафэсара Эрвіна Кашмідэра, немца па паходжаньню. Кашмідэр выкладаў славянскую філялёгію. быў спакойным, ураўнаважаным чалавекам. (Да Віленскага ўнівэрсытэту ён выкладаў у Вроцлаўскім унівэрсытэце. У Вільню ён трапіў, дзякуючы вучню Я.Карскага,праф. А трэмскаму,які,па чуўшы на сла вянастычным зьезьдзе даклад дацэнта Кашмідэра па польскай граматыцы (стылістыцы), запрасі ў яго выкладаць славянскую фі лялёгію ў Вільню. Кашмідэр добра ведаў польскую, рускую і беларускую мовы. У 1938 г. яго тэрмінова адклікалі зь Вільні, і ён вымушан быў хутка ад’язджаць у Нямеччыну. У часе вайны Э. Кашмідэр быў змабілізаваны ў нямецкуюармію афіцэрам сувязі, а пасьля вайны выкладаў у Мюнхенскім унівэрсытэце.—Заў. А. Шукелойца) Праграмай БСС было ўтрыманьне й уз Гарбашка Беларускага Студэнцкага Саюзу. 4 XI. 1933 Мікалай Шчорс стаіпь v 4 радзе першым зьлева 28 мацьненьне нацыянальнага руху сярод студэнцкай моладзі.Гэта рабілася рознымі, мэ тадамі: праз ладжаньне рэфератаў і дакладаў, правядзеньне вечарынаў і гарбашак, адзначэньняў нацыянальных беларускіх сьвятаў. Амаль кожны год сябры Беларускага Студэнцкага Саюзу сьвяткавалі 25 Сакавіка. Рабілі гэта без асаблівай пампезнасьці, але ўрачыста. Праходзіла сьвяткаваньне ў залі БСС на Завальнай, дом № 1. Праграма сьвяткаваньня складалася з рэферату, які чытаў нехта з удзельнікаў тых памятных сакавіцкіх дзён або чалавек, які займаўся вывучэньнем Акту 25 Сакавіка. Пасьля дакладу былі дэклямацыі. Студэнты, сябры БСС, чыталі патрыятычныя вершы нашых беларускіх паэтаў Янікі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, Алёізы Пашкевіч (Цёткі) і г.д. Заключнай часткай звычайна быў канцэрт. 3 ЯКЙ КЛ Б Сьведчаньні арыштаў А. Смоліча ад 20 кастрычніка 1930 г. Моя полнтнческая деятельность до 1922 года в связм с обіцнмн событнямн эпохн Моя сознательная жйзнь началась с 1909 года, первого года моего студенчества в сельхозйнстчтуте в Новой Александрйй. Сразу я сошелся с меньшевйкамй, но мало актавнымй (Ноффе), затем попал в эсеровскйй кружок, где руководйЛй максймалчсты (Буцевчч). В 1910 году я работал в подпольной студенческой органйзацйй, обьедннявшей соцйалйстаческйе кружкй всех направленнй. Эта органйзацйя руководйла революцйонной борьбой в Н.Александрйй. Работая над свойм полчтйческйм мйросозерцаннем, я стремйлся прйспособйть соцйалйстнческую программу к конкретным условйям революцйонной борьбы в Белорусснй. Это натолкнуло меня на мысль связаться с Белорусской Соцйалйстаческой Громадой, о которой я немного слышал й раньше, а затем в Ннстйтуте от студента М. Бурштейна,—тогда уже постоянного чйтателя «Нашей Нйвы». Я познакомйлся с белорусской лйтературой, пройзведшей на меня большое впечатленйе.Будучй в Мйнске, я связался с Белорусской Соцйалйстйческой Громадой через А. Власова, тогда только что вышедшего йз тюрьмы, й с того временч начал пробовать свой сйлы на массовой работе в деревне й в йнстатуте. Осенью 1910 года развернулйсь крупные революцйонные событйя. Это было время ожйванйя революцйонного двйженйя посьле годов реакцйй .Вслед за Петербургскйм студенчеством нашей органйзацйей прове Працяг. Пачатак у № 8(281—1(31) 29 дено было две большйх демонстрацйй, a затем вспыхнула забастовка под лозунгом студенческой автономййучастйя в управленнй йнстатутом. Положенйе особенно обострйлось благодаря борьбе co штрейкбрехерамйакадемнстамй. Я, как член забастовочного комйтета, был все время впередй й попал в чйсло 36 человек, уволенных йз йнстатута. Варшавскйй генералгубернатор всех нас выслал йз «Прйвйсленского края». Посьле длйтельного перйода безработйцы я нашел работу в частном леснйчем бюро в качестве таксатора. В этой отраслй я работал около 2 лет. Странствуя по лесам Западной Белорусйй, прйчем все время вел порпаганду средй сельскохозяйственных рабочйх й крестьян.Одновременно усйлнвалйсь мой связй с «Нашей Нйвой», где концентрйровалйсь громадовцы. В конце 1912 года я уехал в Петербург й поступйл на частные сельскохозяйственные курсы— был я там только одйн год. За это время я блйзко сошелся с Таршкевйчем, й мы вместе повелй работу средй белорусского студенчества, основывалй й велй кружкй, разрабатывалн програмные вопросы. Летом 1913 года я служйл несколько месяцев в лабораторнн ЛР ж.д. в Мйнске, пока не был уволен по требованйю жандармов, как неблагонадежный. За это время я органйзовал в Мйнске белорусскую нацйональнокультурную работу в форме клуба, которого, однако, легалйзовать не удалось. Вокруг этого начннання собралась довольно большая группа, в которую входнлн, главным образом, мелкое окраннное меіцанство, немного рабочнх н ннтеллнгенцнн. Тогда же намн была органнзована первая театральная группа под руководством Ф.Ждановнча, ставшая ядром белоруссклх театров позднейшего временн. Вообіце же в дальнейшем белорусская нацнональная работа в Мннске почтй не прерывалалсь. Осенью на мое место перехал сюда нз Внльно Власов с журналом «Соха», несколько позже —поэтесса Цетка, нздававшая журнал «Заранка», отрылася кннжный магазнн, нгравшнй роль клуба. н т.д. В 1913 г. по амннстнн мне н всем монм товарніцам было позволено вернуться в Н.Александрлю, н я туда уехал. Обіцественная жнзнь в Ннстнтуте посьле 1910 года замерла. Я всеже органнзовал кружок «по нзученню Белорусснн» н вел в нем полнтнческую н культурнонаучную работу, поддержнвал тесную связь с Ленннградом н Вйльной. Все это время я прндержнвался программы Белорусской Соцналнстнческой Громады, по своему характеру эта программа блнже всего стояла к программе ППС; в основе меньшевнсткая, но с нацноналнстнческнмн добавленнямн. Для Белорусйй БСГ требовала террнторнальной автономнн с сеймом в Внльне, а в дальнейшей перспектнве предполагала незавнснмость, хотя последняя казаласьтогда почтн несбыточной. Впрочем, самые скромные белорусскне нацнональные образовання не нмелн ннкакнх шансов на успех. Могушество Роснн н ее нмперналнстнческая полнтнтка, особенно ревннвая в отношеннн белоруссов, делала невозможным даже открытае хотя бы одной начальной белорусской школы. Поэтому средн громадовцев господствовало антлрусское настроенне, которое с обь