КНІГІ ОНЛАЙН
явленнем войны вылнлось в пораженческую платформу. В 1914 году ннстатут наш был эвакунрован в Харьков, где я продолжал свою работу средн белорусского студенчества. В Харькове я блнзко сошелся с левымн соцналнстамн, вместе с которымн органнзовывал рабочню кооперацню. Однн нз актнвных большевнков, студент технолог Сергун вошел в наш белоруссклй кружок, что снльно способствовало его обіцему полевенйю. Однако, я в это время уже кончнл ннстнтут, втягнвался в научную работу н уезжал надолго в экспеднцнй й на практнку, а многйх членов кружка, в том члсле н Сергуна мобнлйзовалн, в результате чего работа кружка заглохла. Весной 1916 года я уехал на практаку на Энгельгардтовскую станцню.но осенью этого года я решнл более не возвраіцаться в Харьков,так как хотел несколько самостоятельно поработать, прежде чем пнсать днпломную работу. С другой стороны, чувствовалось, что в Росснн, н в особенностн в Белорусснн, назревают большне событня. Я был тогда за пораженне Росснн, как по мотнвам обіцеполйТйческнм (я прнннмал Цнммервальдскую платформу), так н по нацнональным. В русскнх газетах появнлнсь возмуіценные заметкл о белорусскнх сепаратнстах в Внльне н о нх газете «Гоман», о развнтн белорусской школьной н вообіце культурной работы под немецкой оккупацней. Возможно было продвнженне немцев на восток, ожвдалнсь н крупные внутреннне событня. В Мннске в то время оіцуіцался острый недостаток людей в белорусской работе. В начале войны мною была основана здесь новая легальная белорусская органнзацня: «Обіцество помоіцй жертвам войны». Она открыла несколько мастерскнх для беженцев, столовую н, нако нец, прнют для детей, а прн нем негласно —первую в Мннске белорусскую школу. Мне казалось, что мон снлы теперь особенно нужны в Мннске, чтоб развернуть белорусскую полнтнческую работу, н что мой долг быть там. По прнезде в Мнснк я застал здесь нзвестного белорусского поэта Богдановнча. Нм руководнлн прнблнзнтельно те же мотйвы, что н мною, н он прнехал нз Ярославля дожнвать в Мннске свон последнне месяцы (он был в чахотке). С ннм был я очень дружен, м он несомненно оказал на меня большое влнянне. По свонм взглядам он был анархнстннднвндуалнст с яркой нацноналнстнческой окраской. В нацнональной полнтнке, которой он тогда руководнл, он твердо стоял на точке зрення коалнцнн с буржуазней. Эту точку зрення он н проводнл в жнзнь во время своей работы в Мннске. Я же занялся главным образом, культурной работой, подготавлнвал театр й хор, но органнзовывал также соцналнстнческне кружкн молодежн. Работу себе я нашел в статлстнческом бюро губземства где был сначала статнстнком н выполнял по темовым заданням научную работу, а затем помоіцннком зав. бюро. В этой должностн я служнл до конца 1918 года, руководя проведеннем н разработкой сельхозперепнсей. Органнзацнонным центром белорусской нацнональной работы в Мннске был в то время Комнтет жертвам войны. Богдановнч уговорнл войтн туда Скнрмунта, который за собою прнвлек еіце коекого нз белорусской крупной буржуазнн. Когда вспыхнула февральская революцня, Богдановнча уже в Мннске не было, он уехал в Ялту. He было вследствне этого н еднного обшепрнзнанного руководства в Комнтете. Правые элементы органнзовал в нем Алексюк, н онн былн теперь довольно снльны. Я же с молодежью с первых дней революцнн начал массовую агнтацнонную работу, устранвал мнтннгн на плоіцадях н казармах, на заводах. На Золотой Горке мы органйзовалй белорусскнй кооператнв, который здесь стал центром нашей пропаганды. Велась работа средн железнодорожннков, в мастерскнх МББ ж.д. Кружкн наш снльно рослн, но прнннмалн характар, главным образом, нацнональнокультурный. Создался театр. Мы провелн ряд выездов на провннцню, в соседнне местечкм. (Працяг будзе) 31 На Лукішскім пляцы Міхась Дубок Кастусь Каліноўскі нарадзіўся 2 лютага 1838 г. у Мастаўлянах, Беласточчына. У 1860 г. скончыў Пецярбургскі ўнівэрсытэт са ступеньню кандыдата права. У пачатку 1861 г. ён прыехаў у Горадзеншчыну і пачаў працу сярод сялян, рыхтуючы іх да паўстаньня, якое выбухла ў студзені 1863 г. у Варшаве, калі ў Літве (Беларусі) да паўстаньня не былі належна падрыхтаваны. Каб хутчэй здушыць паўстаньне, цар прызначыў М.Мураўёва генэралгубэрнатарам на 6 губэрняў. Мураўёў 26 травеня 1863 г. зьявіўся ў Вільні. Распачаўся жахлівы тэрор. Родзічы ссыльным пісалі ў лістах: «Ня там Сібір, куды вас выслалі, але тут у родным краю сібірская сьцюжа». Прыблізна ўпачатку ліпеня 1863 г. К.Каліноўскі прыехаў у Вільню. Ён жыў пад рознымі прозьвішчамі, спачатку на прыватных кватэрах, пазьней, калі мураёўская паліцыя пачала шукаць яго, перабраўся ў «Сьвентаяньскія» забудовы, дзе наняў пакойчык. Жыў Кастусь Каліноўскі па суседзтву з М. Мураўёвым, які ганяўся за ім, кіраўніком паўстаньня, па горадзе і прадмесьцях, не падазраючы, што ён жыве ад яго амаль праз вуліцу. Кастусь Каліноўскі абедаў у рэстарацыях, у якіх сустракаў за столікамі жандармаў і ўрадаўцаў Мураўёва. Здараліся выпадкі,што ён сядзеў за адным сталом з гэтымі людзьмі. Экзекуцыі ўдзельнікаў паўстаньня адбываліся кожны тыдзень на Лукішскім пляцы. Каліноўскі ішоў на гэты пляц, вачыма сустракаўся з тымі, хто ішоў на шыбініцу, і вачыма прамаўляў: «Я яшчэ жывы, і жывое паўстаньне». Уставаў Кастусь а 9й рана, сьнедаў, a 10й ішоўнаўмоўленаемесца, дзе сустра каў пасланцоў ад паўстанцкіх аддзелаў, прымаў іх рапарты і даваў дырэктывы.Пасьля ішоў у рэстаран абедаць, каля 1й гадзіны варочаўся і заставаўся ў сваім пакойчыку да гадзіны 6й. Прыходзілі да яго вельмі давераныя асобы,а каб зьменшыць падозраньне жандармаў, гэта былі жанчыны. Яцына рэкамэдавалася сястрой, а Длуская, нарачонай. Пасьля 6й гадзіны вечарам Каліноўскі ізноў выходзіў на 3 гадзіны для спатканьня зь сябрамі тайнага паўстанчага камітэту. Каліноўскі мог дзясятак разоў выехаць за мяжу імпэрыі, або схавацца ў адным зь вялікіх гарадоў: Рызе, Пецярбурзе, Кіеве. Але ён заставаўся ў Вільні. Ведаў, што яго аднаго дня арыштуюць. Гаварыў:«Я паклікаў сялян да паўстаньня і пакідаць іх не магу, загіну за іх на роднай зямельцы». Ноччу з 9 на 10 лютага 1964 г. войска з жандармэрыяй акружылі «Сьвентаяньскія» збудаваньні. Каліноўскі быў арыштаваны. Месяц былі допыты, але Каліноўскі нікога ня выдаў. Называў прозьвішчы тых, хто быў пакараны сьмерцю і тых, хто змог выехаць за мяжу. 10 сакавіка адбыўся суд ваеннай калегіі. Каліноўскі з высока ўзьнятай галавой адказываў на пытаньні і адначасна абвінавачваў царскі ўрад. 14 сакавіка Каліноўскага прыгаварылі да расстрэлу, але Мураўёў загадаў замяніць расстрэл на павешаньне. 22 сакавіка а 9а гадзіне Кастуся Каліноўскага павялі на Лукішскі пляц. Вуліцы, па якіх вялі яго, былі поўныя людзей. A 10.30 Кастусь моцным голасам крыкнуў: «Няма ў нас шляхты, мы роўныя людзі!» Гэта былі апошнія словы кіраўніка паўстаньня. РДВ36 сжз «Полацак» набірае размах Леанід Лыч (Погляд чытача Здаецца, яшчэ зусім нядаўна я са сваімі сябрамі зь вялікай цікавасьцю перагортываў старонкі першых нумароў часопіса «Полацак», што з канца 1990 г. пачаў выходзіць у амэрыканскім горадзе Кліўленьдзе (штат Агаё). А сёньня... Сёньня ўжо мною, як і ва ўсе астатнія разы, зь вялікай зацікаўленасьцю прачытаны яго трыццаты нумар. Гэта выдатная падзея ў беларускай эміграцыйнай пэрыёдыцы і падштурхнула мяне, каб узяцца за пяро і выказаць свае меркаваньні адносна «Полацка», які, не перабольшу, адразуж паланіў душы і сэрцы многіх з чытачоў і самой метраполіі Беларусь. Ужо азнаёміўшыся зь яго першым нумарам, паэт Сяргей Законьнікаў шле сваім калегам у далёкім Кліўленьдзе верш, які закончваўся такімі словаміпажаданьням/: «Хай «Полацак» узносіць дух Скарыны I словам поіць сэрцы землякоў!» Вельмі ўхваліў «памкненьне беларусаў з метраполіі) далёкай для нас Заакіяньшчыны стварыць свой нацыянальны часопіс са сьвятой для ўсяе Беларушчыны назвай «Полацак» народны пісьменьнік Беларусі, прэзыдэнт згуртаваньня беларусаў сьвету «Бацькаўшчына» Васіль Быкаў. Павіншавалі чытачоў, фундатараўспрыяльнікаў, выдаўцоў часопіса «Полацак» ад імя сяброў Беларускага ПЭНцэнтру паэт Рыгор Барадулін, ад Сойму Беларускага Народнага Фронту—намесьнік старшыні, навуковец Міхась Ткачоў. Яму належаць словы,да якіх,напэўнаж не маглі не прыслухацца беларускія выдаўцы зь Кліўленда: «Няхайжа займе сваё месца ў шыхтах Беларускага «Адраджэньня» й часопіс «Полацак», бо даная надзёная праблема прысутнічае амаль у кожным яго нумары. Аб тым, як яна асьвятляецца, і пойдзе ў мяне больш падрабязная гаворка, бо на сёньня ў нас няма больш актуальнай задачы, як нацыянальнакультурнае Адраджэньне. Што датычыць іншых асьпектаў, зь якімі выходзіць на чытача беларускія выдаўцы з Кліўленда, надам ім, магчыма, і не заслужана, менш увагі, таму што ў адной рэцэнзіі нават павярхоўна нельга разгледзіць усё тое, што напісана ў трыццаці нумарах часопіса «Полацак». На працягу апошніх ста гадоў беларускі народ двойчы ўступае ў паласу свайго нацыянальнакультурнага Адраджэньня. Першая спроба трагічна закончылася для нас у выніку масавых рэпрэсыяў 30х гадоў. Але й яна назапасіла багацейшыя матэрыя 35 лы, грунтоўны аналіз якіх шмат у чым можа дапамагчы пры вырашэньні данай праблемы на сучасным этапе гісторыі. Таму трэба толькі вітаць, што рэдакцыя часопіса «Полацак» з такой прыхільнасьцю ставіцца да азнаямленьня сваіх чытачоў зь нялёгкім, складаным лёсам беларускага адраджэнскага руху канца XIX—першых двух дзесяцігодзьдзяў XX стст.Той, хто рэгулярна сочыць за часопісам «Полацак», знаходзіць у ім многа такіх матэрыялаў, якія яшчэ не друкаваліся ў пэрыёдыцы Рэспублікі БелаРўсь. Сурьёзную размову па праблеме Адраджэньня часопіс адкрыў ужо ў сваім трэцім, паводля агульнага ліку, нумары артыкулам Вадзіма Круталевіча «25 сакавіка 1918 г. у гісторыі самавызначэньня Беларусі», які меў працяг у двух наступных нумарах. Асабліва цікавым для чытача тут будзе азнаямленьне з поглядам аўтара артыкула на факт пасланьня ў красавіку 1918 г. некаторымі сябрамі Рады Беларускай Народнай Рэспублікі тэлеграмы нямецкаму кайзеру Вільгему П з удзячнасьцю за вызваленьне Беларусі ад бальшавікоў на што ячшэ і сёньня не існуе адзінай думкі ў вучоных. Адсутнічае яна й у пытаньні: ці была БНР рэальным суверэнным дзяржаўным утварэньнем? Заяўляючы, што «БНР не склалася», Вадзім Круталевіч усёж бачыць у асобе яе Рады свайго роду палітычны цэнтр, які «выступіў у ролі абаронцы інтарэсаў нацыі, яе правоў на самастойную дзяржаўнасьць».