КНІГІ ОНЛАЙН
мі псіхічна, маральна і фізычна, упалі ў экстаз раскайваньня і пісалі ў сваіх «уласных» прызнаньнях усялякую лухту, садзейнічаючы фабрыкацыі справы. Такім чынам, калі кортка.у 1930г. з ўказаньня ўсемагутнага ў той пэрыяд Палітбюро ЦК ВКП(б) і паслухманага бюро ЦК КП(б)Б узброеным атрадам партыі ДПУ Беларусі на чале з Р.Рапапортам, які спецыяльна прыбыў у Менск, была «раскрыта» нацдэмаўская, контррэвалюцыйная й антысавецкая арганізацыя—«Саюз вызваленьня Беларусі». 26 чэрвеня А.Смоліч апынуўся ва ўнутранай турме Менскага ДПУ. У чым абвінавачвалі, чаго дамагліся ад яго, як трымаўся ён на допытах—заставалася невядомым. Толькі зараз такія дакументы пакрысе становяцца вядомымі дасьледчыкам. А.Смоліч.добра разумеючы сытуацыю, у якойён апынуўся, мэтанакіравана імкнуўся выкласьці на паперы як мага больш фактаў, даць апісаньне падзеяў і зьвязаных зь імі людзей, з разьлікам, што будучы сьледчыя і дасьледчыкігісторыкі разбяруцца і ў яго бядзе, і ў яго віне, і ў тым, штож адбывалася зь ім, зь яго народам, зь Беларусьсю. Пры гэтым ён імкнуўся зьберагчы свой гонар і не агаварыць сяброў па няшчасьцю. Чытаючы ўласнаручныя паказаньні Смоліча, бачыш, як яго востры, аналітычны розум даходзіў да разуменьня сапраўднага сэнсу і павароту ў палітыцы, метадаў і прыемаў гульні АДПУ з фальсыфікацыяй справаў беларускіх нацдэмаў.У многім Аркадзь Антонавіч перайграў сьледчых. Існаваньня антысавецкіх арганізацыяў ён не пацьвердзіў, замах «нацдэмаў» на ўладу, на захоп камандных вышынь у савецкім партыйным кіраўніцтве гэтаксама. Больш таго, апавядаючы аб уласным лесе, аб нацыянальным руху на Беларусі да кастрычніка 1917 г , аб дзейнасьці так званых нацдэмаў у 20я гады, здолеў паказаць між радкоў і маштаб руху, у значнасьць іх укладу ў палітыку у беларусізацыі. Хаця й яму прыйшлося нечым паступіцца. Безумоўна, адносіцца да гэтых дакументаў трэба з пэўнай асьцярожнасьцю, бо цяпер ужо не сакрэт, якімі сродкамі маральнага ціску і фізычнага ўзьдзеяньня дабываліся паказаньні. Тым ня менш у аснове іх ляжаць сапраўдныя факты яго біяграфіі і гісторыі Беларусі, якую ён тварыў разам з сваімі паплечнікамі. Але самых апошніх, чорных адмецін ў жыцьці А.А. Смоліча там не хапае. Адзначым іх. 10 красавіка 1931 г. адміністрацыйна высланы ў г.Оса Уральскай (цяпер Пермскай) вобласьці. Потым быў пераведзены ў г. Ішым Омскай (цяпер Цюменскай) вобласьці. Туды пераязджае яго жонка з трымя дзяцьмі ( ў 1918 г. Смоліч ажаніўся з Аляксандрай Ігнатаўнай Каткоўскай). Тут яны жылі з 1932 па 1937 гг. А Смоліч працаваў у леспрамгасе, райспажыўсаюзе, Саюзхарчгандлі, выкладаў у жывелагадоўчым і педагагічным тэхнікумах. 2 жніўня 1935 г. А. Смоліч атрымаў даведку аб вызваленьні з ссылкі, але «без права прожнвання в Москве, Ленннградзе, во всех столнцах союзных республнк й погранполосе». Былы палітвязень імкнуўся вярнуцца да актыўнага жыцьця, прапана ваў свае паслугі Варонежскаму ўніверсытэту, але атрымаў адмову і застаўся ў Ішыме. У ноч з 17 на 18 чэрвеня 1937 г. —новы арышт, новае абвінавачваньне. Спачатку родным было абвешчана, што А.Смоліч прыгавораны «к 10 годам без права перапнскн». У 1957г. была выдадзена афіцыйная даведка аб смерці А.Смоліча:« 17 марта 1943 г. в местах заключення от мноарднта». Але ў 1990 г.стала вядома,што па рашэньню «тройкі УНКУС» ад 10 чэрвеня 1938 г. яму быў вынесены смяротны прыгавор. 17 чэрвеня 1938 г. А. Смоліч быў расстраляны ў Омскай турме. Яго жонка Аляксандра Ігнатаўна, толькі ў 1957 г. даведалася аб смерці мужа. Тадыж 9 лютага 1957 г. пастановай Прэзыдыюма Цюменскага абласного суда рашэньне тройкі УНКУС былі «отменены н делопронзводство прекрашено». Але толькі 10 чэрвеня 1988 г. А.Смоліч быў канчаткова рэабілітаваны «за отсуствнем в его действнях состава преступлення», як адзначана ў пастанове калегіі Вярхоўнага суда БССР. Такім чынам, юрысты сказалі сваё важкае слова. Прававая кропка пастаўлена і заслона сакрэтнасьці зьнятая. Ітаму чытач прачытаем сапраўдныя дакументы—жывыя сьведчаньні аб жорсткай эпосе станаўленьня «рэальнага сацыялізму» ў краіне. Паказаньні А.Смоліча падаюцца без скарачэньняў у храналягічным парадку, як яны пісаліся ў час сьледства і на мове арыгінала—расейскай мове. Сьведчаньні А. А.Смоліча ад 15 чэрвеня 1930 г. По поводу предьявленных мне обвнненнй в контрреволюцнонной деятельностн н вреднтельства нмею заявнть следуюіцее: Большннство предьявленных мне конкретных обвнненйй не соответствуют действнтельностн. Прежде всего, о суіцествованйй контрреволюцйонной органйзацнн «Союз Возрождення Белоруссйй», ее целях н деятельностн мне ннчего нензвестно. Правда, несколько лет назад в разговоре co мной Красковскнй говорнл о необходймоста «белорусам» органнзоваться, не определяя задач н целей такой органнзацнн; я тогда же дал ему резкнй отпор, назвав эту ндею в высшей степенн вредной, прежде всего, для самой нацнональной культурной работы в БССР. После этого больше подобные темы в разговоре co мной нм не подннмалнсь. Лнчно я в своей деятельностн за 8 лет пребывання в Советской Белорусснн ннкогда не ставнл себе целью борьбу с Соввластью н тем более реставрацню Беларусской Народной Республнкн н отторженне ее от Советского Союза. Сознавая свою внну перед трудяіцнмйся Белорусснн за свою полнтнческую работу во время оккупацнн н высоко ценя велнкодушне Советской властн, не только давшей мне возможность работать в БССР, но й одарнвшей меня совершенно незаслуженным мною большнм довернем, я стремнлся в меру свонх снл н разумення выполнять поручаемую мне работу честно н с нанбольшей пользой для соцналнстнческой Белорусснй. Нензжнтые мною остаткн белорусского нацноналнзма нередко толкалн меня на путь нзвраіценйя нацнональной полнтнкн партнн, своднвшегося к со бнранню й органнзацйн в легальных учрежденнях белорусскнх нацноналнстнческйх элементов, средн которых встречалнсь людн разных взглядов й с разнымн классовымн стремленнямй. Эту сторону своей деятельностн прнзнаю вредной как в прннцнпе, так й в последствнях, которые она за собою влекла в смысле уснлення нацноналнстнческнх влйянйй в разлмчных. прежде всего, научных учрежденнях.Строго осуждая эту свою деятельность.счнтаю все же нужным отметнть, что ее целью было не созданне условнй для замены советской государственностн буржуазной, а уснленне н дальнейшее развнтне нацнональной полнтнкн партнй—белорусснзацнй н кореннзацйй,—в том неправнльном ее поннманйй, которое я в то время (до 1929 г.) нмел. Когда же борьба с нацноналдемократнзмом вылепнла не только его действнтельное классовое лнцо, но н суіцество тех подходов н нацдемократнческой ндеологнн, которые представляет собой белорусскнй нацноналнзм, я прекратнл органнзацнонную работу в указанном направленнн н уснлнл внутреннюю работу преодолення нацноналнзма в самом себе. Формулнровкн обвннення о том,что в своей деятельностн я нмел задачей укрепленне своего влйянйя на практйческую работу соцналнстнческого стромтельства в целях созданйя условнй для реставрацнн БНР, является неправнльной. Такой задачн я себе не ставнл, хотя бы фактнческн подобное влнянне моя деятельность й могла нметь. Для меня вообше неясно, могутлн какнето условня работы в БССР повестн к реставрацнн БНР, так как счнтаю последнюю 30 ндею совершенно нереальной. Агросовеіцання я нн для какнх органнзацнонных целей не нспользовал. Совершенно неосновательным является обвйненнйе меня в сознательном торможеннн развнтйя соцналнстнческйх элементов сельского хозяйства в своей практнческой работе. Мон взгляды на блйжайшне перспектйвы ннднвндуального хозяйства нзложены в предыдушнх показаннях. Поскольку практнческой работы по сельскому хозяйству я проводйл очень мало, думаю, что отраженйе этйх неправйльных, резко мною осужденных взлядов (об устойчнвоста нндйвндуального хозяйства в пернод нэпа) врядлн нмело какоелнбо значенне, н во всяком случае я не внжу средн свонх действнй в этой областн такнх, в которых я стремнлся бы сознательно прннестн вред соцналйстаческому стронтельству. Теорнн самостоятельностй белорусского хозяйства с выводамн относйтельно отторження Белорусснн от Советского Союза я не проповедывал. В свонх работах я подчеркнваю своеобразне белорусскнх условйй, значнтельно меньше впрочем, чем для другнх республяк й областей, но нйкойм образом не думал н не думаю, што в этйх условяях советская сястема хуже себя оправдывает, чем в какнхлнбо другнх. Такнм образом, нз предьявленых мне обвпненей я счйтаю обоснованным обвяненне в собнраннн н органнзацня нацнональнонастроенной белорусской янтеллнгенцнн без учета ее классового лнца, что могло прнвестн н фактнческн прнвело к ряду последствнй, мешаюіцйх соцналястяческому стронтельству. Я полагаю, что человеку с такнм нацйоналдемократнческнм прошлым как у меня, пря нскреннем желанян верно служнть соцналястнческому стройтельству, вообіце не следовало в ка койнябудь мере вмешяваться в проведенне нацполйтнкн, нмея в внду рецнднвы нацноналнзма. Подобное н конкретное перечнсленяе всех свонх поступков, в которых я прнзнаю себя внновным, язложено в моем предыдуіцем показаннн. А Смолнч Формулнровкн этого показання могут быть неточнымн в вяду моей взволнованностн в данный момент. А. Смолнч Мастак Мікола Рыжы 31 I I *П»К« КЛІ7Л«НЙ JUM ^ЧХ Х!» Маё захапленьне беларускім экслібрысам пачалося дзякуючы ЯўгенуЦіхановічу. Памятаю, як на выстаўцы беларускіх кніжных знакаў мяне ўразіў адзін экслібрыс. Ф.Багушэвіч, на фонепалетку, селянін з плугам і кліч«Не пакідайцеж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі».Імя мастака было Яўген Ціхановіч. Так 10 гадоў назад і пачалося маё знаёмства зь ягонай творчасьцю. чаў ласяб Многа ТворчасьцьЯўгена Ціхановіча ,82годзьдзе якога мы адзначаем 25 лістапада, вельмі разнастайная. Мастак праявіў сябе ў роўнай меры, як у жывапісу, так і ў графіцы. Экслібрысы—гэта толькі адно захапленьне Яўгена Ціхановіча, якое пры іншых умовах і ладзе маглоб прынесьці яму сусьветную славу і вядомасьць. Нажаль, у сілу склаўшыхся абставінаў (камуністы не маглі дараваць мастаку ягонае знаходжаньне ў час вайны ў Менску) гэтай мажлівасьці не дадзена было зьдзейсьніцца. Па тыхжа чынах так прыі не зьявілася беларускай школы экслібрыса Я. Ціхановіча, ня зьдзейсьніліся многія іншыя задумы. I яшчэ аб адным асэекцетворчасьці Я. Ціхановіча хаце сказаць. гадоў мастак пісаць >і свайго лёгкага жыць.Гэтая заба юненая цэнзу>ай кнігажыцьія цэлага пла:та беларускай нтэлігенцыі іыла ня толькі ўспамінамі ,але й ягоным пратэстам супраць усяго несправядлівага, што адбывалася ў Беларусі. I хаця ў застойныя часы надрука