Весці Міжнароднай акадэміі вывучэння нацыянальных меншасцей
1 1997
13
Міна (11051116 гг.), Дыянісій (11161187 гг.), Сымон (12661289 гг.). Святыя епіскапы садзейнічалі не толькі развіццю хрысціянства, асветы і культуры, але таксама і ўмацаванню незалежнасці Полацка ад дзяржаўсуседзяў. I, ўрэшце, святая Ефрасіпня (11101173 гг.), заснавальніца манастыра Св. Спаса ў Полацку, якая стала заступніцай беларускага народа і яго асветніцай.
Тураўская епархія ўзнікла ў часы, калі тураўскія князі, асабліва князь Яраслаў Ізяслававіч, імкнуліся да незалежнасці ад Кіева. У час найбольшага росквіту Тураўскай зямлі, які выпаў на XII ст. (пры Юрыі Яраслававічу і яго сыне Святаполку, памёр каля 1190 г.), наступіла буйнае развіццё рэлігійнага жыцця. Доказам гэтага з’яўляюцца святыя згаданага перыяду: Марцін (11201170 гг.), епіскап Кірьша (11691182 гг.) і епіскап Лаўрэнцій (11821194 гг.). Святы Кірыла Тураўскі стаў паўсюдна шанаваным святым сярод беларусаў і іншых славянскіх народаў.
Заснаванне Смаленскай епархіі, у састаў якой уваходзілі таксама этнічныя беларускія землі, спалучаецца з дзейнасцю благавернага князя Расціслава (11261186 гг.), які імкнуўся да незалежнай дзяржавы. Гэты князь стаў заснавальнікам многіх храмаў і манастыроў, абаронцам інтарэсаў мясцовай Царквы. Узнікненне незалежнай царкоўнай структуры стала пачаткам развіцця духоўнага і культурнага жыцця Смаленскай зямлі. Трэба адзначыць, што епархіі на беларускіх землях уваходзілі ў склад Кіеўскай мітраполіі, якая ў юрыдычным сэнсе падлягала Канстанцінопальскаму патрыярху.
Другі этап стварэння асноў аўтакефаліі Праваслаўнай царквы выпадае на перыяд падпарадкавання беларускіх зямель уладзе літоўскіх князёў. Іх палітыка імкнулася стварыць незалежную ад Кіева, Галіча і Уладзіміра над Клязьмай царкоўную структуру. Вянцом гэтай палітыкі было стварэнне праваслаўнай літоўскай епархіі пры Гедыміне (13151341 гг.) з сядзібай у Наваградку, якой кіраваў мітрапаліт Феафіл. I хаця мітраполія ўпала ў 1330 г., тым не менш упершыню большасць беларускіх зямель апынулася ў межах адной суцэльнай царкоўнай сгруктуры, незалежнай ад іншых рускіх мітраполій. Яе прадстаўнікі прымалі ўдзел у сходах Патрыяршай рады ў Канстанцінопалі ў 1317, 1327 і 1329 гг. Аднаўленне літоўскай мітраполіі адбылося пры панаванні Альгерда (13451377 гг.) у 1350 г. Да яе былі далучаны ў 1371 г. епіскапствы Галіцкай мітраполіі, а на працягу XV ст. іншыя епархіі Кіеўскай мітраполіі з межаў Вялікага княства Літоўскага. Поўнае парванне сувязяў з Маскоўскай мітраполіяй наступіла ў 1415 г., калі літоўскім мітрапалітам быў выбраны Рыгор Цымблак, а маскоўскім Фоцій. У 1458 г. маскоўскія мітрапаліты афіцыйна адмовіліся ад званпя кіеўскіх мітрапалітаў. 3 1458 г. да Брэсцкай уніі (1596 г.) беларускія епіскапствы (Полацкае, Тураўскае, Смаленскае, частка мітраполічых) уваходзілі ў састаў незалежнай Кіеўскай мітраполіі і мелі шырокую аўтаномію.
Страта аўтаноміі Праваслаўнай царквы на беларускіх землях адбылася пасля Брэсцкай уніі, калі яна стала аб’ектам атак уніятаў і зацікаўлення Маскоўскага патрыярхату. Праваслаўная царква ў выніку
14
дэкрэта караля Уладзіслава IV ад 1635 г. страціла Полацкае, Брэсцкае і ТураваПінскае епіскапствы на карысць Уніяцкага касцёла. У 1656 г. разам з адыходам Смаленскай зямлі да Масквы адарвалося Смаленскае епіскапства. У выніку беларускія землі былі падпарадкаваны кіеўскім мітрапалітам, а з 1635 г. таксама Мсціслаўскаму мітрапаліту. Гэтае епіскапства існавала да 1772 г. пад назвай МсціслаўскаАршанскаВіцебскага епіскапства (беларускага). Падзел Вялікага княства Літоўскага, адной з дзвюх частак Рэчы Паспалітай, стаў прычынай падпарадкавання Царквы на Беларусі Рускай праваслаўнай царкве.
Пасля развалу Расійскай Імперыі ў 1917 г. у свецкім і духоўпым асяроддзі зноў узнікаюць праекты адраджэнмя Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. 910 жніўня 1922 г. у Мінску пад старшынствам мітрапаліта Мельхіседэка адбыўся з’езд духавенства і вернікаў Менскай мітраполіі, які прыняў рашэнне аб ператварэнні Менскай мітраполіі ў Беларускую праваслаўную царкву. У 1927 г. той самы мітрапаліт Мельхіседэк склікаў памесны сабор з епіскапаў, духавенства і прадстаўнікоў вернікаў з усёй Беларусі (г.зн. з беларускіх земляў у межах тагачаснага СССР), які абвясціў узнікненне Беларускай праваслаўнай аўтакефальнай царквы і парваў усялякія формы залежнасці ад Рускай царквы. Выкананне пастаноў беларускага памеснага сабора сустрэлася з рашучым супрацівам балыпавіцкіх улад і рускай царквы. Бальшавікі з 1927 г. сталі праследваць усялякія нацыянальныя і незалежніцкія плыні, у тым ліку і імкненні праваслаўных цэркваў атрымаць аўтаксфалію. Неўзабаве пасля сабора мітрапаліт Мельхіседэк быў арыштаваны і замучаны разам з многімі свяшчэннікамі і манахамі.
Ізноў ідэя аўтакефаліі беларускай Царквы адрадзілася ў 1942 г. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі арганізаваць Агулыіабеларускі праваслаўны сабор, на які прыбылі 6 епіскапаў, духоўныя і дэлсгаты ад усіх прыходаў. Гэты сабор узнавіў Беларускую аўтакефальную царкву з сямю епіскапамі, якія заставаліся ў кананічнай лучнасці з Канстанцінопальскім патрыярхатам. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква мела шырокі ўплыў на духоўнае жыццё тагачаснага грамадства, што выклікала адраджэнне рэлігійнага жыцця. Пасля вызвалення Беларусі прыходы Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы зноў папалі пад юрысдыкцыю Маскоўскага патрыярхату. Іерархі Беларускай царквы з мітрапалітам Панцеляймонам падаліся ў эміграцыю, а разам з імі мноства вернікаў і духавенства. Тыя, хто застаўся, загінулі ў бальшавіцкіх лагерах. Эміграцыйныя рэлігійныя дзеячы склікалі ў 1946 г. на нямецкай зямлі сабор, які стварыў Беларускую аўтакефальную царкву. Сабор гэты вырашыў спалучыцца з г.зв. Рускай праваслаўнай царквой, што не было адобрана ўсімі эміграцыйнымі дзеячамі. Беларускае духавенства і свецкія дзеячы пад старшынствам епіскапа Сяргея 5 чэрвеня 1948 г. ў Канстанцы стварылі Беларускую аўтакефальную праваслаўную царкву на чужыне. Часовае яе кіраўніцтва ўзначалілі епіскап Сяргей і Духоўная кансісторыя. 19 студзеня 1949 г. быў высвечаны першы епіскап новай структуры
15
Беларускай царквы Васіль, а пасля яго многія іншыя. Цяпер прыходы Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы апынуліся ў юрысдыкцыі двух мітрапалітаў: Мікалая (Мацюкевіча) і Ізяслава (Бруцкага). Прыходы гэтай царквы знаходзяцца на тэрыторыі ЗША, Канады, Вялікабрытаніі і Аўстраліі.
Згаданыя факты паказваюць на спробы стварэння ў мінулым Аўтакефальнай праваслаўнай царквы на Беларусн. На эміграцыі такая Царква дзейнічае з 1948 г. Ці ўзнікне яна ў Рэспубліцы Беларусь? Залежыць гэта будзе ад многіх фактараў: ад волі всрнікаў, ад арыентацыі беларускага праваслаўнага духавенства, ад палітыкі Беларускай дзяржавы.
Дарота МІХАЛЮК (D. Michaluk), дактарант (Унт Мікалая Каперніка, г. Торунь, ПОЛЬШЧА)
МЕЛЬНІК ЯК ПРЫКЛАД ФАРМІРАВАННЯ ГОРАДА НА ЭТНІЧНЫМ I КУЛЬТУРНЫМ ПОЛЬСКАБЕЛАРУСКІМ
ПАМЕЖЖЫ (X111XVI стст.)
Podlasie bylo pograniczem ludow, kultur i organizacji panstwowych. Scieraly si? tutaj, silnie na sicbie oddzialywuj^c rdznorakie cywilizacje, r6zne kierunki osadnictwa i tendencje rozwojowe. Ziemie nadbuzanskie byly terenem rywalizacji pomi?dzy Rusia i Mazowszem, ksi^ftami litewskimi, mazowieckimi i Krzyzakami. W pozniejszym czasie t?dy przebiegala granica mi?dzy Litw^ i Korons ktora podzielila pierwotne terytorium ziem podlaskich na dwie cz^ci.
Mielnik, to niewielka miejscowosc w wojewodztwie biatostockim, polozona na prawym wysokim brzegu Bugn na kraw^dzi Wysoczyzny Bielskiej. W przeszlosci byl siedziba starostwa i stolicq ziemi mielnickiej, jednej z trzech wchodzqcych w sklad wojewodztwa podlaskiego utworzonego w 1513 r., a ostatecznie ufonnowanego w polowie XVII w. Kilkakrotnie w swoich dziejach Mielnik zmienial przynaleZnosc panstwowq. Najistotniejsze byly te, ktore nastqpily w okresie fonnowania si? tniasta tj. do XVI w., bowiem znalazfy swoje odbicie w ukladzie przestrzennym, strukturze ludnosciowej, w recepcji prawa.
PrzynaleZnosc panstwowa.
PrzynaleZnoSc panstwowa ziem nad Bugiem w XI w. nie zostala ostatecznie rozstrzygni^ta Dosyc powszechnie przyjmowana jest teza o przynaleznosci ziem nadbuZanskich w XXI w. do ksi?stw ruskich. Przeciwnq koncepcj^, juz prawie trzydziesci lat temu, sformulowal J. Bieniak. lego zdaniem ziemie Podlasia w X w. nalezaly do Mazowsza. Dopiero okolo 1047 r. przeszly w r?ce Jaroslawa Mqdrego.
W poczqtkach XIV w. tereny pomi?dzy Bugiem a Narwq opanowane zostaly przez wielkiego ksi?cia litewskiego Giedymina. W 1391 r. aktem Wladyslawa Jagielly ziemia drohicka wraz z zamkami Drohiczyncm, Mielnikiem, SuraZem i Bielskiem nadana zostala ksi?ciu mazowieckiemu Januszowi. Wkrdtce powrocila w
16
granice panstwa litewskiego. W latach 14401444 ziemi? drohick^ (tj. cz?sc pozniejszych ziem drohickiej, bielskiej, mielnickiej) zajmowal Boleslaw IV ksiqz? mazowiecki; pOzniej znowu lezala w granicach Litwy.
W roku 1569 ziemia mielnicka wraz z calym wojewodztwem podlaskim weszla w sklad Korony. Po П rozbiorze Rzeczypospolitej az do 1807 r. pozostawala w granicach departamentu bialostockiego Prus Nowowschodnich.
Zmiennosc przynaleznoSci panstwowej ziemi mielnickiej, potozenie na pograniczu kulturowym znalazly odbicie w procesie miastotworczym Mielnika.
XI pocz. XIV w. (okres ruski).
Badania archeologiczne przeprowadzone na grodzisku w Mielniku w latach 19591961 przez I. Gorsky i L. Rejniewicza w latach 19851987 pozwolily na odkrycie materialu datowanego najwczesniej na wiek XI. I. G6rska sklania si? ku tezie istnienia na terenie owego wzgorza i s^siedniego kilku osad funkcjonujgcych jednoczesnie. Osady datowane podobnie odkryte zostaly takze we wschodniej cz?§ci Mielnika w trakcie badan powierzchniowych przeprowadzonych przez K. Bienkowsk^.
Zebrany material archeologiczny nie pozwala na jcdnoznaczne okreslenie przynalcznosci kulturowej mieszkancdw osad, s^dzic jednak тойіа, ze powstanie grodziska l^czy si? z kolonizacj^ ziem nadbuzanskich podj?t$ przez Jaroslawa M^drego
Najnowoczesniejszy przekaz zrodlowy dotycz^cy grodu w Mielniku pochodzi z 1260 i dotyczy pobytu кгбіа Rusi Daniela Romanowicza, ktory modlil si? w grodowej cerkwi Bogurodzicy. Grodzisku towarzyszyl zapewne posad. Jego pozniejsz^ kontynuacj^ byta osada podzamecka. Slady owej, zapewne otwartej, osady widoczne s^ w sieci ulic w zachodniej cz?Sci miasta.
КНІГІ ОНЛАЙН
