Весці Міжнароднай акадэміі вывучэння нацыянальных меншасцей
1 1997
Zaangazowanie tych magnatow w spraw? poparcia dla unii przejawialo si? w roznorodny sposob. Radziwill stosunkowo wczesnie zaangazowal si? w promowanie idei unii prawoslawnych z katolikami 4. To z jego drukarni wychodzily ksi^zki, ktore glosily pochwal? unii, mi?dzy innymi dzielko patriarchy Gennadiosa 1 (Jerzego Scholariosa) “Interrogationes et responsiones de processione Spiritus Sancti a Patre et Filio desurnptae ...” i slynna ksiqzka Piotra Skargi “O jednosci Kosciola Bozego...” (1577). Radziwill i Sapieha byh jednymi z nielicznych os6b doskonale poinformowanych o post?pie rozmow dotycz^cych zjednoczenia metropilii kijowskiej z Rzymem w latach 15941595. “Sierotk?” zawiadamial osobiscie o wszystkich “nowosciach” w sprawie unii Hipacy Pociej, kt6ry uwazal si? za “wychowanka domu radziwillowskiego”. Kanclerz litewski uczestniczyt z kolej w tajnych naradach dotycz^cych unii, ktore mialy miejsce w lipcu i wrzesniu 1595 roku. Omawiano tam mi?dzy innymi sprawy wyjazdu wladykow prawoslawnych do Rzymu oraz srodkow, jakimi mazna ostabic opozycj? antyunijnq Ostrogskiego. Zarowno Sapieha jak Radziwill wspoifinansowali wyjazd Pocicja i wladyki hickiego Cyryla Terleckiego do Rzymu (we wrzeSniu 1595 roku) w celu dokonania aktu unii. “Sierotka” zalecal tez specjalnym pismem obu wladykow papiezowi.
Obaj magnaci uczestniczyli wraz z Dymitrem Chaleckim jako kr61ewscy wystannicy w synodzie brzeskim w pazdzierniku 1596 roku, kfory ostatecznie zatwierdzil poddanie pod zwierzchnictwo papieza metropolii kijowskiej. Wojewoda trocki dzialal takze aktywnie w celu oslabienia opozycji antyunijnej w Wilnie. Probowal tez sklonic do unii Konstantego Ostrogskiego, kiedy ten wyslal na synod ewangelik6w (w sierpniu 1595 roku) do Torunia posla z propozycj^ wspolpracy. Sapieha zreszt^ takze napisal w tej sprawie list do wojewody kijowskiego ostro napi?tnuj^c slowa, ktore znalazly si? w piSmie Ostrogskiego skierowanym do synodu, a dotycz^ce krola. W czasie wakatu na metropolii kijowskiej po smierci metropolity Rahozy w polowie 1599 roku krol polecii Swiezo mianowanemu na t? godnosc Pociejowi we wszystkich istotnych sprawach zasi?gac rady i pomocy Mikolaja Krzysztofa Radziwilla. Sq tez konkretne informacje, ze “Sierotka”
21
spotkal si? w grudniu 1600 roku z wyslannikiem patriarchow Konstantynopola i Aleksandrii Cyrylem Lukarysem omawiajgc z nim kwestie szerokopoj?tej шііі prawoslawnych patriarch6w z Rzymem. Radziwill popieral wreszcie rozwoj unii w swych dobrach powi?kszajgc fundusze cerkwi w NieswieZu, Swierzniu i Lachwie.
W przeciwienstwie do “Sierotki”, Sapieha jako kanclerz litewski cz?sto przebywal na dworze kr61ewskim. Tam mial wi?ksze mozliwosci wplywania na кгбіа w konkretnych sprawach istotnych dla Kosciola unickiego. Najcz?sciej korzystajgc z jego poparcia metropolita Pociej uzyskiwal od Zygmunta ПІ korzystne wyroki w wielu sporach z prawoslawnymi. Wielokrotnie Sapieha bronil pozycji Kosciola unickiego przed atakami prawoslawnych i ewangelikow na sejmach. Tak bylo w latach 1597, 1603, 1605, 1606 i 1609, Szczeg61nie istotne okazalo si? jego wystqpienie na sejmie w 1606 roku, kiedy wedhig swiadectwa Pocieja w obliczu rokoszu grozilo nawet skasowanie unii. Kanclerz litewski zaangazowal si? tez bardzo w poparcie dla metropolity Pocieja w glosnym sporze o obsad? archimandrii peczarskiej w Kijowie oraz w konflikcie z prawoslawnym bractwem sw. Ducha w Wilnie. Wielokrotnie Sapieha pomaga! Pociejowi w sporach o jurysdykcj? nad konkretng cerkwig czy monastere, wyszukiwal w swym kanclerskim archiwum przywileje przydatne metropolicie lub w skrajnych przypadkach uzywal nawet sily do wyrzucenia z cerkwi czy klasztoru niechcgcych uznac jurysdykcji Pocieja ksigZy i mnichow prawoslawnych. Choc Sapieha nie nalezal do zwolennikow silowego nawracania prawoslawnych na uni?, czego wyraz dal mi?dzy innymi w znanym pismie do wladyki polockiego Jozafata Kuncewicza, po jego zamordowaniu, stojqc na czele specjalnej komisji sledczcj z uprawnieniami s^downiczymi skazal na smierc 74 mieszczan Witebska za udzial w tym zabojstwie.
Kanclerz nalezal do najwi?kszych dobroczyiicow Kosciola unickiego w Rzeczypospolitej. Fundowal lub rozbudowywal cerkwie i monastery bazylianskie w Czerei, Siemiatyczach, Rozanie, Witorozu, Minsku, Toloczynie. Uposazal tez swigtynie unickie w Wilnie, Trokach, Mscislawiu i Zyrowicach.
1 H. Pociej do M.K. Radziwilla 1 czerwca 1601 z Wilna // Biblioteka PAN w Korniku. 1539. Nr 64.
2 H. Pociej do L. Sapiehy 5 kwietnia 1603 z Rozanki // Archiwum domu Sapiehow. T. 1. Lwow, 1892. Nr. 437. S. 368.
3 H. Pociej do M.K. Radziwilla 9 wrzesnia 1600 z Wilna // Жуковмч П. Сеймовая борьба православного дворянства с церковной унней. Ч. 1 (до 1609 г.) СПб., 1901. Прнложення. № 6. С. 592.
4 Szczegolowo о dzialaniach Radziwilla “Sierotki” na rzecz unii zob: T. Kempa. Mikolaj Krzysztof RadziwiH “Sierotka” a unia brzeska // czasy Nowozytne (Torun) 1997. T. 2.
22
Сганіслаў АЛЕКСАНДРОВІЧ (St. AleksandrowicZ), доктар габілітаваны, прафесар (Унт Мікалая Каперніка, г. Торунь, ПОЛЬШЧА)
НЯСВІЖЯК ЦЭНТР РАЗВІЦЦЯ КАРТАГРАФІІ ВА ЎСХОДНЯЙ ЕЎРОПЕ Ў ЧАСЫ МІКАЛАЯ КШЫШТОФА РАДЗІВІЛА (СІРОТКІ)
Rozwoj katrografii europejskiej na pocz^tku XVI w. byl nast?pstwem potrzeb praktyki zeglugi i handlu, wobec braku dobrych map m6rz i l$d6w, ktdre dawalyby obraz zblizony do rzeczywistoSci w stopniu mozliwic najwyzszym. Wzor6w metodycznych dostarczaly, znane z wielu edycji, poczynaj^c od roku 1477, mapy starozytnego geografa aleksandryjskiego Klaudiusza Ptolemeusza, opracowane w П w. po Chr. Uczeni srodowisk uniwersyteckich Europy, w oparciu o wlasne obserwacje astronomiczne okreslaj^ce wsp61rz?dne geograficzne wazniejszych miejscowosci ich krajow i zebrane w terenie dane o lokalizacji i odlegloSciach innych obiekt6w, tworzyli, we wzajeninej wspolpracy, “tabulae novae” roznych krajow. Z czasem, na ich podstawie, wielcy kartografowie wtoscy, flandryjcy czy niderlandzcy rozwin^c mieli wlasn^ tworczosc syntezy map Europy, a takze przerabiac poszczegolne mapy krajow celem zamieszczenia w atlasach.
Tego rodzaju “wielkiej” kartografii na obszarach Europy Srodkowej i Wschodniej nie uprawiano. W cieniu wiclkich nazwisk Gerarda Merkatora, Abrahama Orteliusza, Wilhelma i Jana Blaeuwow i wielu innych kartografow i wydawcow atlasow geograficznych nikn^ godne uwagi i podziwu dokonama pojedynczych autorow znakomitych map i ich srodowisk. Jcdnym z nich stat si? w przeci^gu zycia ksi?cia Mikolaja Krzysztofa Radziwilla “Sierotki” (15491616) Nieswiez.
Aby zrozumiec jak do tego doszlo, przyponiniec wypada o wczesniejszych dokonaniach na polu kartografiii Europy Wschodniej. Pierwsza cwierc wieku XVI, kiedy pod rz^dami wladcow z dynastii Jagtellonow pozostawaly Polska, Wielkie Ksi?stwo Litewskie, Czechy i W?gry, byla okresem wszechstronnych kontaktow kuiturainych i naukowych mi?dzy tymi krajami. Uwidoczniaja si? one szczegolnie na polu kartografii. Rownolegle (i w porozumieniu) opracowali mapy krajow i wydali je drukiem: Czech Mikolaj Klaudian (1518), W?gier Lazarz (Roseti?) (1528), Polski Bernard Wapowski (1526), Europy Srodkowej i Wschodniej okre^lanej jako “Sarmacja” tenze (dwie mapy, druk 1526 i 1528). Par?nascie lat pozniej opracowane zostaly w Polsce i na Litwie mapy: Kraj6w Skandynawii Olausa Magnusa (1539) i Pahstwa Moskiewskiego Antoniego Wieda (1542). We wszystkich wyzej wymienionych wypadkach podane zostaly datv druku,
Jezelibysmy pragn?li w tym czasie wskazac osrodek, w ktorym daje si? zauwaiyc aktywnosc na polu tworzenia map, ksztaltowania metody ich opracowania, wreszcie samego druku, to na calym omawianym obszarze byl nim wylqcznie Krakow, utrzymuj^cy szersze kontakty z mnymi srodowiskami
23
rozproszonymi na du2ej przestrzeni, w ktorych dzialali indywidualni tworcy. Czynny wspoludzial przebywajacego na odleglej Warmii Mikolaja Kopemika nie ulega juz dzis watpliwoSci. Jednak po jego smierci (1543 r.) aktywnosc srodowiska naukowego Krakowa na polu kartografii zanikta.
Wszechstronnie natomiast stosowana byla na calym obszarze Paristw Jagiellonskich kartografia utytkowa majatkowa i wojskowa, znana od niedawna z nielicznych map graficznych i majatkowych z drugiej cwierci XVI w., powstafych na ziemiach Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego, map sporzadzanych dla celow wojennych szeroko znanych z traktatow o sztuce wojennej, planbw bitw i obl?zen przynoszacych cz?sto informacje niezwykle cenne i otwierajacych nowe mozliwosci badawcze, takze w zakresie korekty dotychczasowych ustalen.
Upowszewchnienie stosowania map przy nauczaniu w kolegiach jezuickich, gimnazjach i innych szkolach, szeroki dost?p do sprowadzanych z Zachodu atlasbw, wrzeszcie stosowanie map jako pogladowych ilustracji w ksiazkach przypadly na ostatnia cwierc wieku XVI. Wtasnie w tym czasie ksiaz? Sierotka, po powrocie z pielgrzymki do Ziemi Swi?tej, podczas ktorej poshigiwal si? mapami i planem Jerozolimy, podjal decyzj? opracowania zgodnej z rzeczywistoscia mapy swej ojczyzny Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego w jego dawnych, sprzed roku 1569, granicach. Nastapic to moglo raczej przed rokiem 1590, skoro w roku 1599 r?kopis mapy byljuz gotowy, a pierwsze jej wydanic ukazalo si? przed poczatkiem roku 1604. Na dworze nieswieskim przebywal w tych latach Maciej Strubicz, czolowy kartograf Polski doby Batorianskiej. Tu wiele lat sluzyl Tomasz Makowski ksiaz?cy komornik, zarazem rysownik i rytownik przez wiele lat uwazany za jednego autora znakomitej mapy Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego znanej z (drugiego!) wydania 1613 r., rytowanej w warsztacie Hessela Gerotsa w Amsterdamie.
Astronomicznomatematycznych podstaw opracowania mapy dostarczyc mogli uczeni profesorowie dzialajacej od roku 1579 jezuickiej Akademii Wilenskiej, a mote i ufundowanego przez ksi?cia w roku 1585 kolegium meswieskiego. W zbieraniu danych z terenu (o odleglosciach mi?dzy miejscowo§ciami, biegu rzek i in.) musieli uczestniczyc, obok Tomasza Makowskiego, przedstawicielc administracji rozrzuconych po kraju dobr RadziwiHowskich. Pewnym zapleczem technicznym mogl sluzyc warsztat miedzyrytniczy Tomasza Makowskiego w Nieswiezu, stworzony nakhdem ksi?cia Sierotki i znany z dose licznych prac tego artysty. Nie mozna wykluczyc, ze odpowiada rzeczywistosci zachowana w polowie wieku XVII tradyeja o nieswieskim pierwszym wydaniu mapy Litwy. Jego istnienie przed poczatkiem 1604 r. potwierdzaja listy z tegoz 1607 r. Mogi wi?c Nieswiez bye miejseem pierwszej publikacji tego wspanialego dziela kartografii europejskiej poezatku XVII w., cho6 zapewne jakosc miedziorytu nie byla najlepsza. Posrednio wskazuje na to wzmianka w liscie Tomasza Tretera z 25 sierpnia 1607 r. Wedlug tegoz lista “Mappam Universalem cum mappa Litthuaniac, ktore dla illuminowania do Flandryjej poslane byly, od gdanskich kupc6w juzem dawno dostal ...” (becnie przesyla je ksi?ciu przez wiceprowincjala jezuitow o. Pawla Boksz?). Dowiadujemy si? wi?c o nie znanej do niedawna mapie, przedstawiajacej (lacznie)
КНІГІ ОНЛАЙН
