Весці Міжнароднай акадэміі вывучэння нацыянальных меншасцей
1 1997
XIV w. (wczesny okres litewski).
W pocz^tkach XIV w. w miejscu grodu wybudowany zostal zamkowy system obronny, obejmuj^cy zamek dolny i gorny oraz osady przyprzcprawowe, ktorego celem byta ochrona pogranicza przed najazdami mazowieckimi i krzyZackimi O tym wczesnym okresie litewskim wiemy, ze zamki Drohiczym, Mielnik, Suraz, Bielsk pehiily funkcje administracyjne w podleglych im okr?gach. W s^siedztwie zamku funkcjonowala wspomniana osada podzamecka, w jego rejonie istnial duzy majdan, b?d^cy w?ziem komunikacyjnym, schodzily si? tu szlaki z Drohiczyna, Brzescia, Bielska i Wysokiego Litewskiego.
1391 1397 (I okres mazowiecki).
Po otrzymaniu ziem nadbuzanskich Janusz Mazowiecki rozpocz^l ich kolonizacj?. Osadnicy z Mazowsza osadzeni zostali zapewne takze w Mielniku.
1397 1440 (okres litewski).
W 1420 r. Witold ufundowal murowany parafialny kosciol rzymskokatolicki, w ten sposob majdan zostal zabudowany od strony zachodniej. Naprzeciwko kosciola przy trakcie do Drohiczyna proboszcz mielnicki otrzymal plac. Utworzenie parafii rzymskokatolickiej ma zwi^zek z naptywcm na ten obszar
17
osadnikow wyznania rzymskiego najprawdopodobniej z Mazowsza. Przykladem recepcji prawa magdeburskiego jest zalozenie wedhig tego wzoru wsi Wajkow, sktadaj^cej sie na uposazenie kosciola w Mielniku.
1440 1444 (II okres mazowiecki).
Boleslaw IV Mazowiecki podj^l niezwyklc intensywn^ akcj? kolonizacyjn^ ziem nadbuzanskich osadzaj^c na tym obszarze osadnikow z Mazowsza. W 1440 r. nadal Mielnikowi prawo chelminskie
1444 1560 (okres litewski)
a) 1444 1501
Po zabraniu utraconych terenow Kazimierz Jagiellonczyk pozwolil szlachcie mazowieckiej na zachowanie nadanych jej przez Boleslawa IV praw, a w siedzibach okr?gow zamkowych, tj. w Mielniku, Bielsku i Drochiczynie ustanowil na jej potrzeby s^dy ziemskie.
W 1501 r. wzorem miast litewskich Mielnik otrzymal prawo magdeburskie z гдк Aleksandra oczekuj^cego na zamku mielnickim na koron? polsk^ Wzorem prawnym nie bylo jednak odlegle miasto litewskie lecz pobliski Lukow, lez^cy na lewobrzeznej stronie Buga. Przyj?te prawo usuwalo te zwyczaje oraz prawa ruskie i litewskie, ktore moglyby przeszkodzic wprowadzcniu w zycie nowego prawa. Akt ten stat si? podstaw^ ustroju miasta na ponad trzysta lat. Po III rozbiorze nawi^zywaly do niego takze wladze pruskie, porz^dkuj^ce przywileje mieszkancow miast podlaskicb.
Przywilej powolywal wladze miejskie, okreslal prawa i obowi^zki mieszczan, ustanawial dziedziczne wojtostwo. Wojt otrzymal plac obok placu proboszcza kosciota mielnickiego, w pdlnocnej pierzei fonnuj^cego si? rynku. Mielnik zyskal nowa funkcj? osrodka targowego. Przywilej zezwalal na targ w sobot? i trzy jarmarki rocznie. Nadanie prawa miejskiego spowodowalo szybki naplyw osadnikow, doprowadzajac do wyksztalcenia ukladu przestrzennego miasta. Proces ten najbardziej intensywny po nadaniu prawa magdeburskiego zamkniety zostal w 1560 r. pomiar^ wloczn;}.
Ы1501 1569
Od konca XV w. Mielnik spelnial funkcj? stacji krolewskiej, zalozonej w poblizu mostowej przeprawy na Bugu. Stawal tu Kazimierz Jagiellonczyk, na koron? oczekiwali: w 1501 r. Aleksander, a w 1506 r. Zygmunt Stary. Ten ostatni sp?dzil tu w 1513 r. dwa miesi^ce. W latach czterdziestych XVI wieku podj?to prace remontowobudowlane zmierzaj^ce do podkreslenia funkcji rezydencjonalnej zamku. Przeznaczony na potrzeby “stacji” krolewskiej palac zamierzano urz^dzic w duchu renesansowym. Pozar zamku przed 1551 r. stal si? jedn^ z przyczyn upadku Mielnika. Z dwumiesi?cznym pobytem Zygmunta Starego wi^zac nalezy fundacj? nowego filialnego kosciota wystawionego przy potudniowej pierzei ulicy Brzeskiej. Jego oddalenie od rynku sugieruje, Ze plac ten w 1513 r. by I juz wyksztalcony i ograniczony pierzejami.
W 1551 r. w Mielniku znajdowaly si? cztery swi^tynie: dwa wspomniane koscioly rzymskokatolickie oraz dwic cerkwie prawoslawne. Obie stanowily
18
samodzielne parafie obejmuj^ce dwie cz?sci miasta oraz wsie po obu Stronach Bugu. W przypadku obu ^wi^tyn nie zachowaly si? akty fundacyjnc, niewiele wi?c mozna powiedzied o dacie ich powstania. Przypuszczac nalezy, ze pierwsza z nich, fundowana byla wczesniej, bye moze w poczqtkach XVI wieku.
Ukiad przestrzenny miasta, determinowany w zasadniczy sposob speeyfiezn^ rzezb^ terenu, przed pomiar^ wloczn^ byl juZ niemal wyksztalcony. Reforma byla ostatnim etapem formowania si? jego struktury przestrzennej. Uklad tworzyly ulice wychodz^ce z rynku: Brzeska, Drohicka, Woskriesiehska, Milejczycka. Z Brzeskiej ulica Bielska (po regulacji w wyniku reformy 1560 r. z rynku) i ulica Wysocka. W zachodniej cz?sci miasta przy przeprawie fimkcjonowalo miasto na Krzywczycach, zwane takze Przedmiesciem. Pomiara wloczna wplyn?la na uporz^dkowanie struktury miasta, okreslone zostaly obowi^zki i przywileje mieszczan. Przeprowadzona na wzor innych miast litewskich, az do rozbiorow, obok prawa magdeburskiego, byla podstaw^ prawn^ Mielnika, Przykladcm trwalosci pomiary wlocznej w terenie jest dzisiejsza granica Mielnika, nie zmieniona od niemal 450 lat.
Struktura ludnosciowa obejmowala w tym czasie ludnosc pochodzenia ruskiego i mazowieckiego, mieszkaj^ obok siebie nie wyodr?bniono dzielnic (np. Strony Ruskiej i Lackiej). W miescie nie zamieszkiwali Zydzi, oprocz arendarzy karczmy, bowiem miasto posiadalo przywilej zakazuj^cy osiedlania si? ludnosci zydowskiej w jego granicach.
W 1569 r. Mielnik, w tym czasie siedziba starostwa, stolica ziemi, osrodek handlowy, komunikacyjny i religijny wraz z calym wojewodztwem podlaskim przyl^czony do Korony. Podkreslic jednak nalezy, ze granica powiatu mielnicniego z litewskim powiatem brzeskim, wyksztalcila si? ostateeznie dopiero w XVII wieku.
Podsumuj^c, stwierdzic nalezy, ze proces miastotwdrezy Mielnika trwal kilka stuleci, jednak intensywny okres rozwoju Mielnika przypadi na okres przynalezno^ci do wielkich ksiqz?t litewskich. Pomi?dzy rokiem 1501 a 1560 nast^pil szybki rozwdj demografiezny i przestrzenny miasta. O ustroju miasta, o jego strukturze ludnosciowej decydowalo polozenie na pograniczu kultur i roznych organizaeji panstwowych, sk^d nast?powala recepcja wzorow. Zctkni?cie si? grup roznych etnieznie i wyznaniowo nie doprowadzilo w Mielniku do antagonizmow mi?dzy nimi.
19
Томаш КЕМПА (Т. Кетра), дактарант (Унт Мікалая Каперніка, г. Торунь, ПОЛЬШЧА)
СТАЎЛЕННЕ МАГНАТАЎ ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА ДАБРЭСЦКАЙ УНІІЎ ПЕРШЫЯ ГАДЫ ПАСЛЯ ЯЕ ЗАКЛЮЧЭННЯ
Problem stosunku magnaterii Rzeczypospolitej do powstaj^cego Kosciola unickiego w pierwszych latach po wprowadzeniu unii brzeskiej nie wzbudzal dot^d wi?kszego zainteresowania historykow. Tymczasem poparcie, jakiego udzielali unii nieliczni lecz wpfywowi magnaci litewscy i ruscy, mialo olbrzymie znaczenie dla przetrwania i rozwoju unii.
Entuzjazm, jaki towarzyszyl zawieraniu unii w kr?gach katolickicb oraz cz?5ciowo prawosiawnych prysl szybko po synodzie w Brzesciu. Okazaki si? bowiem, Ze opozycja prawoslawna skupiona wokol wojewody kijowskiego Konstantego Ostrogskiego oraz wokol bractw cerkiewnych nie jest jednym groznym przeciwnikiem unii. Juz pierwsze lata funkcjowama Kosciola unickiego pokazaly, ze unitom przyjdzie si? zmagac takze z powaznymi problemami oraz oboj?tnosci^, a nawet niekiedy z niech?ciq wi?kszosci rzymskich katolikow. Walka z prawoslawnymi o niemal kazd^ cerkiew czy monaster, proby obj?cia przez metropolit? SW4 jurysdykcj^ wszystkich dyzunitbw, niesnaski personalne wsrod czlonkow unickiego episkopatu, chwiejna postawa niektorych wtadykow unickich wobec papiestwa to tylko niektbre problemy pojawiaj^ce si? w korespondencji owczesnych biskupow unickich, przede wszystkim zas metropolity kijowskiego (od 1599/1600 roku) Ilipacego Pocieja.
Zdaniem Pocija najwaZniejsz^ przyczyn^ slabego rozwoju Kosciola unickiego w tym okresie byla jednak niedostateczna pomoc dlah ze strony rzymskich katolikow. “A to nas najwi?cej boli, Ze takiej obrony od panow katolikow, jaka nam byla obiecana, gdysmy do jednosci swi?tej przyst?powali nie mamy”, pisal metropolita kijowski do Mikolaja Krzysztof'a Radziwilla “Sierotki”1. W innym liicie Pociej stwierdzal, ze “sami katolicy nas biednych zagubi^ i w niwecz оЬгбсд” 2. Nie ulega w^tphwosci, Ze przetrwanie Kosciola unickiego w tym czasie zaleZalo od poparcia wladz Rzeczypospolitej oraz pomocy rzymskich katolikow. Tymczasem pomoc lacinnikow byla wysoce niewystarczaj^ca. Pomimo nalegan papieza Klemensa VUI na senatorow katolickich (w tym biskupow lacihskich) wi?kszosc z nich nie przejawiala Zadnego zaangazowania w sprawy unii, tak w okresie jej zawi^zywania, jak i poznie. Wsrod biskupow lacihskich wymienic moZna jedynie trzcch aktywniej dzialaj^cych na rzecz zjednoczcnia metrcpilii kijowskiej z Rzymem: Bemarda Maciejowskiego (biskupa luckiego, pbzniej krakowskiego), Jana Dymitra Solikowskiego (arcybiskupa Iwowskiego) oraz kardynala Jerzego Radziwilla (biskupa krakowskiego).
Wobec tego unici zmuszeni byli szukac oparcia i pomocy wsrod tych, ktorzy na miejscu (na ziemiach ukraihskich i bialoruskich) mogli jej udzicliC. Najpewniejsz^ pomoc i obron? mogli dac Kosciolowi unickiemu najbardziej
20
wplywowi magnaci litewscy i ruscy. Od razu jednak trzeba zaznaczyc, zc aktywnosc tych drugich na polu popierania unii byla o wide mniejsza. Spowodowane bylo to zapewne wpfywami na ziemiach ukraihskich opozycji antyunickiej z Ostrogskim i wladykami: Iwowskim (Gedeonem Balabanem) i przemyskim (Michalem Kopystenskim) na czele. Inaczej rzecz si? miala z magnateri^ litewsk^. Wsrod niej byla spora grupa nawfoconych na katolicyzm konwertytow. Oni to najpelniej starali si? realizowac zalozenia trydenckich reform, wsrod ktorych micsciia si? tez kwestia poparcia dla unii (roznmianej jako d^zenie do zjednoczenia charzescijanstwa). Tu wspomnijmy tylko dwbch najbardziej zashizonych magnatow Litewskich dla KoSciola unickiego w jego pierwszym okresie funkcjonowania: wojewod? trockiego (od 1604 roku wilenskiego) Mikolaja Krzysztofa Radziwilla “Sierotk?” oraz kanclerza litewskiego Lwa Sapieh?. Obaj odegrali wazn^ rol? juz w procesie zawiazywania unii. W odniesieniu do Radziwilla Hipacy Pociej nie wahal si? nawet uZyc (mimo wszystko z pewn^ przesadq) okreslenia “autor Sanctae Unionis”3.
КНІГІ ОНЛАЙН
