Гістарычныя запіскі Ф. Еўлашоўскага
Уладзімір Свяжынскі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 120с.
Мінск 1990
Вайтовіч Н. Т. Баркалабаўскі летапіс. С. 105; Кедайтене Е. Н. Язык памятннков полемяческой лнтературы Южной н Западной Руся (XVII—XVIII вв.). Днс. ... докт. фнлол. наук. М., 1971. С. 109.
51
з асноў на *й (62 % форм). Адпаведныя формы заканамерна пераважаюць сярод іншых форм назоўнікаў былых асноў на *й: в самым ве”ху (5); в дому (7, 20, 30, 49, 51). Часцей за ўсё ў такіх формах ужываюцца і назоўнікі былых асноў на *о, м. р.: в голубйнцу (33); в городку (44); в духу (2); прй ве'кй" жалю (22); на замку (11, 26); на зэкгару (30); no небожчйку (20); в^ страху (15) і г. д. Пашырэнне новага канчатка ў назоўнікаў меснага склону ў «Запісках» адлюстроўвае агульную тэндэнцыю старабеларускай пісьменнасці перыяду напісання гэтага твора '⁹.
У помніку яшчэ даволі часта сустракаюцца формы клічнага склону назоўнікаў мужчынскага роду, якія характэрны былі, відавочна, для тагачаснай гутарковай мовы: пне боже й добродею (51); кнже (21, 38); кнаже (51); дакую га тобе боже mos ^че (55); пне боже wrnyCTu м£ (29).
У назоўным і вінавальным склонах множнага ліку словы былых асноў на *о часцей за ўсё ўжываюцца са спрадвечным канчаткам й/ы (33%). Гэту флексію маюць як адушаўлёныя, так і неадушаўлёныя назоўнікі: Н. скл.: ласкавше векй наступй⁷ моглй (3); га^дукй... бронйлй (23); былй д докторы (29); В. скл.: ходкевй\.. в ліьлп^те* eoscmu мешка (52); в долгй заводй⁷ (38); достал замэчкй ухколіГнэ (52) і г. д. Такая ж форма ўласціва і назоўнікам былых асноў на *і і на зычны: лежал трй днй (41); wnu... обрацалй (38).
Назоўнікі былых асноў на *й ў назоўным склоне множнага ліку заканамерна ўжываюцца з ранейшым канчаткам ове: сынове его з цэд^ препрашалй (49). Гэты канчатак пашырыўся і на назоўнікі асноў на *о (20 % форм). 3 новым для іх канчаткам выступаюць у «Запісках» толькі адушаўлёныя назоўнікі асноў на *о: бопрове мышсцы бутрймкове зайілй былй кгрунту (39); венкгрове cn^ea шйдйлй (34); в^кгрове незле бронйлй (23), а таксама докторове, пнве, послове, ротмйстрове, сенаторове,^ туркове, швакгрове. У «Баркалабаўскім летапісе» такія формы прадстаўлены адзінкавымі прыкладамі.
¹⁹ Жураўскі A. 1. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. С. 274; Вайтовіч Н. Т. Баркалабаўскі летапіс. С. 108—109; Жыдовіч М. А. Назоўнік у беларускай мове. Мн., 1969. С. 89.
52
У 9 % выпадкаў назоўнікі былых асноў на *о адзначаюцца з канчаткам ы і характэрным для польскай мовы пераходам заднеязычных у свісцячыя або шыпячыя, а таксама пасля губных: лйтэвсцы... wT ехалй (6); хвалйлй то влошй (3); давалй знат коморнйцы (25). Са спрадвечным канчаткам ужываюцца назоўнікі на анйн'ь/янйн'ь, якія ўваходзілі ў былое пятае скланенне: дворпне... по'малй... грйгора wctuko (29); хрестйпне... wTya папежа в лепшйм пошанованю мелй (4). 3 гэтым жа канчаткам выступаюць і некаторыя назоўнікі былых асноў на *о (13 % форм): з'ьехалй се жолнэре (24); гако се змовйлй жолнэре (34); коне шлй (31) і г. д. Адпаведнікі такіх жа форм маюць месца ў польскай мове ²⁰. Паводле іх ужывання «Запіскі» не вылучаюцца з ліку іншых старабеларускіх тэкстаў.
Назоўнікі ніякага роду былых асноў на *о ва ўказаных склонах маюць ранейшыя формы на а: богагства... собраные (22); былй дйвнэ мнймакп (50); былй поветра (39); чко свптча прйвйлйп (7); c^ya людцк.йе чую (30). Гэты канчатак уласцівы і назоўнікам ніякага роду былых асноў на зычныя: голубіата в голубйнцу (33); помарлй пахолента (11). У вінавальным склоне старыя формы на а з’яўляюцца пераважнымі: на трй лпта (7); пута... вложоно (21); покрылй былй желпза (19); за слова йх брал (2). Традыцыйныя формы гэтых назоўнікаў пераважаюць і ў «Баркалабаўскім летапісе». Даследчыкі сцвярджаюць, што ў канцы XVI — пачатку XVII ст., у перыяд напісання Ф. Еўлашоўскім сваіх мемуараў, яны былі характэрны для большасці беларускіх народных гаворак.
У родным і вінавальным склонах назоўнікі былых асноў на *й адзначаны са спрадвечным канчаткам овт>: сполнйло се сыновТ) s (19); згорело домов ві (21). Як і ў іншых старабеларускіх помніках, у «Запісках» даны канчатак пашыраецца і на назоўнікі былых асноў на *о: за ласкою божою вйлневцов'ь (33); плачене... долгов (14); wr жйдов (46). Ранейшы нулявы канчатак гэтых асноў адзначан толькі ў двух выпадках: хрестйпн (ІІ);8го₽ (10). Назоўнікі з асновай на мяккі зычны выступаюць з новым канчаткам, які пашырыўся сюды з былых асноў на *і: вызволене втзнел (29); ді сот ко" грше" (23); kohcs
²⁰ Kiemensiewicz Z., LehrSplawinski T., Urbanczyk S. Gramatyka historyczna jfzyka polskiego. Warszawa, 1964. S. 276—277.
53
тлв (6) і інш. Стары нулявы канчатак мяккай разнавіднасці гэтых асноў адзначан толькі ў адным выпадку: непрйптел мойх (2), што можна разглядаць як вынік польскага моўнага ўплыву.
Назоўнікі былых асноў на *о ніякага роду ў большасці выпадкаў захоўваюць ранейшую форму на зычны: зо всткй* доброд^ствь (1); длп лекарств'ь (36; 51), а таксама: лет, лп\ мыт, ремесл'ь. 3 гэтым жа канчаткам ужываюцца пераважна і назоўнікі ніякага роду, якія ўваходзілі раней у асновы на зычны: до слов злых (24). У такой форме выступаюць назоўнікі ніякага роду і ў большасці іншых старабеларускіх помнікаў. У двух прыкладах адзначаны формы назоўнікаў ніякага роду з канчаткам мяккай разнавіднасці мужчынскага роду: браTes (10), do ытыска"& ймене’ (14). Як і ў іншых старабеларускіх помніках, з гэтым жа канчаткам ужываецца і назоўнік детй: велйкй" жалем... дете’ (10).
У давальным склоне назоўнікі былых асноў на *о адзначаюцца з традыцыйным канчаткам omv/емт>: бутрймком а хлопом зара³ копцы за собою копа™ казал, (39); жолнером вйнно (34); монархо“ справамй ровны’ (23); хрестйіан турком прйлекглых (11); побравшй се коне" за окгоны (31). Гэта ж мае месца і ў «Баркалабаўскім летапісе». Такія формы ў канцы XVI — пачатку XVII ст. сталі ўжо традыцыйнымі, устарэлымі ²¹.
* * н.ікі мУжчынскага і ніякага роду былых асноў на о, u і зычны ў вінавальным склоне множнага ліку маюць форму роднага склону: потраейвшй га’дуко³ (42); бачечй... канонйков (4), непрйателе’... зглажаючй (2)' напомйнаючй прево³нйков (31), а таксама як вынік уплыву польскай мовы — назоўнік людй: мелом прй собе хорых людй (15). Паралельна гэтыя назоўнікі ў такой жа меры пашыраны і ў формах назоўнага склону в датэчкй помнажал (18); позвал... даткй (34) прэ³ еалшйвэ шпекгй (29), абы сусады бе³ Ккрйвдзэнп йх CTa^?^U <³⁹>; детй в долгй заводй' (39); паны затруднй (9); пре³ послы (45). Суіснаванне новых форм роднага склону адушаўлёных назоўнікаў са старымі формамі ?а??^ага склону ў вінавальным было характэрна для ўсёй старабеларускай пісьменнасці.
²¹ Жураўскі A. I. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы С 244Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. С. 73.
54
Форму назоўнага склону маюць іншы раз у творным склоне назоўнікі мужчынскага роду былых асноў на *о: под паны некоторымй (18); на спотксГю з паны (28); з добрымй прйіателы (3); рознымй способы (18); межй свецкймй станы (3). У такой жа форме і без суфікса ес адзначан назоўнік, які ўваходзіў у былыя асновы на зычны: колы еждчоно (33). Формы з гэтай флексіяй уласцівы і'іншым тагачасным старабеларускім тэкстам.
Прыкладна ў такой жа ступені разглядаемыя назоўнікі адзначаюцца і з канчаткам мй, які, як вядома, распаўсюдзіўся на іх з асноў на *й: з... жолнэрмй (34); co всймй конмй (31); над непрйглтельмй (41); пенезмй был поратовал (13); сестре ... цос пенезмй дал (28).
Аднак асноўную норму складаюць формы з новым канчаткам амй, які перайшоў сюды з асноў на *а: позналэ* се ...з ...венкграмй (17); седалэ” ... з предне’шймй слукгамй влохамй (3); межй кайнамй (46). 3 гэтым жа новым канчаткам адзначан і назоўнік былых асноў на *й: з сынамй (48), з двема сынамй (42); а таксама назоўнік былых асноў на зычны: коламй ездйлй (39). Такія формы складаюць асноўную норму і ў «Баркалабаўскім летапісе».
У месным склоне множнага ліку назоўнікі былых асноў на *о адзначаюцца пераважна з ранейшым канчаткам ох'ь/ех,ь (71 %): вэ влошех (30); в тых куте^ (10); £ лнпнйкох (54); в ухбыча^ (3); на рокох (40, 45, 50), на рочкох (48); на суд^ (45, 46, 48); в сэрцох (45); no хростох (43); в пзыкох (11). Формы такога тыпу ў час напісання «Запісак» сталі традыцыйнымі.
Новыя формы з успрынятым у асноў на *а канчаткам ах'ьіях'ь значна ўступаюць па ступені пашырэння адзначаным вышэй традыцыйным (29,9%): no гнезда³¹ (41); на добрах (34); w трех кролпх (41); на ... местцах (5); в обычап* (4); в палацах (35); в панствах (11); no свілтках (21); w сватках (32); no ВрасуПка' (8). У «Баркалабаўскім летапісе» такія формы пераважаюць, што адлюстроўвае факт жывой гутарковай мовы.
Жаночы род. У назоўным склоне адзіночнага ліку назоўнікі жаночага роду выступаюць у зыходных формах з канчаткам а/я‘. бйблйп жйдовскап (1); бйтва была нашйм іцаслйва (2); стала бурда (50); была бурда велка (17); подал мй пан судп (46). Назоўнікі былых асноў на *і маюць нулявы канчатак: велкост людй пейшх в кліашторе былй (25); та вест кеды кроль стэ&ана ... дошла
55
(26); а таксама впдомость, кре"ност, ненавйст, прйповест, розност, челіАдь і інш.
\ р°д»ым СІУ¹оне асноўнае месца займаюць формы назоўнікаў асноў на *а з канчаткам й/ы. 3 канчаткам ы як спрадвечным выступаюць назоўнікі з цвёрдай асновай: арматы немало побрано (21); з броны (25); до варшавы (8). Па ўзору цвёрдай разнавіднасці з новым канчаткам й ўжываюцца назоўнікі з мяккай асновай і на заднеязычныя: до вйлнй (30); $марлт> з горю“кй (33); с тое горючкй (12) і г. д. Назоўнікі былых асноў на *і ужываюцца са спрадвечным канчаткам й: таке’ бэ³пэчностй не ^жйвано (52); wr e^Kocru (26); зэ ecu і г. д., што характэрна і для іншых старабеларускіх помнікаў. Канчатак й, як вядома, успрынялі і назоўнікі былых асноў на зычныя: do i^kbu (25)..У пяці выпадках назоўнікі былых асноў на *а зарэгістраваны з канчаткам епокоры векше’ ак вере (22); з ласке (15); з клотэ (46); розумет не хцц мое’ прйгоде (46); w доконченью Кнее (7)’ Такія формы фіксуюцца польскай пісьменнасцю з XIV па XVI1I ст.²² Яны вядомы многім старабеларускім помнікам. Назоўнікі жаночага роду ў родным склоне маюць зрэдку канчатак ей: бе³ констытуцыэ⁵ (23); не 8чйнйл того wH с пыхй пке’... але з мэлпнколйэ³ свэ’ велке’ (28); юж не чекать до элекцыэ’ (15); wT друкгэ’ брате’ (4). Супастаўленне гэтых прыкладаў з матэрыялам старапольскіх помнікаў паказвае, што іх крыніцай для «Запісак» з’явілася польская мова. Адзначаны яны і ў некаторых іншых старабеларускіх помніках.
КНІГІ ОНЛАЙН
