Гістарычныя запіскі Ф. Еўлашоўскага
Уладзімір Свяжынскі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 120с.
Мінск 1990
²⁷ Klemensiewicz Z., LehrSplawinski Т., Urbanczyk S. Gramatyka historyczna jfzyka polskiego. S. 333.
5. Зак. 1093
65
склонах. Відавочна, тут маем справу з ппернармалізмамі. Адной з выключных асаблівасцей мовы «Запісак» з’яўляюцца формы з неадаптаваным польскім канчаткам q: (29,2 %): іцастйло мй ссе за ласку бoжq (17); стал за бронц завэле³ска (24); лeвq се peHKq бронйл (25); мюенй'се з нашу хо^кевйчовну (50), а таксама неіцасну, npaeq, вeлкqnpeвeлкq, ^тешну, uiapq. Іх можна лічыць сінхронна польскімі. Форма на у (за ведомостр кролевску (27)), відавочна, уяўляе сабой дэназалізацыю флектыўнага q ў папярэдняй форме. Выпадкі ўжывання неадаптаванага канчатка р, які польскай мове ў творным склрне не ўласцівы, можна разглядаць як вынік змешвання форм: u³ rq %чйнностр мо§ (49).
У назоўным і вінавальным склонах множнага ліку ўсіх трох родаў поўныя формы (як і ў большасці старабеларускіх помнікаў) маюць канчатак йе/ые, з якім раней выступалі толькі словы жаночага роду. Ранейшыя формы з канчаткам мужчынскага роду йй/ый ў «Запісках» адсутнічаюць. Формы на йе/ые ў назоўным склоне складаюць 35,6 %: былй посолы велйкйе московскйе (6); ыблудные прйілтеле... твары... ^казалй (47); пко свпбча прйвйлйп йм даные (7); у вінавальным— 13,7 %: wceлостй бопрскйе побравшй (18); шкоды велйкйе почйнйлй (30); на другйе рокй (32). У некалькіх выпадках ужыты кароткія формы. Іх адзінай функцыяй з’яўляецца прэдыкатыўная. Н, скл.: рокй поменены былй (45); до кор^ны прйсужоны й спйсамй прйл^чоны былй (6), В. скл.: на ро³ны часы (45). Тут мае месца сцягнутая форма, аб чым сведчыць яе ўжыванне ў атрыбутыўнай функцыі. У назоўным склоне ў 24,1 % выпадкаў ужыты формы на ы з характэрным для польскай мовы пераходам папярэдняга заднеязычнага асновы ў свісцячы і формы на й пасля этымалагічна цвёрдага канцавога зычнага асновы. Гэтыя формы ў польскай мове спалучаюцца з назоўнікамі і займеннікамі, якія абазначаюць асоб мужчынскага полу: мы вшйтцы зналйсмы (38); былй вшйтцы йх млтй нам зьСлйвй (38); кторы впдомй будучй (30); а таксама еднй, е³днй; ззбранй, пораненй і г. д. Такія формы вядомы і некаторым іншым старабеларускім помнікам. У радзе выпадкаў адзначаны формы польскага паходжання на е/э, Н. скл. (29,8 % форм): былй дйвнэ кглосы (50); рокй з^ске поменены былй (45); злэ мыслй... не наступовалй (18), а таксама данэ, іГше, кторе, кгва'товнэ і г. д., В. скл. (80 %): %казуючй ве'ке заслугй (37); маючй велке справы (21); рокй зе^ске громнйчнэ
66
с8жоно (50), а таксама дйвнэ, з^ске, злэ, йнше, незбожнэ і г. д. У старабеларускай пісьменнасці такія формы не знайшлі прыкметнага пашырэння.
Асабоваўказальны займеннік трэцяй асобы множнага ліку ў назоўным склоне выступае ў традыцыйнай форме мужчынскага роду з асновай на мяккі зычны: whu ^радова’" (1); whu... положйлй (39); whu... дава™ (49); whu покрылй (19). У сучаснай беларускай літаратурнай мове і народных гаворках нормай стала форма жаночага роду яны. У вінавальным склоне зарэгістравана форма прыналежнага займенніка цвёрдай разнавіднасці скланення: пршлтеле мое (47). Яна захавалася ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, змяніўшыся толькі арфаграфічна. Займеннікі свой, весь у вінавальным склоне ўжываюцца ў старых формах з мяккай асновай, агульных з назоўным склонам: кгловы свой подносйт хотелй (2); всй дошчкй вода знесла (31).
У родным, вінавальным і месным склонах на ўзроўні нормы ўжываюцца сцягнутыя формы з канчаткам йхт>/ыхь. Характэрную для жывой мовы аснову на й мае ў гэтых склонах азначальны займеннік весь: Р. скл.: над надее всйх нас людй там будучй* (16); wTya дйсе'шй* сусілдо" (15); а другйе з ee^u* врот (25); В. скл.: просйлэм вшйсткйх (45); которых... прошйвам (17); М. скл.: no велкйх праца” (35); на тых злых... розэрваных рокох (45); вэ дніах кветневых (48); на рочкох кгродскйх (48) і г. д. Прыналежныя займеннікі мой, свой у родным склоне адзначаны ў сцягнутых формах польскага паходжання: wTya... мых панов (15); з... прйпадков свых (27); wr nepeuiux прац свых (33). Такая форма, апрача «Запісак», адзначана адзін раз у дзелавым помніку: на свых7> парафіях'ь (АВК, Ш, 196, 1746).
Асноўным канчаткам давальнага склону множнага ліку вывучаемых слоў у старабеларускай пісьменнасці трэба лічыць ймь/ы.м"ь. У «Запісках» Еўлашоўскага формы на йм,ь/ым'ь з’яўляюцца адзінымі: вшйГкй"... поведйлэм (5); ку засмучоны* (18); йншйм... тпло... wTnpoeaduT казал (45). Характэрную для беларускай мовы форму мяккай разнавіднасці скланення на ймті мае займеннік весь: всй“... тпло кролевске 8казано (12). Формы творнага склону ў беларускай мове заўсёды мелі канчатак ймй/ымй. У «Запісках» жа яны з’яўляюцца адзінымі: з добрымі прйіателы (3), а таксама вынесенымй, ee^cKUMu, йншймй, малымй і г. д.
67
АСАБОВЫЯ I ЗВАРОТНЫ ЗАЙМЕННІКІ
Займеннік 1й асобы адзіночнага ліку ў пазоўным склоне ўжываецца толькі ў характэрнай для жывой беларускай мовы форме я: іа же“ се бы' ба!’зе' престрйійй' (20); мм был 8 варшаве (II); почувалэ" м в собе (5); u w тобе так розумет буду (24) і г. д.
Поўныя формы займенніка 1й асобы і зваротнага ў родным склоне адзіночнага ліку выступаюць у трады цыйным выглядзе: ^ма°л‘ь... 8 мене рожоны' бра' (30); названого wr мене (30); до себе (17, 27); 8 себе (19, 31); в себе (46); w' себе (4).
Займеннік 1й асобы множнага ліку ў родным склоне мае форму нас: з велкйм жале* пна м'ца нашего й нй' дете“ йх малых (10); в нас з того жадна ненавй" не быва (3); в нас HaMHesuies квйтацыэ* не было (37).
У давальным і месным склонах асноўнымі з’яўляюцца формы займеннікаў 1й асобы мне і 2й асобы тобе са ступенню о чаргавання галосных у корані: Д. скл.: мне... ведомост дано (45); мне грйгоре' ^huxo"ckus за'рмл (39); мне было... чзбецано (40); сполнйло мне лпт тр^уа' (16); мне того лета прйшло (34); бачечй веле рече' собе протйвных (6); здрове собе попсовала (8); прйіаё’шй к собе (48); мыслйл w Ічйнене пке' cm^tu собе (19); М. скл.: w мне (8); вэ мне (2); no мне (3); прй собе (7); в собе (5); no собе (5); w тобе (24). Праклітычныя формы ў «Запісках» могуць ужывацца і пасля кіруючага дзеяслова, што адбылося ў выніку ўздзеяння жывой гутарковай мовы. Займеннік 1й асобы множнага ліку ў давальным склоне часцей мае энклітычную форму мй, якая, аднак, можа стаяць не толькі пасля кіруючага дзеяслова, але і перад ім. Гэта з’яўляецца прыкметай страты ў тагачаснай беларускай мове ранейшы.х адносін поўных і энклітычных. форм. У большасці выпадкаў у «Запісках» адзначаецца правільная энклітычная форма давальнага склону: тот век злотым мй се вйдй (3); сполнйло мй се (3); прйпала мй срокга кгоркчка (7); who mu рече (5); згйнула мй была ручнйца (5); мй... ночую"й 8 рынконтах розбо⁸нйцы мало былй не забйлй (33); мй брат £мер (30). Форма ме паходзіць ад польскай формы займенніка вінавальнага склону, якая магла ўжывацца і ў давальным ²⁸: доброго ме пожйтку набавйл (3).
²⁸ Klemensiewicz Z., LehrSpiawinski Т., Urbanczyk S. Gramatyka historyczna j^zyka polskiego. S. 322.
68
.V вінавалыіым склоне займеннік 1 й асобы адзначан у форме мене, якая вядома і старажытнаруекай мове: моцне’інйх нсі' мене (2); на мене прйпало (14); юбрано... мене (40); мене .. вынранй' (20). Гэта форма, змяніўшыся толькі арфаграфічна, стала нормай сучаснай беларускай літарагурнай мовы. У чатырох выпадках ужыта форма мне, якая па паходжанню з’яўляецца сцягнутай польскай формай вінавальнага склону: w" tv* do мне выстэ"пова' (4); посла' do мне (46); w' do мне w'пнса' (49); мне мшукава'" (40). Бясспрэчна, яна вядома і нскаторым іншым старабеларускім помнікам. У значна болыпай ступені пашыраны э.чклітычныя формы займенніка мне. Адзіным прыкладам прадстаўлена вядомая і старажытнарускай мове форма лы? на міл iipuna‘'utu (10). У 19 выпадках выступае форма ме дэпазалізаныя адпаведнай польскай формы: ако ме смал кнзь... взываг (3); кгорачка... ме в дому зламала (8); іако на ме велце ласкавого (19); ранено ме в руку (33); лечоно ме на то (5); почато ме бавй™ (1) і г. д. I эта форма хоць і сустракаецца ў некаторых старабеларускіх тэкстах, аднак нідзе не дасягае такога пашырэння, як у «Запісках» Ф. Еўлашоўскага. Энклітычная форма зваротнага займенніка вінавальнага склону выконвае тут ролю часціцы се (дэназалізаваны варыянт адпаведнай польскай формы), што ўласціва мове некаторых іншых старабеларускіх помнікаў. Гэта форма чацей ужываецца ў постпазіцыі да дзеяслова: дйвовалйсе, шедшйсе, мйлуемысе і г. д. Іншы раз часціца се займае дыстантнае ў адносінах да дзеясловаў становішча: $чйнйть бы се не могло (1); траыалй мй се (1). Вельмі часта яна сустракаецца і ў прэпазіцыі: казалэм се везть (8); тот век злоты" MU се eudu (3); тые же се кгды доведе™ (3); к.гдыж се... в поветрю ^казую (4). У цэлым жа ў тагачаснай беларускай пісьменнасці пераважае злітнае напісанне часціцы се (ся) з дзеясловам.
Для творнага склону характэрна ўжыванне спрадвечных двухскладовых форм займенніка 1й асобы адзіночнага ліку і зваротнага: па" бог бы* завше co мною (1); што се co мною беало (8); копцы за собою копа™ каза’ (39). Такія формы ў беларускай мове старажытнага перыяду былі асноунымі²'. У двух выпадках сустрэліся формы з неадаптаваным польскім канчаткам
²⁹ Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. С. 146.
69
q: кторы mhq час немалы* лЯдйлй (48); з co6q се не зкгадзалй (45). У форме мна (просйлэм... абы там в рынок зэ мна прошлй (45); жона зэ мна сып^ (49)), відаць, мае месца недапісаная літара q.
КОЛЬКАСНЬІЯ, ЗБОРНЫЯ I ДРОБАВЫЯ ЛІЧЭБНІКІ
Для характарыстыкі сістэмы форм лічэбніка ў вывучаемым помніку, як і ў старабеларускай пісьменнасці ў цэлым, мае значэнне разгляд формаўтварэння толькі той групы слоў, на базе якой утварылася лічэбнікавае скланенне як асобны тып.
Лічэбнікі два, обадва ў назоўнавінавальным склоне парнага ліку маюць свае звычайныя формы: два хлопй... тлуклй тэж лед (16); помарлй... швакгрове два (53); заплатйл два тыспнце злоты* (38); где се w6adea лечйлй (54). Форма два ў нязменным выглядзе захавалася ў сучаснай беларускай літаратурнай мове. У форме ж обадва ў адрозненне ад сучаснай першая частка ўяўляе сабой форму назоўнавінавальнага склону парнага ліку лічэбніка оба. Форма обоя з’яўляецца па паходжанню формай назоўнавінавальнага склону жаночага роду парнага ліку лічэбніка оба. Назоўнік пры гэтай форме таксама мае форму парнага ліку: обоп строна згодйлй (39), што, на думку даследчыкаў, было ў той час ужо з’явай перажытачнай³⁰. У тэксце «Запісак» выяўлены формы лічэбнікаў оба, обадва роднамеснага склону парнага ліку, якія трывала захоўваліся ў старабеларускай пісьменнасці³|: з обу строн (18); з обудву строн (24), а таксама форма давальнатворнага склону лічэбніка два; традыцыйная для беларускай пісьменнасці часоў Еўлашоўскага: з лйтвйнамй двема (26); з двема сынамй (42). Гэты ж лічэбнік ужыты і ў форме меснага склону множнага ліку: вэ двух годйнах ^марль (26).
КНІГІ ОНЛАЙН
