Гістарычныя запіскі Ф. Еўлашоўскага
Уладзімір Свяжынскі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 120с.
Мінск 1990
Агульнасць асноўных флексійе пры цвёрдай аснове і й пры мяккай — аб’ядноўвае давальны і месны склоны назоўнікаў жаночага і мужчынскага роду на а/я. Канчатак е/э ў большасці выпадкаў адпавядае свайму тыпу асновы. Д. скл.: в^кему монарше (51); ку пброне (2); ку одно' строне (26); tos птмене (45); М. скл.: 8 варйіаве (7, 10); 8 вере (18); на весне (10); в одно* годйне (33) і г. д. Канчатак й ў радзе выпадкаў заканамерна выступае ў асновах на мяккі зычны. Д. скл.: судй нашому (50); М. скл.: no еднэ’ земй (6); в неделй (6). Гэту ж флексію ў месным склоне маюць і назоўнікі з асновай на ц(к): в каплйцы (47); на столйцы (14); в ^лйцы (25). Гэта характэрна для большасці сучасных
²² Klemensiewicz Z., LehrSplawinski Т., Urbanczyk S. Gramatyka historyczna jgzyka polskiego. S. 288.
56
беларускіх народных гаворак і літаратурнай мовы. Аднак іншы раз назоўнікі з такім жа тыпам асновы адзначаюцца і з канчаткам е. У некаторых з іх мае месца характэрны для польскай мовы пераход g>dz : 8 волынске' земе (7); no дродзэ (43); в дродзэ (7), што не адпавядае норме, згодна з якой у польскай мове канчатак е павінен ужывацца ў назоўніках пасля цвёрдых зычных, і — пасля мяккіх. Таму тут, відавочна, мае месца гіперкарэктнае ўжыванне іншамоўнай формы. У мяккім адрозненні асноў на *а ў месным склоне спарадычна ўжываецца канчатак роднага склону ей'. w ваканцыэл (13); 8 вечере* (7); 8 городей' (39); на комйсыэ' (17); no пне* (38); на элекцыэ* (40) і г. д., што характэрна і для старапольскіх тэкстаў.
Канчатак й ў давальным і месным склонах маюць назоўнікі жаночага роду былых асноў на *і і на зычны. Асновы на *і, Д. скл.: ку велйко’ потешностй (19); речй посполйто* пожйтку не веле тэ eosHbt прйносйлй (2); до старостй (9); М. скл.: в мо^ впдомостй (52); в тэ⁵ есенй (39); ev есенй (4); в лодй (3); в ноцы (21) і г. д. Асновы на зычны: на хоругвй (28); в цэрквй (30). Адзінкавыя выпадкі ўжывання гэтых назоўнікаў з канчаткам е тлумачацца або няправільным перайманнем форм польскай мовы (no велкё' ноцэ (8)), або пераносам націску з асновы на канчатак (8 crapos цэрквё (20); в цэрквё р^ско' (10)).
У вінавальным склоне асноўную норму складаюць формы назоўнікаў былых асноў на *а са спрадвечным канчаткам у/ю (64%): по'' свор владзу (26); пна лаского воеводу (14); мпно было дать в малженство воеводанку (15); выехал бы на eosHy (29) і г. д. У двух выпадках адзначаны формы з неадаптаваным польскім канчаткам ^, што характэрна толькі для «Запісак»: здаючй на волр й ласку (27); кторы ехалй в покгонр (46). Наяўнасць неэквівалентных польскіх фанем у гэтых формах дазваляе гаварыць аб прыналежнасці іх не беларускай, а польскай мове і ў выніку гэтага — аб білінгвальным характары помніка. На ўзроўні другараднай нормы ў «Запісках» Ф. Еўлашоўскага пашыраны формы з канчаткам е/э. У тагачаснай польскай мове, як паказвае супастаўленне, гэтаму канчатку адпав’ядае флексія р, якая і з’яўляецца прататыпам флексіі, адзначай у «Запісках». Выпадкі ўжывання канчатка е/э складаюць 36 % форм вінавальнага склону
57
назоўнікаў былых асноў на *а: мусплэм варшавэ наведй™ (8); вывезть за рекэ вйслэ (11); жабкэ... ыбрано было (39); а таксама жонэ, ласкэ, матке, надее, невгАСтэ, пешнэ, премовэ і г. д. Адзначаная ў адным выпадку флексія о (гам еіце в дорозе впадл'Ь в тежкую горкЎко (12)) з’яўляецца, відавочна, трансфармантам адпаведнай польскай флексіі q.
Назоўнікі былых асноў на *і ў вінавальным склоне выступаюць у спрадвечных формах, аднолькавых з назоўным склонам: давшй мй вдіА"ност (2); ведомост дано (45); за неакую вес (38); а таксама вечност, волынь, віадомост, есен, 3as3poCT, знаемост, ной і г. д.
Найбольшай распаўсюджанасцю ў творным склоне характарызуюцца формы са спрадвечным канчаткам ою/ею (67 %): несены’ далеко водою (16); дано es йме галшкою (36); з... малжонкою моею ганною (17). Такія формы з двухскладовым канчаткам у «Баркалабаўскім летапісе» і «Дыярыушы» А. Філіповіча з’яўляюцца адзінымі. Новы аднаскладовы канчатак адзначан у «Запісках» толькі ў адным выпадку: звыклэл працэ⁵ &жйвал (35). На ўзроўні другараднай нормы (18 %) у помніку пашыраны формы з неадаптаваным польскім флектыўным q: стал за 6ponq зaвэлescкq (24); ыженйлсе з наш^ ходкевйчовн$ гальшкц (50); за ласка бoжq (17, 51); йлже жалю лйцынй^ taKq Ятешнц Moeq (46); шол nexorq (25); за егож млстй noMoqq (20); лeвq се peHKq бронйл (25); 4anKq рутйлэм нань (4). Гэта выключная ў гісторыі старабеларускай мовы з’ява вельмі паказальная для характарыстыкі мовы «Запісак». Такія формы, як і іншыя, што змяшчаюць у канчатку насавыя галосныя, варта лічыць у тэксце помніка польскімі. Формы на а і на у Ынесл'ь то его с похвалу вела людй (39); над река Днэпре“ (43)) уяўляюць сабой трансфарманты адпаведных польскіх форм.
Назоўнікі былых асноў на *і ў творным склоне на ўзроўні другараднай нормы выступаюць без раздзяляльнага ь у канчатку: был за’ростю затопеньб (22); за печатю коронною (6); с помочю корсака швакгра своего (45), за смДтю (10); тпло прйстс/ною ^чтйвостю поховане (10). Такія формы ў часы Еўлашоўскага знаходзілі ў пісьменнасці ўсё большае пашырэнне, выцясняючы традыцыйныя на ью. 3 усіх старабеларускіх помнікаў «Запіскі» выдзяляюцца ўжываннем форм з неадаптаваным польскім флектыўным . р, якія пашыраны тут
58
на ўзроўні асноўнай нормы: за его ведомостр (15); з впдомостр кролевску (27); с плаче" й велку жалостр (47); з жалостр (51); за тоюж задростр (55); мазат собе тэ кгузйкй шарц мастр (41); з радостр (47); ту смертр (15); й³... ^чйнностр (49).
У назоўным склоне множнага ліку назоўнікі жаночага роду асноў на *а маюць пераважна свой традыцыйны канчатак й/ы: было нас также веле а вйштко старэ сл^гй (38); слугй мое былй в лодй (31); пыхй... не наступовалй (18); з обудву строн здрады (24); воды на весне кгвалтовнэ былй (16); былй мй частые пзды (2). Неадушаўлёныя назоўнікі жаночага роду маюць такі канчатак і ў вінавальным склоне множнага ліку: гранйцы 8пэвналй (39); дошчкй вода знесла (31); ^казал йстоты (34). У такой форме адзначаюцца часам і назоўнікі адушаўлёныя: мГдал... трй yc^Ku свэ заму* (36); дал нам... йнше сыны й цсўкй (19). Такія ж формы характэрны і для назоўнікаў былых асноў на *і. Н. скл.: злэ мыслй... не наступовалй (18); В. скл.: влостй спрйврацал (52); лйсты... на маетностй (12); змовлаючйсе w потужностй (29).
У родным склоне адзначаны формы з традыцыйным нулявым канчаткам, які выступае ў трох варыянтах: канцавым ■&, ь (тры прыклады): до чйнен^ лйчбн (1); w... на8к/ь ро³множеню (І1); веле пань (29). У астатніх выпадках — часцей без ^, ь і з вынасам канцавога зычнага над радком: влок ыселых пглг (23); места вод (35); недел шест (20), а таксама: гранйц, коп, мйл, намое, ыбмо", wco⁶, потре⁶, пра\ прйгод і г. д. У двух выпадках канцавы зычны стаіць у радку: з рук (16); wneKa... сестер (10). У трох выпадках зарэгістраваны формы з канчаткам ей, характэрным у польскай мове для назоўнікаў былых асноў на *і: до чужйх земле' (40); до лазне* (25); ntaTnacre тйспче' (23). Пад уплывам польскай мовы назоўнік былых асноў на *і адзначан з канчаткам й: длп ^т^пенп велкйх прйгод трудностй шкод (2). Такая форма сустракаецца і ў некаторых іншых старабеларускіх помніках.
У ранейшых формах з канчаткам aM^/hm^ назоўнікі былых асноў на *а выступаюць у давальным склоне множнага ліку: w³нasмuлэм слуга“ (19); судпм правду ы’на³мйл (39). Гэты канчатак пашырыўся на назоўнікі іншых асноў і стаў нормай сучаснай беларускай літаратурнай мовы.
59
У творным склоне назоўнікі былых асноў на *а ўжываюцца пераважна з ранейшым канчаткам амй/ямй, які захаваўся ў іх да нашага часу: з блонамй (12); ^клопотаны влокйтамй (17); лйтэрамй йх выдана (1); а таксама мовамй, плілкгамй, потребамй, практыкамй, розмовамй, рукавйцамй, слукгамй, чарамй. У адным выпадку адзначана форма давальнатворнага склону парнага ліку, што абумоўлена спалучэннем яго з лічэбнікам у такой жа форме: трйма тйсечма (38). Пад уплывам адпаведных форм асноў на *о ў двух выпадках гэтыя назоўнікі адзначаны ў форме назоўнага склону: межй ро³нымй впры (3); прйнесло межй лозы (31).
Спрадвечны канчатак ах‘ь/ях,ь маюць даныя назоўнікі ў месным склоне множнага ліку: вэ двух годйнах (26); 8... копах (32); $ пат“ мйлпх (30); в мйнуцыа” (51); в потребах (7); в пресылках (25); в руках (16); 8 хоробах (8); в частках (3) і г. д. Указаны канчатак былых асноў на *а пашырыўся на назоўнікі асноў на *і, аб чым сведчаць і прыклады з «Запісак»: no... нехутп? й за'ростп¹ (54); no... не^ставйчностпх (31). Такія формы характэрны і для сучаснай беларускай літаратурнай мовы.
ПРЫМЕТНІК
Мужчынскі і ніякі род. У назоўным і вінавальным склонах адзіночнага ліку прыметнікі і падобныя да іх па марфалагічных прыкметах дзеепрыметнікі, непрадметныя займеннікі і парадкавыя лічэбнікі маюць традыцыйны канчатак йй/ый, што характэрна для ўсёй старабеларускай пісьменнасці. Н. скл.: ^марл зацны³ й богобо⁸ны' муж (3); был 8 варійове... маркграбл брандэмбурскй" (21); ^m^ кна³ маса'скй³ в ласцэ на w" час кролевско³ будучй³ (11); В. скл.: банкэт в^кй'... чйнено (21); спустйла снег велкй³ (41); прйпомйналэм тот страх (15) і г. д. Гэтыя формы, калі меркаваць па сучасных лінгвагеаграфічных даных, не адпавядалі норме тагачасных мясцовых жывых гаворак²³. Аднак у пісьмовай мове старажытнага перыяду яны складалі амаль адзіную норму²⁴. Новыя сцягнутыя формы ў старабеларускай пісьменнасці
²³ ДАБМ. Мн., 1963, к. № 110.
²⁴ Булахаў М. Г. Прыметнік у беларускай мове. Мн., 1964. С. 42.
60
перыяду стварэння «Запісак» ужываюцца яшчэ вельмі рэдка .
Кароткія формы назоўнага і вінавальнага склонаў адзначаюцца ў «Запісках» у значна меншай ступені, чым поўныя. Яны ўтвораны пры дапамозе традыцыйных для беларускай мовы суфіксаў ен/ь, arch, онт> і ўжываюцца ў прэдыкатыўнай функцыі, што адлюстроўвае факт жывой мовы: замок... верн^ московскому (29); амь был добре впдом (28); жйв зостал (16); был бе³ нашйх коронован (36); был повйне" (13); буде... похвало" (14); похова" 8 кграежйшкох (30); не ійкоден был (21). Побач з гэтым у «Запісках» адзначаюцца кароткія формы з характэрнай для польскай мовы рэфлексацыяй ?> у е (э) у суфіксе: маючй вшйтэ" сэнат no собе (28); пэлэн был мідростй (14). Формы такога тыпу ўласцівы і некаторым іншым старабеларускім помнікам.
КНІГІ ОНЛАЙН
