Гістарычныя запіскі Ф. Еўлашоўскага
Уладзімір Свяжынскі
Выдавец: Навука і тэхніка
Памер: 120с.
Мінск 1990
годдзі Я. Цямнеўскім:
року |н по со'ме кгороденском н по Зезде вон"ском ехал коро'¹ его мжт до люблнна дла ско^ ченА Йнен’ wTKy" року §0 на друкге⁵ неделн посту велнкого пнве сэнаторове лнтэвсцы бачечн веле рече⁵ собе протнвны' wTeхалн был" з люблнна вшакже по велке⁵ ноцы прэ³ уневер³алы его млстн за печатю коронною вынесенымн знов^ до люблнна собранн будучн скончнлн 8нню (6)
Roku 1568 ро sejmie grodzienskim і ро zjezdzie woinskim jechal do Lublina dla skonczenia unii, zk^d roku 1569 w drug^ niedzielie postu, wielmozni panowie senatorowie litewscy, bacz^c wiele rzeczy dla siebie przeciwnych, odjechali byli. Wszakze po Wielkanocy przez uniwersaly krola jegomosci wydane pod pieczgcig koronn^ znowu zebrawszy sig do Lublina zawarli uni?
Такім чынам, можна меркаваць, што выкарыстаная Ф. Еўлашоўскім пры напісанні мемуараў моўная сістэма магла сфарміравацца ў пэўнай грамадскай сітуацыі, асноўнымі прыкметамі якой былі паступовае звужэнне сферы ўжывання старабеларускай літаратурнай мовы і адначасова рост прэстыжнасці польскай мовы ў адукаваных слаях беларускага насельніцтва, асабліва пасля Люблінскай дзяржаўнай уніі. Гэтыя акалічнасці, а таксама асоба самога аўтара — яго класавая, канфесійная, прафесійная прыналежнасць садзейнічалі зблі
³⁵ Мнхайлов М. М. Двуязычне н взанмопроннкновенне языков // Проблемы двуязычня н многоязычня. М., 1972. С. 203.
31
жэнню яго пісьмовамоўнай манеры з жывой народнай мовай і блізкай да яе мовай дзелавой пісьменнасці, выпрацоўцы ў яго беларускапольскай макаранічнай маўленчай манеры. «Аўтару даводзілася ўвесь час мець справу са знатнымі панамі, якія гаварылі папольску. Ен часта і доўга бываў у Варшаве і наогул у польскіх краях, урэшце, і грамату ён ведаў польскую і як пратэстант не меў справы з царкоўнаславянскімі кнігамі» ³⁶.
³⁶ Карскнй Е. Ф. Белорусы. Т. 3. С. 110.
(3—В—B—B ■— [3—0—0.
МОВА «ГІСТАРЫЧНЫХ ЗАПІСАК»
СІСТЭМА ПІСЬМА
Агульнай лініяй развіцця графікаарфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы было паступовае спрашчэнне, выкліканае тэндэнцыяй да збліжэння з вымаўленчымі нормамі жывой народнагутарковай мовы. Аднак у розных жанравастылявых разнавіднасцях старабеларускай пісьменнасці гэты працэс праяўляўся з неаднолькавай інтэнсіўнасцю. Асноўнай перашкодай на шляху адлюстравання ў пісьменнасці норм жывой мовы былі кансерватыўныя архаічныя правапісныя прыемы. У сувязі з гэтым усе старабеларускія помнікі па іх адносінах да жывой гутарковай мовы можна падзяліць на тры разрады. Найбольшай аддаленасцю ад жывога вымаўлення характарызавалася арфаграфія ранніх рэліпнных твораў, бо іх перапісчыкі і складальнікі добра валодалі арфаграфічнымі прыёмамі і імкнуліся захоўваць іх на пісьме. Супрацьлеглае становішча ў гэтых адносінах займаюць дзелавыя помнікі, пісцы якіх, як правіла, былі менш адукаванымі і таму пад уздзеяннем жывога вымаўлення дапускалі больш памылак у тэксце. Прамежкавае становішча паміж дзвюма палярнымі па свайму фанетыкаарфаграфічнаму абліччу групамі помнікаў займаюць свецкамастацкія творы, у якіх традыцыйныя ар^аграфічныя прыёмы суіснуюць са шматлікімі навацыямі . Да данай жанравастылявой разнавіднасці пісьменнасці адносяцца і мемуары. Спецыфіка мовы гэтых твораў заключаецца ў тым, што аўтары іх не заўсёды арыентаваліся на агульныя пісьмовамоўныя нормы
_ Падзел старажытных пісьмовых помнікаў па арфагоафічных прыемах на тры разрады цалкам адпавядае іх оасіфікацІН па іншых моуных асабл₁Васцях. Гл.: Карскяй Е. Ф. Белорусы: Введенне к Z ченяю языка я народнон словесностн. Т. 1. Внльно, 1904. С. 346—347Жураускі A. I. Да пытання аб асноўных тыпах старажытнай беларускай f^L^un^e. С^^^^^ ІНСТЫтута «овазнаўства АН БССР.
3. Зак. 1093
33
свайго часу, а стваралі іх у адпаведнасці з асабістым пстам узроўнем ведаў і тым грамадскім і культурным асяроддзем, у якім ім даводзілася жыць і працаваць .
«Запіскі» вывучаліся па фотакопп, што не дазваляе даць іх поўнае палеаграфічнае апісанне. У прыватнасці, немагчыма вызначыць тып паперы, колер і від чарніла, дакладны фармат лістоў. М. Сякерскі, які бачыу арыпнал указвае што ён напісан на дрэннан паперы, на абедзвюх старонках кожнага ліста ³. Займае прыкладна 54 4 старонкі У арыгінале адсутнічае пачатак і канец тэксту⁴ Пісьму ўласцівы асноўныя прыкметы белару скага скорапісу (доўгія, загнутыя ніжнія вынасныя элементы ў літар з, р, д, звязнасць шсьма, варыянтнасць літар л р з, к, п, с, т, лігатуры, вялікая колькасць вынасных літар) Почырк аўтара не з’яўляецца тыповым ^ам тагачаснага скорапісу. Ен уяўляе сабой тую ДЫЮ яго развіцця, калі зза моцнан звязнасці пісьма ён становіцца цяжкачытаемым. Неразборлівасць, зацертасць тэксту з’явілася прычынай шматлікіх памылковых прачытанняў, якія маюць месца ў Львоўскан копп і выданні У. Антановіча.
ГРАФІКА
Алфавіт «Запісак» характарызуецца высокай ступенню адпаведнасці патрэбам перадачы гукавон сістэмы мовы. Ен складаецца з 40 літар, якія акрамя гукавога маюць яшчэ і лікавае значэнне. Для перадачы галосных гукаў служаць літары a, е, е, е, u, о, w, у, 8, ы, э, ю, а, «, зычных — б, в, г, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, х, ц, ч, ш, ш е Па ліку зычных трэба аднесці таксама і надрадковы знак s (паерык), які ў помніку служыць у асноуным для абазначэння гука / пасля галосных. Акрамя таго, у помніку ўжываюцца і некаторыя літары лацінскан азбукі польскай мадыфікацыі: з пэўнай рэгулярнасцю насавыя галосныя і па аднаму разу відаць, механічна ЗЫЧНЫЯ g і ® — ЛЮТЭ£О, кроліоша.
² Жураўскі A. 1. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Мн., 1967 С 336
3 Siekierski М. Pamiytnikarz Fedor Jewlaszewski (1540 ро>1614) w swiatle nowych zrodel//Studia zrodloznawcze^ 1979. T. 24.
⁴ Аб беларускім скорапісе гл.: Черепннн Л. В. Русская палеографяя. М 1958. С. 382—385; Карскнй Е. Ф. Славянская кнрнлловская
палеографня. Л., 1929. С. 173—210, 232 243.
34
V помніку поўнасцю адсутнічае літара Ф — неад’емны атрыбут кірылічнай графікі. Такая спрошчанасць графічнай сістэмы выдзяляе «Запіскі» з ліку іншых помнікаў мемуарнага жанру. Напрыклад, у «Баркалабаўскім летапісе» пачатку XVII ст. і ў «Дыярыушы» А. Філіповіча (1638—1648) акрамя пералічаных вышэй у гукавым значэнні ўжываюцца і літары і, t, ф⁵. Праведзеная ў «Запісках» уніфікацыя графічных сродкаў, як паказвае параўнанне, збліжае твор з такімі помнікамі дзелавой пісьменнасці, як, напрыклад, Судовая (актавая) кніга ковенскага земскага суда (1566—1567), Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 г. і г. д. Гэта тлумачыцца, відаць, тым, што пры напісанні «Запісак» аўтар выкарыстоўваў графікаарфаграфічныя навыкі, набытыя ім у працэсе састаўлення такога роду дакументау пры выкананні сваіх службовых абавязкаў у якасці'ііадсудка. Ен піша, што быў членам камісіі па складанпю «Трыбунала Вялікага княства Літоўскага»; «н працовалнсмы пншучя трнбунал» (с. 23'. ГІомнік уяўляе сабой, такім чынам, цікавы выпадак спалучэння арфаграфічных прыёмаў мастацкаапавядальнай і дзелавой разнавіднасцей старабеларускай пісьменнасці.
АРФАГРАФІЯ
Ужыванне галосных літар
Літара а абазначае гук а рознага паходжання: арцыбйску" (10), езыка (1), млынка (43), даху (24), зацного (6), каза' (39) і інш.
Своеасаблівыя правілы выпрацаваліся ў старабеларускай пісьменнасці ва ўжыванні літары е. Літары е (е нырокае), е (графічна звужанае е) і е абазначаюць гук е рознага паходжання з папярэдняй ётацыяй або мяккасцю зычнага. Першыя дзве літары набылі ў старабеларускай пісьменнасці шырокае ўжыванне пачынаючы з XVI ст., прычым е ўжывалася звычайна пасля галосных і ў пачатку слова, а е — насля зычных. Літара е з’явілася толі>кі ў пачатку XVI ст. і пачала ўжывацца на месцы е і е" У адпаведнасці з гэтымі правіламі ўказаныя
⁵ Вайтовіч II. Т. Баркалабаўскі летапіс. Мн., 1977. С. 27—29; Кедайтене Е. Н. Язык памятпнков полемнчеекой лнтературы Южной н Западной Русн. Днс. ... докг. фнлол. наук. М., 1971. С. 14—19.
⁶ Булыка A. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. Мн., 1970. С. 13.
35
літары ўжываюцца і ў «Запісках». Але найбольшае пашырэнне тут (2450 выпадкаў) мае літара е, таму яна выступае як пасля галосных, так і пасля зычных. &слй (51), еднак (9), веле (41), снмЕНОвй⁴ (6), еіце (18), дуійе.не (5), недалеко (5) і інш.
Звужанае е ўжываецца толькі ў 682 выпадках, выключна пасля зычных: порушене (3), завше (5), поветре (4), л^таве“ (5), безпечне (4), где (3) і інш.
На прыведзеным матэрыяле выразна прасочваецца тэндэнцыя выцяснення літарай е дзвюх астатніх, якія ўжываюцца ў помніку ў той жа функцыі. Гэта асаблівасць была агульнай для старабеларускіх дзелавых помнікаў тагачаснага перыяду. У рэлігійных жа тэкстах літара е ўжываецца значна радзей і амаль выключна на месцы е.
Згодна з выяўленай даследчыкамі заканамернасцю, перанясенне фанем з адной мовы ў другую пры іх кантактах — з’ява надзвычай рэдкая і выключная, бо гукавы лад мовы — узровень найбольш сістэмна арганізаваны і таму найменш пранікальны для іншамоўных элементаў'. «Запіскі» Ф. Еўлашоўскага якраз характарызуюцца гэтай рэдкай з’явай. Тут з прыкметнай ступенню рэгулярнасці ўжываюцца польскія насавыя галосныя, для абазначэння якіх выкарыстоўваюцца адпаведныя літары польскай графікі — ^ і р. Апошнія адзначаюцца часцей за ўсё ў канчатках назоўнікаў, прыметнікаў і парадкавых лічэбнікаў вінавальнага і творнага склонаў жаночага роду адзіночнага ліку, а таксама і ў іншых разрадах слоў: стамтунд'ь (14), eed3qH" (25), дес^ты" (15), велку (зналнсмы велк^ мнло" (38)), на вeлкq ноц (31), за брону завэле'скц (24), чапку рутйлэ" (4), no'¹ npaeq персь (26), з впдомостр (27), ту смертр (15), з радостр (47), tuapq мастр (41), rq ^чйнност^ (49) і інш. У тэксце «Запісак» графема q ужыта 44 разы пасля цвёрдых зычных, літара р 18 разоў пасля мяккіх.
Асаблівасці выкарыстання даных графем у помніку даюць падставу сцвярджаць, што аўтару не зусім добра былі вядомы роля і значэнне гэтых літар. Так, у радзе выпадкаў аўтар пры ўказаных літарах асобна абазначае
⁷ Бараннякова Н. А. Двуязычяе я проблема взанмопроннкновеняя разлячных уровней пря взаямодействян языков // Проблемы двуязычня я многоязычяя. М., 1970. С. 81.
КНІГІ ОНЛАЙН
