Гісторыя культуры Беларусі ў перыяд Рэчы Паспалітай (1569 - 1795 гг.)
Леанід Лыч
Памер: 168с.
Віцебск 2006
Практычна не існавала такога напрамку ў архітэктуры і выяўленчым мастацтве, да развіцця якіх не падключыліся б беларусы, што стала ці часова жылі ў Маскве. Свае ўмелыя рукі яны прыклалі да ўзвядзення сапраўднага шэдэўра архітэктуры - Каломенскага палаца, да афармлення пяціяруснага іканастаса Смаленскага сабора Новадзявочага манастыра, засваення вырабу рэльефнай кафлі і аздаблення ёю царквы Рыгора Неакесарыйскага, Пакроўскага сабора (Ізмайлава). Было чаму павучыцца ад беларускіх майстроў разьбы па дрэве і косці, апрацоўцы металаў і каменю, якія ўдзельнічалі ў афармленні Зброевай палаты
'ЭГБ. -Т. 5 -С 252.
98
Маскоўскага Крамля, Валдайскага, Іверскага і Васкрасенскага Нова-Іерусалімскага (на рацэ Істры) манастыроў, Каломенскага палаца (“восьмага цуду свету”). Нават саму Палату разьбярных і сталярскіх спраў Маскоўскага Крамля ўзначальваў (да 1681 г.) былы беларускі інак Куцеінскага манастыра Арсеній, якой затым кіраваў ураджэнец са Шклова Клім Міхайлаў. Усяго ў гэтай Палаце працавала тады звыш 20 беларускіх майстроў, з якіх найбольш таленавітым лічыўся Сцяпан Зіноўеў. Гэтая тройка разьбяроў з Беларусі стварыла “Іарданскую сень” (прытулак), з густам аздобіўшы яе калонкі і шацёр пазалочанаю разьбой і каляровым роспісам. Прыкладна ў гэты ж час у палаце разьбярных і сталярскіх спраў Маскоўскага Крамля працаваў манах з Оршы Іпаліт Старац. Разам са сваімі “вучнямі Яфімам Анціп’евым, Данілам Грыгор’евым і Ларкам Юр’евы.м рэзаў і залаціў стаўпы і гербы царскіх карэт, іканастасы, рызніцы, шафы, куфры, ракі для мошчаў і інш. У 1679 г. стварыў рэльефнае распяцце для Галгофы ў царкве Уваскрэсення Славушчага і рысункі кафляных упрыгожанняў купалаў Верхнеспаскага сабора ў Маскоўскім Крамлі”¹.
Добрую славу здабыў сабе ў Рускай дзяржаве разьбяр па дрэве з Дуброўны Герасім (Гераська) Акулаў. “3 1654 г. працаваў у Іверскім (пад Ноўгарадам), у 1658-1666 гг. - у Нова-Іерусалімскім (пад Масквой) манастырах, у 1666 г. - у Збройнай палаце, у 1667-1668 гг. удзельнічаў у аздабленні Каломенскага палаца. Ён і адзін са стваральнікаў разьбярных іканастасаў трох цэркваў у Ізмайлаўскай сядзібе цара Аляксея Міхайлавіча. У 1686 г. удзельнічаў ў стварэнні іканастаса царквы Пятра і Паўла ў Маскве”².
Варты быць адзначаным і такі факт, што толькі са з’яўленнем у 1666 г. у Маскоўскай Зброевай палаце беларускіх майстроў кафельнай вытворчасці тут шырокі размах набыло майстэрства вырабу паліхромнай керамікі. Пазней беларускія дойліды паклалі пачатак у Маскве гэтак званаму знакамітаму “нарышкінскаму барока”. Паўсюдна ў сваёй працы беларускія майстры скарыстоўвалі “матывы не толькі еўрапейскага рэнесансу і барока, але і ўласныя, нацыянальныя, і перапрацаваныя па свайму густу еўрапейскія”'. Лічаць, што беларусам быў і Андрэй Чохаў (Чэхаў), які ў 1586 г. адліў шырока вядомую і ў наш час “Цар-гармату”.
Для разгледжанага вышэй перыяду культурных сувязяў Беларусі з усходняй суседкай вельмі добра дапасоўваюцца наступныя словы рускага вучонага Пятра Бяссонава (1828-1898); “Грамадскае ўзбуджэнне сваімі сіламі, што прыйшлі ў рух, пераступіла межы беларускага свету і
¹ Тамсама. -Т. 3. -С. 503.
² Краязнаўчая газета. - 2003. - № 4 (чэрвень).
Бессонаў С.В. Беларускія мастацкія майстры ў Маскве XVII стагоддзя // Весш АН БССР. Серыя гістарычная - 1947. -№ 1. -С. 79.
99
разлілося далёка за іх па ўсіх накірунках. Школы беларускія... цалкам перанесліся ў Маскоўскую дзяржаву да канца XVII стагоддзя”. Каланізатары з Беларусі “рушылі туды, дзе лічылі ўзровень адукацыі ніжэйшым і куды спадзяваліся прынесці з сабой суму пераўтварэнняў”. Беларускія ўплывы найбольш адчуваліся ў самой Маскве. Выхадцы з нашага краю “занялі тут самыя важныя, уплывовыя месцы, ад іерархаў да кіраўнікоў кансісторый^, імі заснаваных, ад выхавальнікаў царскай сям’і да настаяцеляў манастырскіх, да рэктараў, прэфектаў і настаўнікаў імі ж праектаваных школаў, да кабінетных і друкарскіх вучоных, справаводаў, дзякоў, сакратароў. Амаль усё падлегла іхнім рэформам, да крайнасці пераканаўчаму ўплыву: багаслоўская навука, карэкціроўка свяшчэннага і службовага тэксту, друкарства, справы расколу, царкоўная адміністрацыя, казанні, храмавыя публічныя і хатнія спевы, ноты, вонкавасць архірэйскіх дамоў, лад іх жыцця... выгляд і склад школаў, прадметы і спосабы навучання, утрыманне бібліятэкаў, правапіс, вымаўленне і напісанне (царкоўнае мяккае г замест цвёрдага), публічныя гульні і відовішчы, і г.д., і г.д.”’
Нешта падобнае можна сустрэць і на старонках кніг, у выступленнях сучасных расійскіх навукоўцаў. У якасці прыкладу можна спаслацца на аўтара выдадзенай у Маскве ў 2002 г. кнігі “Манастыры ўсходняй і заходняй традыцый. Спадчына праваслаўнай Беларусі”, доктара архітэктуры Інэсу Слюнькову: “Абнаўленне рускага мастацтва другой паловы XVII стагоддзя, прыўнясенне ў яго адаптаваных суседнімі славянскімі народамі рыс заходнееўрапейскага барока праходзіла, дзякуючы запрашэнню ў Маскву, а потым і іншыя гарады Расіі беларускіх і ўкраінскіх майстроў”².
У той час, як прагрэсіўныя інтэлегентныя беларускія і рускія колы ўсяляк імкнуліся да культурнага супрацоўніцтва, справядліва бачачы ў ім вялікую ўзаемную карысць, царская ўлада, многія высокія кіраўнікі Рускай праваслаўнай царквы часта мелі наконт гэтага зусім іншы погляд, у т.л. і на беларускую літаратуру за яе свецкі характар і заходнееўрапейскую накіраванасць. Яшчэ да выключэння Каронай Польскай беларускай мовы са службовага справаводства маскоўскі патрыярх Філарэт у 1627 г. выдаў указ, у якім патрабавалася “чтобы впредь ннкто ннкакмх кнйг лйтовской (г.зн. беларускай. - Л.Л.) печатм не покупалн». Масква дала згоду на надрукаванне “Катэхізіса” Лаўрэнція Зізанія толькі пасля дыспуту з маскоўскімі “спраўшчыкамі” (рэдактарамі) і ў пераапрацоўцы (1627). Яшчэ больш абмяжоўваў прыток і
⁺ Падначалены архірэю калегіяльны епархіяльны орган з царкоўна-адміністрацыйнымі і судовымі функцыямі.
¹ Бессонов П. Белорусскне песнн. - М., 1871. - С. IV. VI.
² Літаратура і мастацтва. - 2002. - 27 верасня. - С. 11.
100
распаўсюджванне беларускіх кніг у Масковіі ўказ 1672 г., у якім так запісана: “... во всех местахь всякнхь чнновь людям учнннть законь крепкой сь большнмь подкрепленнем, чтобы те людн польскне (г.зн. беларускія. - Л.Л.) н латннскне печатн ннкто у себя вь домахь вь тай н явно не держалн, а прнноснлн бы н отдавалн бы воеводе”¹. Няцяжка зразумець, наколькі культурныя сувязі двух усходнеславянскіх народаў былі б больш плённымі, калі б гэтаму не перашкаджалі ўлада і праваслаўная царква Рускай дзяржавы.
На многія гады спынялася ўсялякае культурнае супрацоўніцтва беларускага і рускага народаў, калі іх урады кідалі свае краіны ў полымя братазабойных войнаў. Вяліся яны ў самых жорсткіх формах, нібыта ў гэтых народаў ніколі не было чаго агульнага ў іх гісторыі, не цякла ў жылах славянская кроў. He задавальняючыся выйгранай бітвай, пераможац чыніў на захопленай тэрыторыі яшчэ рознага роду разбурэнні, падчас якіх пераўтвараліся ў разваліны выдатныя архітэктурныя аб’екты, нішчыліся творы жывапісу. Згубныя вынікі такіх злачынстваў для беларускай культуры асабліва добра бачныя на прыкладзе нашых усходніх гарадоў, якія не раз датла гарэлі і дашчэнту разбураліся пры захопе іх рускімі войскамі. Найбольшую жорсткасць праяўлялі яны тады, калі імі камандавалі Іван IV Жахлівы, Аляксей Міхайлавіч і Пётр I.
Рускі народ з вялікай удзячнасцю, зусім справядліва прыгадвае, што карыснага для яго культурнага прагрэсу зрабіў Пётр I. Мы ж, наадварот, пра яго з поўнай падставай можам гаварыць, як пра самага бязлітаснага разбуральніка нашых духоўных каштоўнасцяў. Найвялікшым злачынствам гэтага дзяржаўнага дзеяча Рускай дзяржавы ў дачыненні да беларускай культуры, несумненна, трэба лічыць знішчэнне падчас Паўночнай вайны (1700-1721) выдатнага помніка айчыннай архітэктуры XII ст. - Полацкай Сафіі. Ніхто іншы, як менавіта гэты цар, распарадзіўся ўзарваць амаль усе значныя культавыя і свецкія пабудовы ў Магілёве, замак у Смалянах, што каля Оршы. Паводле загаду Пятра I, зверскую акцыю ўчынілі на нашай зямлі калмыкі: за падтрымку віцяблянамі шведскага караля Карла XII у час Паўночнай вайны яны падпалілі іх горад з усіх чатырох бакоў. Віцебск “згарэў і ўжо ніколі, - як пісаў у 80-я гады беларускі і польскі гісторык Адам Кіркор, - не аднаўляўся ў колішняй велічы. Лік жыхароў зменшыўся, гандлёвае значэнне яго заняпала”'.
Трэба памятаць, што разам з дарагімі кожнаму беларусу помнікамі матэрыяльнай культуры кожны раз гінулі арыгінальныя, вялікай каштоўнасці рукапісныя і друкаваныя кнігі, напісаныя на розных мовах.
¹ Тамсама. - 1992. - 6 лістапада. -С. 16.
² Жнвопмсная Россмя. - Т. 3. - С. 386.
101
Так, у час акупацыі войскамі маскоўскага цара ІванаІУ Жахлівага Полацка дашчэнту згарэла ў 1579 г. размешчаная ў Сафійскім саборы бібліятэка з каштоўнымі старажытнымі рукапіснымі кнігамі.
Пры ўварванні на Беларусь рускія войскі асаблівую жорсткасць праяўлялі і да сваіх супляменнікаў-старавераў, што з каралеўскай ласкі атрымалі сабе ладны кавалак тэрыторыі на Мазыршчыне. У 1695 г. яны пабудавалі ў Ветцы прыгожую Пакроўскую царкву, а пазней - Пакроўскі манастыр. На заклікі маскоўскага ўрада вярнуцца на радзіму стараверы зусім не рэагавалі. Таму ў 1735 г. імператрыца Ганна Іванаўна з дапамогай ваеннай сілы ўчыніла першую “выганку” старавераў, у выніку якой было спалена шмат жылых дамоў, а Пакроўскую царкву разабралі і вывезлі ў Свяцкую слабаду. Пад канвоем у глыб Расіі прыгналі 14 тыс. чалавек. He паспелі стараверы належным чынам аднавіць Ветку (пабудавалі вялікую капліцу, царкву), як у 1764 г. ужо руская імператрыца Кацярына II арганізавала ім другую “выганку”: выслана ў Сібір і Алтай 20 тыс. сгаравераў. У выніку чарговай экзекуцыі “Ветка зноў была спалена. Пасля гэтага яна страціла сваё значэнне як цэнтр арганізацыі расколу, аднак захавала ў стараверстве гістарычны і культурны аўтарытэт”¹. Зусім не адпавядалі нормам добрасуседства масавыя акцыі рускіх войскаў па вывазу ў Маскоўскую дзяржаву нарабаваных імі на беларускай зямлі духоўных каштоўнасцяў, якія і па сённяшні дзень не вернутыя яе законным гаспадарам. Каб шматграннага характару ўзаемадачыненні беларускага і рускага народаў атрымалі сёння далейшае развіццё, іх урады павінны самым сур’ёзным чынам паклапаціцца пра аднаўленне справядлівасці, даць аб’ектыўную ацэнку ўсім нядобрасуседскім учынкам, што былі здзейснены па віне папярэдніх палітычных рэжымаў.
КНІГІ ОНЛАЙН
