Іканапіс Заходняга Палесся XVI —XIX стст.
Выдавец: Беларуская навука
Памер: 349с.
Мінск 2005
102
Іканапіс Заходняга Палесся XVI — XIX стст.
нажаў. Паставы і жэсты пастухоў, што прыйшлі паглядзець на дзіця, кранаюць натуральнасцю і шчырасцю, а іх прасветленыя, поўныя цікаўнасці твары — сваёй характарнасцю. Усе нязграбнасці кампазіцыі (нагрувашчаныя на замкавыя вежы кроквы хлява) кампенсуюцца мяккім, гарманічным каларытам, які будуецца на цёплых вохры стых танах у спалучэнні з насычаным чорным колерам і з украпваннем фісташкавых, ружовых і перлавашэрых плямак.
Такім чынам, у XVI — пачатку XVII ст. назіраецца надзвычайная з’ява: іканастас пад уплывам рэнесансных настрояў узбагачаецца элементамі выяўленчай мовы і дэкарацыі еўрапейскага мастацтва, а алтарны жывапіс тра пляе пад моцны ўплыў мясцовай традыцыйнай іканапіснай сістэмы і адыходзіць ад класічных еўрапейскіх форм. У выніку адбываецца збліжэнне праваслаўнай і каталіцкай жывапісных традыцый у рамках мясцовай мастацкай школы.
Назіраючы за развіццём жывапісу Беларускага Палесся на працягу XV —XVI стст., можна заўважыць, як фар міравалася новая мясцовая традыцыя, якая склала аснову самабытнай жывапіснай школы. Калі ў XV і самым пачатку XVI ст. іканапіс быў непасрэдным працягам візантыйскага і старажытнарускага мастацтва, то пазней пад уплывам Еўрапейскага Рэнесанса ён набывае пэўную жанравасць, этнаграфічнасць і разам з тым засвойвае некато рыя дасягненні тэхнікі і дэкарацыі заходнееўрапейскага мастацтва. Усё гэта надало традыцыйнаму жывапісу Бе
Іканапіс XVI cm.
103
ларускага Палесся яскравую адметнасць і стварыла ўмовы для фарміравання мясцовай школы, якая ўваходзіла ча сткай у агульнанацыянальную. I нягледзячы на тое што ад тых часоў да нас дайшло не вельмі шмат твораў, дасканаласць іх выканання, філасофская глыбіня і пэўная ідэй ная скіраванасць дазваляюць меркаваць аб высокім развіцці агульнай культуры ў дадзеным рэгіёне, а стылістычная еднасць захаваных твораў спрыяе вызначэнню мясцовай жывапіснай традыцыі.
104
Іканапіс Заходняга Палесся XVI —XIX стст.
1. Маці Божая Замілаваппс. XV ст. Маларыцкі рн
Іканапіс XVI cm.
105
2. Мяці Божая Ісрусалімская. Фрагмепт. XVI ст. Жабіпкаўскі рп
106
Іканапіс Заходняга Палесся XVI XIX стст.
3. Маці Божая Ісрусалімская. XVI ст. Піпск
ІКАНАПІС XVII ст.
У першай палове XVII ст. беларускае мастацтва развівалася ў вельмі складаных і супярэчлівых умовах. Гэта быў адзін з найбольш драматычных перыядаў у гісторыі культурнага жыцця краіны. Ён адзначаны жорсткай ідэалагічнай барацьбой народа за сваю нацыянальную і культурную незалежнасць супраць паланізацыі. Справа ў тым, што рэфармацыйны рух, які шырока распаўсюдзіўся ў Беларусі ў папярэднюю эпоху, у XVI ст., падарваў царкоўную манаполію ў галіне ідэалогіі, спрыяў развіццю вальнадумства, але разам з тым выклікаў піырокую экспансію каталіцызму з яго галоўнай сілай — ордэнам езуітаў'. Такім чынам, контррэфармацыю на беларускіх землях узначалілі езуіты, якія разам са сваёй асноўнай мэтай — аднаўленнем аўтарытэту афіцыйнай царквы — мелі і іншыя намеры, а менавіта асіміляцыю народаў Рэчы Паспалітай і поўнае падначаленне іх.Польскай Кароне як у палітычных, так і ў культурных адносінах. На беларускіх, украін скіх і летувіскіх землях езуіты сталі праваднікамі велікапольскай шавіністычнай палітыкі, што, натуральна, выклі
' Конон В. Н. От Ренессанса к класснцнзму. Мн., 1978. С. 83.
Іканапіс XVII cm.
109
кала пратэст з боку шырокіх мас учарашніх праваслаўных, а сёння перахрышчаных у унію гараджан і сялян, для якіх барацьба за захаванне рэлігійных традыцый была шчыльна звязана з барацьбой за культурную і нацыяналь ную незалежнасць. Боязь страціць незалежнасць узнікла ў беларусаў пасля прыняцця дзяржаўнай уніі 1569 г., калі Палессе разам з усімі беларускімі землямі ўвайшло ў Рэч Паспалітую. Нежаданне трапіць пад уплыў чужынцаў спрыяла развіццю нацыянальнай самасвядомасці, якая яшчэ больш узмацнілася пасля прыняцця царкоўнап уніі 1596 г.
Важна адзначыць, што ў гэты час больш востра, чым у жывапісе XVI ст., адчуваюцца рэўнасныя адносіны да канона і імкненне падкрэсліць вечную непераходную знач насць і каштоўнасць векапомнай традыцыі. Гэтаму спрыяла, па першае, контррэфармацыя, якая знайшла водгук у па рода з нагоды іканаборчых памкненняў гюзняй рэфарма цыі’, падругое, жаданне захаваць адметнасць сваёй куль туры ад магчымых чужародных уплываў.
Такім чынам, ва ўмовах вялікай напружанасці духоўных сіл грамадства склаўся своеасаблівы тып абраза, які арганічна спалучаў у сабе ўзнёсласць пачуццяў з элементамі жанравасці, характэрнай для свайго часу. Але, каб гэта ўбачыць, трэба мець на ўвазе спецыфіку дадзенага віду мастацтва з яго ўмоўнасцю і сімвалізмам, калі асноў ная задума перадаецца не праз сюжэт,, а пры дапамозе малюнка, каларыту, кампазіцыйных рытмаў і інш.
2 Спісанне супраць лютэраў архідыякана Еўстафія // Русская нсторнческая бнблнотека. Т. 19; Памятннкн полемпческой лнтературы в Западной Русн. Кн. 3. СПб., 1903. С. 47 — 182.
110
Іканапіс Заходняга Палесся XVI —XIX стст.
Найбольш паказальны ў гэтым плане палескі твор «Тройца старазапаветная» з в. Дастоева, які ўражвае велічнай урачыстасцю агульнага настрою і разам з тым спакойнай апавядальнасцю. Яго кампазіцыйная будова вызначаецца надзвычай строгай сіметрычнасцю, а каларыт дэкаратыўнасцю.
Ва ўсім выяўленчым ладзе «Тройцы старазапаветнай» падкрэслены моц і трываласць. Цэнтральнаму анёлу нават нададзена пастава пантакратара. Гэты анёл мае такі ж пунсовы, круглявы і прастадушны твар, як і іншыя два, але яго постаць з’яўляецца асновай строга вертыкальнай кампазіцыйнай восі, якая ўверсе завяршаецца магутным дубам, а ўнізе жорсткай складкай абруса. Адчуванню сіметрыі спрыяюць распасцёртыя, скіраваныя канцамі ў верхнія куты крылы. Нават разьбяны арнамент фону тут вызначаецца асабліва моцнымі, падобнымі на чаканеныя формамі. Строга разлічаная кампазіцыя не выглядае жорсткай дзякуючы мяккасці і празрыстасці колераў другога плана і падрабязна, з любоўю выпісаным бытавым дэталям.
У другім абразе — «Успенні Маці Божай» сіметрыя кампазіцыі падкрэслена ў меншай ступені, але каляровая гама такая ж святочная і дэкаратыўная. Уражвае сулад насць кананічнага сюжэта і выразна рэалыіых дэталей быту. Напрыклад, Аўфоній, якому адсякае рукі архангел Міхаіл, адлюстраваны ў цёмным убранні з высокім гафрыраваным каўняром і ў берэце — адзенні беларускіх гара джан (часцей пратэстантаў) канца XVI — пачатку XVII ст. Астатнія персанажы абраза — прыбраныя ў традыцыйныя гімаціі і хітоны апосталы і свяціцелі ў царкоўным абла
Іканапіс XVII cm.
Ill
чэнні маюць надзвычай прастадушныя твары, якія піса ны пастозна ружовай вохрай з чырвонымі ажыўкамі. Нюан сіраваны жывапіс адкрытых частак утварае кантраст з ла кальнымі каляровымі роўніцамі адзення. У цэлым каларыт абраза будуецца на насычаных вохрыстых тонах у спалучэнні з золатам фону і німбаў.
Прастора ў гэтым творы ствараецца з дапамогай разгорнутых у глыбіню архітэктурных куліс, яна ў параўнанні з будовай перспектывы ў абразах XVI ст. больш скла даная.
Для абодвух твораў — і «Тройцы старазапаветнай», і «Успення Маці Божай» — характэрна абагульненасць форм, асабліва ў трактоўцы адзення, якое пададзена амаль лакальнымі, пераважна чырвонымі, густаблакітнымі, балотназялёнымі і гарчычнымі плямамі. Цяжкія фалды падкрэслены вузкім, але выразным кантам. Адчуваецца масіўнасць і пругкасць тканін, колер якіх згушчаецца ў глыбіні хвалістых складак і добра выяўляе іх фактуру і аб’ёмы. Трэба заўважыць, што падобны характар трак тоўкі складак тыповы для ўсяго беларускага іканапісу XVII ст. Вельмі блізкімі па іканаграфіі і кампазіцыйных прыёмах аналагамі апісаных вышэй твораў з’яўляюцца абразы «Тройца старазапаветная» і «Мікола Цудатворац» з Камянецкага раёна, а таксама «Мікола» са Столінскага раёна (яшчэ не рэстаўраваныя, не раскрытыя ад позніх панаўленняў, таму не аналізуюцца ў каларыстычным плане). Яны таксама вызначаюцца вялікай унутранай сілай уздзеяння за кошт магутнай пластыкі малюнка і важкасці формы. Па сваёй урачыстасці яны не саступаюць «Тройцы старазапаветнай» з в. Дастоева.
112
Іканапіс Заходняга Палесся XVI —XIX стст.
Агульная асаблівасць усіх апісаных вышэй твораў — іх адпаведнасць народным уяўленням: устойлівасць і пэўная матэрыяльнасць формы, вялікая колькасць бытавых дэталей і, урэшце, шчырая дэкаратыўнасць каларыту.
Фалькларызацыя палескага іканапісу, якая вельмі ярка праявілася пазней, у XVIII ст., стала прыкметнай ужо ў творах першай паловы XVII ст. Але ў гэты час спрошчаныя, наіўныя па форме абразы, якія ўпэўнена можна аднесці да «народнага прымітыву», сустракаюцца рэдка (відаць, яны мала захаваліся). Такім нетыповым прыкладам можа служыць жывапіс царскай брамы са Столінскага раёна, які таксама вызначаецца ўрачыстасцю настрою, хоць і больш стрыманым у параўнанні з папярэднімі творамі.
Створкі брамы маюць пяць традыцыйных кампазіцый у шасці клеймах («Звеставанне» і евангелісты), якія, нягледзячы на свае невялікія памеры, вызначаюцца манументальнасцю. He трымаючыся анатамічна правільных прапорцый і, відавочна, не валодаючы прафесійным малюнкам, аўтар роспісаў царскай брамы пераканаўча выяўляе сваю задуму праз выразны экспрэсіўны абрыс і выдатна знойдзеныя суадносіны фігур персанажаў з акаляючым асяроддзем. Спакойная засяроджанасць евангелістаў, ураўнаважанасць кампазіцыйных мас і пабудова прасторы ў выглядзе сцэны — усё нагадвае творы XVI ст., але трансфармаваныя, «зніжаныя» наіўнасцю і шчырасцю майстра.
Царская брама мае вельмі блізкі стылістычны аналаг — падпісаны твор (таксама царскую браму) 1628 г. са Славацкага музея ў Бардзёве’, якая вельмі блізкая да палескай па тыпажы, іканаграфіі і колеры.
’ Твор з Бардзёва дае магчымасць датаваць царскую браму тым жа інтэрвалам 30~40 х гадоў XVII ст.
Іканапіс XVII cm.
113
Бліжэй да сярэдзіны XVII ст. у традыцыйным жывапісе 40х гадоў адчуваецца змена агульнага настрою. Яшчэ захоўваецца манументальнасць вобразнага ладу, але ўскладняюцца псіхалагічныя характарыстыкі. Тонкія адценні душэўнага стану раскрываюцца праз дасканалы каліграфічны малюнак і вытанчаны колер. Можна меркаваць, што ў абставінах некаторай (праўда, непрацяглай) стабілізацыі сацыяльнага жыцця тэмай мастацтва становяцца не толькі агульнаграмадскія, але і маральныя праблемы. Гэта яскрава адлюстравалася ў двух абразах Драгічынскага раёна — «Маці Божая Адзігітрыя» і «Спас Нантакра тар», якія ў адпаведнасці з краязнаўчай літаратурай датуюцца 1632 г/ Параўнанне гэтых твораў з падпісанымі датаванымі абразамі сярэдзіны XVII ст. дазваляе пагадзіцца з гэтай датай.
КНІГІ ОНЛАЙН
