Кроў і попел Дражна
Віктар Хурсік
Памер: 116с.
Мінск 2006
Хто дома застаўся — убілі кагда адступалі назад. A кагда наступалі — убілі дваюраднага брата бацькі. Ён з дзевачкай ляжаў у яме, з трохлетняй. Дык яго убілі, a ■ - дзевачка чудам асталася жывой...
А дальша, када яны наступалі, жыў Парахня. Была там дзевачка 15 лет, красівая. Яна памагала цёткам. Дык яны хацелі ўбіць эту дзевачку, панімаеце? Цёткі зашчышчалі. Дык убілі і цётак, і дзевачку эту. Эта былі сволачы!
3 другой стараны дзярэўні, за школай, там ніхто не пастрадаў. На Засценак казалі — шляхта, а там — сяло. У Засценак перасяліліся з Дзяржынскага раёна, паме-шчык ім зямлю прадаў.
Дзярэўня больш пастрадала ад эціх парцізан, чым ад немцаў. Кагда [паліцэйскі] гарнізон уйшоў ніхто і не знаў. А эці негадзяі прыйшлі — сажглі школу, пошту, клуб. Эта сволачы...
3 паліцэйскіх у той дзень [14.04.1943] пастрадаў толькі начальнік паліцыі. Быў Дабравольскі такой таварыш. Хадзіў, к каждаму падхадзіў пазнакоміцца, разга-варываў. Очэнь прыятны таварыш. Дзяцей сабіраў у сельсавет, іграў на пацефоне. Дык ён захацеў пасматрэць, што за парцізаны? У бінокаль сматрэў. Дык яго мінай (у амбразуру папала) і ўбіла. А так ніхто не пастрадаў...
Я гавару то, што мы ва врэмя вайны пастрадалі два раза. Немцы прыйшлі — карову забралі таму, што брат быў у ваенкамаце ваенкомам, камісарам (нехта падка-заў). Потым, кагда асвабадзілі ў 1944-ым, прыйшлі парцізаны і тожа карову забралі.
СВЕДКІ
WITNESSES FOR THE PROSECUTION
Трагедыя прайшла праз ix лёс. Жыхары Дражна, якія страцілі родных падчас спалення вёскі. Злева направа: (сядзяць) Уладзімір Паўлавіч Колас, Людміла (Міла) Панасевіч, яе муж Уладзімір Панасевіч, даваенны ваенком Старадарож-скага раёна франтавік Міхаіл Шамко (14.04.1943 г. партызаны забілі яго бацьку), Шыбко Алеся Андрэеўна.
Другі рад (стаяць): жонка Міхаіла Шамко Алена, Любоў Шамко, сын Міхаіла Шамко Уладзімір, маці Міхаіла Шамко Адрэта Паўлаўна.
Пасляваенны здымак.
80
DRAZNO
Жыхарка Дражна Валянціна Лявонаўна Колас не памятае бацьку. Ёй было ўсяго тры гады, як яго забілі партызаны.
Дражна. 15 мая 2004 г.
81
БОЕВОЙ ПРНКАЗ № 35
Протнвннк сплою до .230* чел., состояіцпй главным образом нз полццйн, расположен в зоне, которая необходмма партнзанам для более успешной днверснонной работы на важнейшей коммуннкацмп врага шоссейной дороге Бобруйск—Слуцк. Нзменнйкп Родйны, засевшпе в Дражно, неоднократно устрапвая засады на мелкне группы партмзан, выполняюіцнх боевые п хозяйственные задачн, отрядам нанеслп несколько потерь. Чтобы отмстпть подлому врагу, сместп его с лнца землп
ПРНКАЗЫВАЮ:
15.4.43 гарннзон Дражно разгроммть. Наступленне поддержнвают 2-е 45 мм пушкм брмгады нменн Суворова. Наступленпе вестн с двух сторон, двумя эшелонамп. Co стороны Левкн н Подоресье в 1 эшелоне наступать отряду мм. Ворошмлова, во 2-м эшелоне отряду нм. Кутузова. Co стороны Язвмно—Залужье наступать в 1-м эшелоне отряду «Чапаева», во 2-м эшелоне отряду нм. Суворова. Отряду «Сокол» устронть засаду co стороны Старых Дорог на высоте 162,6 с задачей недопустнть подкрепленпя; по остальным дорогам засады делает брнгада нменн Суворова.
Задача 1 эшелона унпчтожпть огневые точкп протнв-ннка, ворваться в гарннзон п разгромпть.
Задача 2 эшелона проверпть дома, подвалы, сарап, пронзвестн полную чнстку в деревне (выдзелена мною — В.Х.) от оставшнхся, спрятавшпхся полнцейскнх н в случае задержкн в продвнженпп 1 эшелона оказать помоіць.
Нсходные пункты показаны на схеме.
Быть в нсходном пункте к 4.00 15.4.43 г., начало наступленмя после огня артнллерпп, но не позже 5.00 15.4.43 г.
Я наступаю с отрядом нменн Чапаева, комнссар с отрядом Сокол в засаде, нач. штаба Тпіценко наступает с отрядом Ворошплова. Отход по снгналу две белые ракеты.
Комбрпг Нванов,
комнссар Мнхайлов, нач. штаба Тніденко.
Фонд 3500, вопіс 4, cnpaea 149, аркуш 9
УНЖУсШ
* Лічба 200 чарнілам выпраўлена на 230.
82
Каментарый da загада № 35
Звернем увагу на тое, што пры такой фармулёўцы загад № 35 загадзя быў невыканальным. Размяшчэнне агнявых кропак у вёсцы не канкрэтызавана. Відавочна разведка перад наступленнем увогулле не праводзілася. На які цуд разлічваў малады камбрыг Іваноў цяжка сказаць. Перш чым выкарыстоўваць артылерыю ён павінен быў мець хоць бы якое ўяўленне аб далечыні палёту снарада (як потым высветлілася — снарады не даляталі да вёскі). Атрады спазніліся. У час бою ніхто не спяшаўся савацца пад кулі паліцэйскіх дзотаў. Затое другі эшалон, у якім быў атрад імя Кутузава, з задачай «полной очйсткй в деревне» справіўся «бліскуча»: Засценак быў спалены ўшчэнт.
Адзначым блытаніну з датай трагедыі. У згаданым дакуменце датай аперацыі пазначана 15 красавіка 1943 года ў той час, як наступны дакумент сведчыць, што спаленне адбылося 14 красавіка 1943 года. Дзе ж праўда? Што адбылося раней: складанне акта вынікаў аперацыі ці сама аперацыя?
DR AZNO
83
Белорусскнй штаб партнзанского двнження
Секретно
Вх.№ 2351 17.08.1943
АКТ
14 апреля 1943 г. мы, ннжеподппсавшпеся в составе: команднра 2-й Мннской Красно-Партнзанской брпгады, комнссара — Ммхайлова, нач. штаба — Тніденко, нач. особого отдела НКВД — Безуглова прн участнп командн-ров отрядов, комнссаров, нач. штабов отрядов: «Сокол», «Ворошнлов», составнлн настояіцнй акт о ннжеследуюідем.
Сего чнсла пропзведен разгром полпцейского гарннзона Дражно п засада по дороге Залужье—Шапчнчн, уннчто-жено 217 полнцейскпх н нх укрепленные здання. Пол-ностью уннчтожена автомашпна, убпто 16 полнцейскнх, одпн немец, одпн шофер доброволец, одна шпнонка, однн нач. отдела труда. Забрано трофей: 7 впнтовок, 1 пнстолет, 250 патронов, сапог 2 пары, ботннок 3 пары а также убпто 3 полпцейскнх, взято 14 коров, 9 овец, одпн кабан, сожжен дзот, в нем 6 полнцейскнх н 30 дворов пх семей.
О чем н составлен настояіцкй акт.
Команднр брпгады Нванов нач. штаба Тніценко нач. 00 НКВД Безуглов
команднр отр. «Сокол» Леонов
комнссар Жабнн
начальнпк штаба Нестеров
команднр отряда «Ворошнлов»
М ы с н п к комнссар Крайко начальнпк штаба Гнро
(Подпнсь), (Подпнсь), (Подпнсь),
(Подпнсь), (Подпнсь), (Подпнсь),
(Подпнсь), (Подпнсь), (Подпнсь).
Прнмечанне*: чнсло убптых 217 является неточным, потому, что точно установнть не удалось в связм с конспн-рацпей протнвннка, прнбывшпе на подкрепленне соедннення войск СС способствовалп этому. Действптель-ность от нашей войсковой м агентурной разведкн была скрыта. Этн сведення п данные получены от 2 граждан с дер. Велнкнй Бор 4-мя днямн позже. В это же чнсло входят убнтые п расстрелянные семьн полнцейскнх.
Фонд 3500, вопіс 4, справа 149, аркуш 316
Каментарый da стар. 83
*3аўвага дадрукавана пасля подпісаў, што недапу-шчальна з пункту гледжання афармлення дакументаў такога кшталту. Шрыфт машынкі асноўнага дакумента і заўвагі адрозніваецца. Відавочна з вынікамі дражненскай бойні ў аўтараў «акта» узніклі праблемы.
Чаму ў яго складанні не ўдзельнічала кіраўніцтва атрада імя Кутузава? Чаму акт аб выніку правядзення «буйнейшай партызанскай аперацыі» трапіў у Беларускі штаб партызанскага руху толькі ў жніўні, праз чатыры месяцы пасля яе правядзення? Чаму не перадалі яго ў штаб сакратар Рудзенскага падпольнага камітэта партыі Глебаў ці камандзіры 2-й Мінскай партызанскай брыгады, допыты якіх адбыліся ў Маскве яшчэ ў чэрвені?
Дакументы пацвярджаюць меркаванне аб тым, што каты Дражна рабілі ўсё магчымае, каб праўда пра спаленне вёскі не выйшла за межы партызанскай зоны. Аднак праз год, у 1944-м брыгадай і атрадамі ўжо камандавалі іншыя людзі. Калі надышла пара «маляваць» подзвігі і здаваць справы ў архіў, яны справіліся з сваёй задачай больш-менш сумленна, пакінуўшы нам наступны дакумент.
85
РАЗГРОМ ПАЛІЦЭЙСКАГА ГАРНІЗОНА Ў ВЁСЦЫ ДРАЖНА
Рассветало. Колонна партмзан подходмла к гарнмзону. Утреннмй апрельскмй, еше холодный, туман подннмался к облакам.
Послышалмсь артмллермйскме залпы. До гарнмзона оставалось 1—1,5 км. Отряды прмнялм боевой порядок м двмнулмсь на д. Дражно. Враг был разбужен артмллермй-ской стрельбою м был в недоуменмм. Снаряды до деревнм не долеталн. Падалм м рвалмсь в 200—300 метрах. Но услышав шум м крмк партмзан, наступавшмх с разных сторон, враг занял подготовленные к обороне сооруженмя м открыл огонь. Наступаюідме партмзаны открылм ураган-ный огонь м с крмком «Ура» выбмлм протмвнмка мз несколькмх дзотов, окопов м ворвалмсь в деревню. Расстрелмвалм с расстоянмя м в упор не успевшмх убежать в дзоты школы полмцаев. Враг оставшмйся в домах м сараях отстрелмвался, такме дома м сарам поджмгалмсь, от нмх зажмгалмсь другме м через 10—15 ммнут в огне пылалм все дома того конца деревнм, с которого наступалм партмзаны отряда Чапаева м отряда Суворова.
Подходмлм к школе отважные подрывнмкм отряда Суворова Клмменко, Назаров, Ефременко м др. забралмсь на крышу предпоследнего дома к школе м с пулемета вывелм мз строя расчет станкового пулемета врага.
Протмвнмк, засевшмй в школе не сдавался, вел ожесточенный огонь по хорошо прмстреленному месту. Ммн не было. Стрельба велась только мз пулеметов м вмнтовок. Враг, зарытый в землю, за колючей проволокой нашмм оружмем был почтм не уязвмм.
Зажмгательнымм пулямм зажмгалмсь м последнме постройкм. Укрываться в деревне было негде, огонь вытеснял в поле, на открытое место где партмзаны от пуль врага неслм потерм. Продолжать двмженме дальше было нецелесообразно. Командованме прмняло решенме отойтм. / Брмгада отошла, не выполнмв поставленной задачм по разгрому гарнмзона*.
В результате налета на гарнмзон было убмто 217 человек полмцейскмх, немцев м мх прмслужнмков. Взято более 50 голов рогатого скота, несколько лошадей. Взято 8 человек в плен.
86
Потерп партмзан: убнто «6» человек, ранено «12» человек**.
Операцпя по разгрому гарннзона для врага была неожпданной. Крупнымн снламн партнзан, которые участвовалн в бою, мх смелостью враг был ошеломлен. После отхода партмзан, оставшмеся полнцейскне пыталнсь бежать в гарннзон Старых Дорог, но прнбывшнм подкрепленнем немцев мз Старых Дорог былм задержаны.