Кроў і попел Дражна
Віктар Хурсік
Памер: 116с.
Мінск 2006
...Першы панядзелак Вялікага гюсту жыхары Бялыніцкай вёскі Стараселле называюць Сухім панядзелкам. У гэты дзень у весцы не праводзяцца аніякія ўрачыстасці, людзі не працуюць, перастае гучаць смех. Вяскоўцы сумуюць, памінаюць
=
<
5-
106
DRAZNO
трагічнае здарэнне спалення сваей вёскі. Як згадваюць старажылы, аніякай зачэпкі да карных дзеянняў партызанам вяскоўцы не давалі, жылі сабе ніха. Ды тая ціхмянасць не ўберагла іх ад бяды. Пад вечар, акурат у першы панядзелак Вялікага посту 1943 года, Стараселле зайшлося агнём. У многіх хатах ужо паклаліся спаць. I раптам вечаровую цішыню страсянула сталяніна, густая цемрадзь прарэзалася водсветам пажару. «Мае бацькі, — згадвае Зінаіда Фёдараўна Ходас,— толькі пабудавалі для сям’і новую хату. Перайшлі ў яе з зямлянкі. Нас літаральна сціснула ад жаху. Сядзелі, баючыся нават паварушыцца, на печы. На дварэ гарэлі суседскія сядзібы, і ў нашай хаце было так светла ад пажару, што хоць іголкі на падлозе збірай. Раптам бачым — адчыняюцца дзверы, і на парозе з’яўляецца нейкі мужчына са зброяй ў руках. Бацька меў каня. Ён стаяў у хляве. Але тата перад гэтым пайшоў у лес, каб схаваць вупраж, і на гэты страшны момант дахаты яшчэ не вярнуўся. Мужчына папярэдзіў маці: калі яна не адшукае хамут — расстраляе яе. Дома маці не змагла адшукаць вупраж, папрасілася схадзіць да суседзяў. I толькі ў трэцяй хаце, як высветлілася пазней, ёй паспачувалі і далі хамут, дугу, падсядзёлак, лейцы з вуздэчкай. Пабачыўшы ўзброенага дзядзьку, мы, дзеці, пачалі плакаць, узнялі гвалт. Але прыхадзень грозна цыкнуў на нас, стукнуў прыкладам аб падлогу.
Калі партызан выйшаў з хаты, то ўсе мы выбеглі на двор і кінуліся за вёску, на луг, дзе стаялі сцірты сена. У Стараселлі стаяла страшэнная страляніна, свісталі кулі, крычылі людзі. У гэтай мітусні было добра відаць, як прыхадні падпальвалі саламяныя стрэхі старасельскіх хат палаючымі факеламі.»
А вось успаміны аб трагедыі вёскі Аляксея Васільевіча Буйніцкага, якому тады ішоў шосты годзік: «Як пачалося ўсё гэта, бацька загадаў бегчы
107
да суседзяў. У іх быў пограб, і ў ім мы звычайна хаваліся. Калі выбег на вуліцу, убачыў паблізу падводу, ля якой стаялі некалькі мужчын. Яны стралялі па страсе нашае хаты трасіруючымі кулямі, і неузабаве на маіх вачах хата ўзялася полымем». «Сташна было,—ўспамінае той вечар і Пётра Ула-дзіміравіч Семашкевіч. — Тых, хто без пярэчання аддаваў усё, што патрабавалі, нечапалі. Вось на адным падворку забіраюць каровў/Гаспадару было загадана прынесці паболей сена. Ён моўчкі прынёс яго. А калі карову пачалі выводзіць з двара, гаспадыня з плачам кінулася да яе, абхапіла жывёліну за шыю. Тады прагучалі стрэлы. Забілі гаспадара і гаспадыню.» У Стараселлі ўцалела толькі некалькі хат. Жахлівую трагедыю давялося неражыць у жніўні 1943 года і жыхарам-стараверам яшчэ адной бялыніцкай вёскі Сялян-Клёўкі. Да слова сказаць, знаходзіцца яна ў якіх трох кіламетрах ад Стараселля. Напачатку жніўня, згадваюць вяскоўцы, паліцаі застрэлілі на вясковай вуліцы партызана. Стараверы труп апусцілі ў яму для захоўвашія бульбы — спадзяваліся, што партызаны забяруць цела свайго таварыша. Яны пеўзабаве і паведаліся ў Сялян-Клёўку. Бяздоказна абвінаваціўшы жыхароў у тым, што тыя нібыта выдалі партызана паліцэйскім, учынілі супраць вяскоўцаў карную акцыю: расстралялі 11 (па іншых звестках — 17) жыхароў гэтай вёскі, у тым ліку і некалькіх падлеткаў. Як сцвярджаюць відавочцы гібелі партызана, у ягонай смерці адыграў злавес-ную ролю збег абставін, нешчаслівы выпадак, яго ўласная неасцярожлівасць і неабачд-лівасць. Партызан знаходзіўся на вуліцы. Паліцэйскія акурат у той самы час ехалі на брычцы па дарозе паўз вёску. Заўважыўшы партызана, яны адкрылі на ім агонь і памчаліся далей. Партызаны з гэтага зрабілі сваю выснову. Да слова сказаць, названыя вышэй прыклады не удалося выявіць у дакументах партызапскай справаздачнасці. Дарэчы, самі
108
DR AZNO
старасельцы, як i жыхары Сялян-Клёўкі не могуць дакладна сказаць (імі прыводзяцца толькі здагадкі, ускосныя доказы), байцы якіх партызанскіх атрадаў здзяйснялі гэтыя злачынствы. I ў гэтым няма нічога дзіўнага: абедзьве вёскі з’яўляюцца памежнымі — ад адной і другой рукой падаць да Бярэзінскага, а таксама і Крупскага раенаў. Цалкам дапушчальна, што чынілі гэты здзек і глум партызаны не Магілёўскай вобласці. Відаць, такія спосабы выявятлення адносінаў з мясцовым населыііцтвам, у тым ліку і крывавыя, для некаторых партызан і партызанскіх атрадаў з’яўлялася звычайнай справай. Зверпемся да наступнага дакумента:
Доклады о боевой деятельностй партйзанскйх отрядов Могйлевской областй за апрель, май, йюнь, йюль, август м-цы 43 г. на совеіцанйй секретарей РКП(б)Б, командйров, комйссаров п/о 10.7.43 й 13.9.43 года. Сярод сямі пунктаў павесткі дня нарады, што праходзіла 10 ліпеня 1943 года ў штабе аператыўнай групы, быў і такі: «Доклад о фактах неправйльных взаймоотношенйй партйзан с местным населенйем». Пазнаёмімся з некаторымі такімі прыкладамі гэтага дакладу:
29.9.43 партйзаны йз 61 п.о. тт. Маненок й Сйдоров, пьяные, в д. Рубеж (Бялыніцкі раён — М.К.) пройзвелй повальный обыск у крестьян, взрывалй в квартйрах полы, ломалй дверй, замкй й т.д. Забйралй у крестьян все, даже й детское бельё, не нужную для партйзан женскую мануфактуру, кускй простого сйтца й т. д. В это время прйбылй в деревню работнйкй обкома, й задержанные партйзаны даже не созналйсь e свонх незаконных действйях й, только прйпертые фактамй, созналйсь e свонх злодеянйях. Командйр 3 б-на 208 п.п. cm. лейтенант Стародубцев не только не вел борьбы с мародерством, а пооіцрял его. Окружйл себя группой партйзан й командйров, неоднократно занймавшйхся мародерством, грабе-жем й йзбйенйем граждан (Абраев, Лобанов, Боцман, Ефймов, Рыбйн й др.), мало того, Стародубцев отьявленного мародера Абраева
109
назначйл командйром разведкй. Последнйй делом не занймается, а разьезжает no деревням, пьянствует, дебошйрйт й снабжает штаб батальона водкой. 19.9.43 в д. Куты cm. лейтенант Стародубцев органйзовал коллектйвную пьянку, после чего выстройл свой батальон й прйказал: «окружйть д. Нлыінка (Магілёўскі раён — М.К.) й сжечь её, а населенйе расстрелять». На выполненйе этого гнусного прйказа с охотой отозвался командйр 5 роты Лобановйч, й только no вмешательству полйтрука роты т. Мванйна прйказ не был выполнен. 20. 9. 43 командйр взвода этого же батальона Стребков в д. Белявгцйна (Магілёўскі раён — М.К.), пьяный, расстрелял гр-на Дугенкова за то, что последнйй отказался дать ему мешок яблок. Об этом факте Стародуб-цев знал, но замазал его. Во время пребыванйя 3 б-на 208 п. п. за р. Друть зафйксйрована масса фактов мародерства, гранйчаіцйх с вооруженным бандйтйзмом. Кроме того 28.9.43 в д. Аксеньковйчй (Бялыніцкі раён — М.К.) cm. лейтенант Стародубцев прйказал продать корову за водку й органйзовал коллектйвную пьянку, после чего был органйзован дебош самйм Стародубцевым, в результате которого был смертельно ранен секретарь партбюро полка т. Кузйчкйн. 2.10.43 т. Кузйчкйн умер...
... 7 октября Кнйга, будучй пьяный, взял с собой группу бойцов 40 человек й пройзвел провокацйонный акт в д. Гонча Юшчевского района, мотйвйруя, что якобы жйтелй д. Гонча антйсоветскйе. Кнйга прйказал партйзанам пройзвестй повальные обыскй й забрать йх ймугцество. Более того, сам Кнйга подходйл к квартйрам граждан, работаюйулх на поле no уборке картофеля, прострелйвал йз автомата замкй, вйсяіцйе на дверях домов, после чего разрешал хозяйнйчать в этйх домах своей группе.
11Q Вядома, за злачынствы трэба адказваць. Аднак у дадзеным выпадку пакаранне, якое вызначалася сумесным загадам Магілеўскіх сакратара абкама і камандзіра ваенна-аператыўнай групьт, не суадносілася з учынкамі вінаватых. Мяркуйне самі.
ПРНКАЗЫВАЮ
1. Все выше пойменованные аморалыіые факты немедлешю устранйть.
2. 1-1
3. За органйзацйю сйстематйческого пьянства в батальоне, замазыванйя случаев мародерства, некомандйрское поведенйе средй свойхподчйнешіых командйра 3 батальона 208 п. п. cm. лейтенанта Стародубцева отстранйть от занймаемой должностй й назначйть с понйженйем в должностй в том же полку.
4. За сйстематйческйе случай пьянства, дебошй, за антйсоветское поведетіе к гражданскому населенйю колмндйра 278 п. п. Кнша Н. М. снять с зашілшемой должностй й чазйачйть с тюнйжеміем в должностй в 278 п.п.
Секретарь Могйлевского подпольного обкома КП(б)Б полковнйк Мотановскйй.
Командйр военно-оператйвной группы — подпол ковнйк Солдатенко.
Началышк штаба майор Георгйевскйй.
Такія пакаранні наўрад ці ўспрымаліся ўсур’ёз тымі, для каго яны прызначаліся.
Працытуем япічэ адзін партызанскі дакумент.
DRAZNO
111
Прйказ
no военно-оператйвной группе npu Могйлевском подпольном обкоме КП(б)Б 19 апреля 1944 г. № 038 Лагерь 277 п. п.
Содержанйе: Об укрепленйй войнской дйсцйп-лйны й запреіценйй бесцельно-самовольной стрельбы.
Прйнятые размеры чрезвычайных пройс-шествйй й беспорядочной, самовольной, бесцельной стрельбы co стороны партйзан не только рядового, но й командного состава партйзанскйх отрядов, полков, прйводят к постоянному тревожному напряженйю раненых партйзан й всеместное населенйе. Все это в конце концов npueodum к прйтупленйю войнской бдйтельностй u преступ-ному расходованйю боепрйпасов й располагает лйчный состав партйзанскйх отрядов к бессмыс-ленньш ненужным жертвам. Протйвнйку зачастую удается небольшой группой вскочйть в деревню, схватйть жйвьем партпзан й увезтй с собой, a там, где хоть партйзаны оказывают огневое сопротйвленйе протйвнйку, то на выстрелы нйкто не обрашает внйманйя й на выручку, как правйло, нйкто не йдет. За последнее время особенно шйроко распрострашілась пьянка. Напйваются допьяна не только рядовой, но командно-полйтйческйй состав. Пьянку, как правйло, сопровождают стрельбой в помеіценйях, на улйцах. Стреляют no партйзанам й мйрным жйтелям. Такйм поведенйем партйзаны переходят на прямой путь бандйтйзма.
11.4.44 в д. Селйба, Березйнского района. группа бойцов Жуков, Бондарев й Шймко йз десантной группы капйтана Короткова взялй с поселка Лучной Мост гр-на Борйсевйча Петра, вывелй его в лес й, пройзведя неоднократные выстрелы над головой, требовалй корову, которую больше двух месяцев, как взялй партйзаны.
КНІГІ ОНЛАЙН
