• Газеты, часопісы і г.д.
  • Кроў і попел Дражна  Віктар Хурсік

    Кроў і попел Дражна

    Віктар Хурсік

    Памер: 116с.
    Мінск 2006
    41.02 МБ
       “10 апреля 1942 года мз гетто ушла группа человек в двадцать во главе с Мсроэлем Лапмдусом*. Нлья Нарусевпч обеспечмл мх автомашмной, раздобыл белорусского шофера, й группа выехала в направле-ннм Слуцка. Одновременно на этом же направленнм другая группа вышла пешком. Машмна, доставмв первую партню на место, вернулась за шедшммм пешком н доставмла пх также во временный лагерь будуіцего партнзанского отряда мменм Кутузова, находмвшегося в лесу на 45-м кнлометре между Ммнском й Слуцком. Вооружена эта группа была поначалу неважно: трм вннтовкй, пять наганов, семнадцать гранат. За несколько дней группа выросла до 50 человек. Команднром нового отряда выбралм (тогда в партнзанскмх отрядах еіце выбмралм команд-ный состав) І4сроэля Лапмдуса, начальннком штаба — технмка-лейтенанта Сагальчмка... С этмм отрядом мы поддержмвалм постоянную связь".
       Вскоре по окрестностям разнеслась весть о смле н доблестн партмзан-кутузовцев. Навсегда запомнмл-ся народным мстмтелям мз отряда 14. Лапмдуса м вошел в нсторшо партнзанского двмженмя бой у деревнм Омельня на шоссейной дороге Пуховнчн -Старые Дорогм. Это было в октябре 1942 года.
       В засаде находмлось 60 партпзан, когда показалась фашмстская колонна мз 10 грузовнков. Это был карательный отряд, вооруженный, как говорптся, до зубов.
    
    * /л. старонку 92
    
    38
    
    DRAZNO
    
       После первого партмзанского залпа ошеломленные карателн сталн прыгать с машнн. Вскоре разгорелся ожесточенный рукопашный бой, в котором было убмто 74 гнтлеровца, a 8 фашнстов было взято в плен.
       Легенды ходплп о неуловпмой группе подрывннков, в которую входнлн белорус Ннколай Простак, еврей Лазарь Лоспк, армяннн Гурген Алекспнян. Онн дейст-вовалн на направленмм Руденск — Мнхановмчм — Пуховнчн. На счету этой группы 17 подорванных вражескнх эшелонов. Лосйк, Простак н Алексмнян неоднократно попадалм в засады, но выручалм друг друга.
       Боевая дружба связала Лазаря Лосмка с партнза-ном Петром Ананпчем. Когда его раннло во время одного боя 15 января 1943 года, то вынес Лосйка с поля боя Петр Ананпч. У Лазаря было сквозное раненме, но, несмотря на это, он назавтра стоял на посту е партнзанском отряде. He уступал своей отвагой н боевымн результатамм п партнзан Авром Холявскпй.
       Велпка была радость м гордость всего лнчного состава отряда пм. Кутузова, когда средп первых белорусскмх партнзан, награжденных медалью “Партмзану Отечественной войны" I степенн, был м подрывннк немецкнх эшелонов Лазарь Лоспк.
       Слух о подвнгах партмзан пошел далеко, м отряд Лапйдуса начал быстро растм. Прншлм белорусы Константнн Шелег й Эдуард Черняк, русскпе Борпс Столбов н Степан Анохйн, осетнн Цакулов м цыган Золотаренко, В этом отряде сражалось до 500 человек, которые разделялнсь на 5 рот. Десяткм вражескпх эшелонов по маршруту Мпнск — Руденск — Пуховнчн былн на счету у группы подрывннков, в которую входплп Матвей Майзель, Владнммр Цакулов, Владнмнр Розанов н другне. Медсестрой отряда была жена Матвея — Реня Майзель, удостоенная государст-венных наград. He одпн раз прмводпл узнмков гетто в отряд мм. Кутузова 12-летннй Носпф Левнн.
       Боевая деятельность партмзанского отряда мм. Кутузова — яркая страннца в нсторнм Велмкой Отечественной войны”.
    
    39
    
       Як бачым, трагедыя спалення Засценка ў папярэдніх дакументах ніяк не адлюстра-вана.
       3 артыкула ў «Советской Белорусснн» вынікае адно — «штурмаваў» велізарны гарнізон у Дражна адзін толькі атрад пад камандаваннем Ісраэля Лапідуса, а таксама тое, што аўтар артыкула палічыў больш значным бой ля Амельні. Але чаму гісторык не паказаў больш шырэй аперацыю па разгрому паліцэйскага гарнізона ў Дражна, дзе вораг панёс страт у тры разы больш, чым ля Амельні?
       Каб знайсці адказ на гэта пытанне я адшукаў у Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь некаторыя справы з фонда 2-й Мін-скай партызанскай брыгады.
       На стол ляглі збрашураваныя папкі з выцвілымі сінімі кардоннымі вокладкамі, у якіх пажоўклыя лісты вучнёўскіх сшыткаў захоўваюць трагедыі чалавечых лёсаў. Скла-даліся гэтыя дакументы ва ўмовах канспі-рацыі, бо, трапіўшы ў рукі ворага, маглі некалі каштаваць жыцця.
    
    
    
    40
    
    Дневнмк работы отряда н учета партнзан, убывшпх в команднровкн м на боевые операцнп
    
    (запіс за 05.01.43)
    
       Пос. Параселкм Гресского р-на
       Послана разведка для уточненпя гарнмзона полпцйй в д. Дражное Стародорожского района. Военные зэнятйя. Уставы гарнмзонной н внутренней службы. Прпвезен 2-й авпацпонный пулемет.
    
    Фонд 4057, вопіс 1, справа 45, аркуш 14.
    Вучнёўскі сшытак ў клетку.
    Рукапіс выкананы хімічным алоўкам.
    
    
    
    
    
    DRAZNO
    
       Дзённік — гэта каля дзесятка збрашура-ваных школьных сшыткаў.
       Запіс у ім — звычаіінае адлюстраванне партызанскіх будняў. Відавочна, форма залісу ў дзёлліку была адвольлай. Хто адказваў за дакладнасць звсстак у дзённіку і хто вёў заліс, левядома. Радкі, выкаланыя хімічным алоўкам, практычна не даюць аніякай канкрэтнай інфармацыі, акрамя таго, што ў атрадзе пастаянна нечым займаліся. Пры такой бязлікай падачы матэрыялу любы правяральшчык не мог бы падлавіць на хлусні.
       У запісе ад 15.01.1943 г. маецца інфар-мацыя аб нападзе партызан на паліцэйскі гарнізол у Дражна. Даслоўна:
    
    
        В пос. Велнкнй Бор отряд прнбыл в 6 ч. утра н двннулся на д. Дражно в составе брнгады. Лошадей оставнлп в лесу в 2Х клм от Дражное. 2ОЙ н 5“й отряд двннулнсь на Дражное. Было органнзовано трн засады. Недоходя клм д. Дражное развернулпсь в боевой порядок. 2⁰й отряд шел левым флангом, a 5“й отряд правым флангом. Открылн ураганный огонь. Бой начался в 8 часов. Полнцейскне фашмстскме псы началн обстрелнвать нас нз дотов. Местность совершенно ровная, открытая. Очевндно местность была прнстреляна. Первым был убнт патрнот роднны врач отряда т. Налпбоцкпй*. Под ураганным огнем отряд перебежкамн начал наступать на дер. Дражное. Отлмчмлмсь в бою: первымн бежалм м вошлн в д. Дражное 1⁰й взвод 1оеотделенме Чернмк, Соловей (пулеметчнкп), командмр взвода Анохнн, команднр отд. Столбов.
       2 отд. 1Й взвод.
        Впередн шлм н первымм вошлн в д. Дражное Агейчнк, Лапндус Семен, Бнлейчнк, бесстрашно в бою держал себя Савенко быстро выполнял прнказання комбрнга н командмра отряда.
        2Й взвод 3 отделенпе
        Первымн шлн в бою н вошлн [в] д. Дражное: Акулмч, Кожемяченко, Холявскнй, команднр взвода Шелег Константнн, Янкелевнч, Калннпн в д. Дражное убпл 2” полмцейскнх.
        2Й взв. 4ое отд.
        Радкевпч под градом пуль вынес пз поля боя ммномет с мннамн, оставленный 2" отрядом. Бойцы 5™ отряда ворвалнсь в д. Дражное п былп 2 часа в деревне.
        Около 11 ч. дня на 4Х машпнах подьехалн немцы для поддержкн полнцейскнх. Одна машпна засадой была подбнта. Около 30 немцев было убпто. Немцы началй наступать на д. Дражное открыв снльный огонь, 2Й отряд отошел мз д. Дражное в 1 ч. дня. Потерн полнцейскпх не установлены. Потерн нашего отряда убпто 2** ранено 8***. Кроме того обмороженных пальцев ног м рук 10 ч.
    
          Фонд 4057, вопіс 1, справа 45, аркушы 16—17 адв.
    
    
    
    
    W
    :>W:^fi;W
    гч
    
    * Налібоцкі Вульф Борухавіч. урт, прыбыу у атрад у красавіку 1942 юда.
    * * Лічба 2 перапраўленая з лічбы 8.
    
    * * * Лічба 8 перапраўленая з лічбы 2.
    
    42
    
    
    
       Можна заўважыць, што ні ў планах брыгады, ні ў планах атрада аперацыя 15.01.43 не значылася. Ва ўсялякім выпадку гэта вынікае з той дакументацыі, якая вялася і якую ўдалося адшукаць. У “Дзённіку” зафіксаваны першы паход на Дражна, аб якім успамінаюць і жывыя сведкі дражненскага Засценка. Заўважым, што колькасць удзель-нікаў рэйду не пазначана. I гэта зразумела: калі даваць колькасць удзельнікаў аперацыі, то тады трэба будзе паказваць і страты. Ды і спаганялі наверсе больш не за сваіх загінуўшых, а за забітых немцаў. Таму страты, нанесеныя ворагу, значна завышаліся, а пра свае — маўчалі. На жаль, з дакумента аднавіць поўную карціну студзеньскай трагедыі немагчыма. Атрымліваецца, што амаль усе партызаны з таго студзеньскага бою вярнуліся на базу. Дык хто ж тады ляжыць побач з вёскай у брацкай магіле? Чаму яна да сёння безыменная? Зрэшты, якім чынам і хто падлічыў страты, нанесеныя ворагу ў тым “вясёлым” рэйдзе? Аб “стратах”, якія панёс вораг, дарэчы, было дакладзена наверх. Яны былі зафіксаваны на асабістых рахунках партызан атрада імя Кутузава і іншых атрадаў і аказаліся даволі ўнушаль-нымі: ні многа ні мала 70 забітых немцаў і 34 забітыя паліцаі! Калі ўжо так храбра ваявалі, то чаму ледзь не страцілі мінамет, не забралі забітых таварышаў? Хутчэй за ўсё маюць вяскоўцы рацыю: не было каму іх забіраць. Усіх, хто сунуўся на ўскрай вёскі, паклаў паліцэйскі дзот. Магчыма, дзесьці ў аддаленні, у лесе для прыкрыцця былі яшчэ
    
    нейкія байцы атрада, але яны, відаць, палічылі за лепшае не совацца.
       Далейшыя пошукі ў архіве панвердзілі гэту думку. У звязцы сшыткаў з баявымі рахункамі партызан атрада імя Кутузава (у самым канцы гэтай звязкі) быў прыладжа-ны сшытак, які адрозніваўся сваім памерам. У іэты сшытак, у асноўным, занеселы прозвішчы партызан, на рахунку якіх ліякіх баявых аперацый не значыцца.
       Я перагортваў лустыя старонкі, пакуль ле пачалі трапляцца запоўнелыя. I раптам — удзельнікі студзеньскага бою ў Дражна! Так і пазначана: загінулі ў боі 15.01.43 г.:
    
           Евсмевмч Ммхамл Мвановмч (в отряде с октября 1942 года),
    
           Акулмч Нван Лаврентьевмч (в отряде с ноября 1942 года),
    
           Кльнн Васмлнй Дммтрмевмч (в отряде с ноября 1942 года),
    
           Шашок Петр Мнхайловмч (в отряде с января 1943 года).
    
       Тут жа значыцца прозвішча і загінуўшага ўрача Налібоцкага.
       Асабліва ўразіла наступнае:
    
           Сташенко Алексей Нгнатьевнч.
           Расстрелян командмром брпгады за невыполненне прнказа ндтм в бой.
    
    
    
      Значыць, не здрадзіла дзецям вайны памяць, праўду гавораць дражненскія сведкі. Авантура са штурмам вёскі была настолькі
    
    
    44
    
    DRAZNO
    
    відавочнай, што не ўсе партызаны рызыкнулі імгненна развітацца з жыццём. Давялося страляць сваіх.
       Згодна з запісам у кнізе “Боевые счета партйзан отряда йм. Кутузова” у тым боі, акрамя названых вышэй (загінуўшых) партызан, удзельнічалі:
    
           Агннскпй Ефмм Самунловпч Ананьев Сергей Сергеевнч Арземанов Арсен Ефремовпч Ахремчмк Мнхапл Демьяновнч Безобразов Гаврннл Харнтоновнч Бнлейчнк Владпмпр Деннсовпч Воробьев Гркгорнй Абрамовпч Гаев Владнмнр Петровмч Гурнновмч Мнхамл Посмфовнч Дукорскпй Грпгорпй Лейбовнч Кашкан Антон Фнлнпповнч Кмрнльчнк Александр Нвановнч Колодяжный Алексей Грмгорьевнч Курьяновмч Адам Яковлевмч Лапмдус Семен Абрамовнч Ларнков Мнтрофан Артемовнч Леднев Степан Потаповпч Лосмк Лазарь Владммнровнч Наумчнк Александр Нвановнч Пархнмчпк Ннколай Константмновнч Пензнй Внктор Макспмовнч Плеханов Алексей Степановпч Плыженков Ннколай Афанасьевнч Прановмч Нван Савельевнч Працкевмч Константнн Аксеновнч Радкевнч Мван Нгнатьевнч Розанов Владпммр Владнмнровнч Рубпнсон Калман Янкелевмч Савенко Павел Акнмовнч Сапун Леоннд Федоровнч Столбов Даннмл Трофнмовнч Федотов Нван Тммофеевмч Фельдман Грмгорпй Момсеевмч Халявскйй Абрам Бормсовнч Черннк Эдуард Нвановнч Чешко Павел Мосмфовнч Шалман Рафамл Веннамнновнч Шелег Аркаднй Федороввч