Кроў і попел Дражна
Віктар Хурсік
Памер: 116с.
Мінск 2006
45
Шелег Владнмнр Данмловнч
Шелег Константпн Малаховнч
Шнейдер Ефмм Семеновмч
Юшкевнч Нмколай Эдмундовнч Янкелевмч Носнф Копелевмч
Фонд 4057, вопіс 1, справа 43.
Такім чынам, калі верыць партызанскім дакументам, у дадатак да згаданых шасці загінуўшых партызан яшчэ звыш 40 байцоў атрада імя Кутузава мелі дачыненне да студзеньскага штурму Дражна.
Зразумела, за бяздарнае правядзенне аперацыі (разведка гарнізона, відаць, увогуле не праводзілася) адказнасць павінна было несці камандаванне 2-й Мінскай партызанскай брыгады. Аднак паколькі яно мела непасрэд-нае дачыненне да гібелі значнай колькасці партызан, то хавала праўду, скажала карціну таго, што адбылося, патурала прыпіскам. У дзённіку атрада імя Кутузава запісана:
Около 30 немцев было убмто... Потерм полмцей-скнх не установлены.
I ўжо пазней у іншых дакументах па гэтай аперацыі на баявых рахунках партызан атрада імя Кутузава з’яўляюцца лічбы забітых: 70 немцаў і 34 паліцаі. Трэба аддаць належнае, што гэта не самае вялікае скажэнне вынікаў першага штурму Дражна. “Рэкорд“ паставілі партызаны атрада імя Суворава. У студзеньскім штурме на свае рахункі яны запісалі 104 забітых гітлераўца!
Сапраўды, чаму і не прыпісаць: нябожчыкі ж не ўстануць, не раскажуць. Ну, а жывым так ці інакш справаздачу трымаць за забітых
46
DRAZNO
немцаў i ўдзел y баявых аперацыях. Хадзілі ж, сядзелі ў лесе... 1 ліпавыя лічбы нанесеных ворагу “страт” пайшлі гуляць па інстанцыях.
Цалкам запіс за той дзень у дзённіку баявых дзеянняў атрада імя Суворава выглядае наступным чынам:
15.1.43. Брнгадная операцпя по разгрому полн-цейского гарннзона Дражно. Убпто м ранено 104 гнтле-ровца. Нашп потерп: убмтые — Шппнлов, Ермолаев, Дженбаев, Снпач К., Губаревнч, Баран О., Касько. Раненые — Фрндман, Хаткевнч В.
Руководпл операцмей — комбрнг Нванов.
Фонд 4057, вопіс 1, справа 75, аркуш 13.
Гэта значыць, што на абеліску ля Дражна колькасць вядомых імёнаў павялічылася да трынаццаці! Невядомымі пакуль што застаюц-ца прозвішчы сямі чалавек.
Выявіць ашуканства з уласнымі стратамі падчас акупацыі было немагчыма. Для гэтага давялося б эксгуміраваць трупы, што знахо-дзіліся ў брацкай магіле.
Пасля вызвалення большасць партызан пайшла на фронт, на месцы зноў з’явілася Савецкая ўлада. Для людзей галоўным тады было — што вайна скончана. Але якім коштам?.. Уладу ніколі не цікавілі сапраўд-ныя абставіны гібелі дваццаці партызан і іх імёны (хаця любы вясковец мог бы патлума-чыць, як усё было, а архіў — даць іх проз-вішчы). Да цяперашняга часу ля дарогі з Вялікага Бора ў Дражна вечным сном спяць героі безыменнымі. У імя святой мэты і з-за бяздарнасці свайго камандавання аддалі яны сваё жыццё.
Пасля занатаваных абставін бою 15 сту-дзеня 1943 года ў дзённіку атрада імя
Кутузава ішлі запісы за іншыя дні. Але яны абарваліся на старонцы за 5 красавіка. Аркуш з запісам за гэты дзень быў напалову чыстым. Відавочна, свабоднае месца належала запоўніць падрабязнасцямі нейкай аперацыі.
Шчыльна да старонкі дзённіка з запісам за 5 красавіка 1943 года месціцца вокладка “Дзённіка камісара атрада імя Кутузава”. Першы запіс у гэтым дзённіку зроблены толькі 24 красавіка 1943 года. Такім чынам у абавязковай партызанскай справаздач-насці аказаўся неадлюстраваным перыяд з 5 па 24 красавіка ў які і адбылася трагедыя ў Дражна. Я звярнуў увагу на тое, што як дзённік работы атрада, так і дзённік камісара, і наступныя дакументы гэтай папкі мелі некалі агульную брашуроўку (зшыўку), ад якой на сёння засталіся толькі зробленыя шыльцам адтуліны. Каму і калі спатрэбілася расшываць дакументы? Ці не з мэтай анулявання сведчанняў, звязаных з падзеямі азначанага перыяду?
Жорсткасць супрацьстаяння акупантаў і партызан была тады на самай высокай кропцы адліку. Кожны бок без літасці катаваў і знішчаў адзін аднога.* Здавалася б, небяспека павінна была дысцыплінаваць партызан. Аднак у 2-й Мінскай брыгадзе (і ў атрадзе імя Кутузава, у прыватнасці) усё было наадварот. Ніжэй прыведзены два дакументы на гэты конт.
*Маштаб грамадзянскай вайны на Беларусі у той час адлюстраваны у кнізе нямецкага гісторыка Бернгарда К’яры «Штодзённасць за лініяй фронту», Мінск, 2005 г.
48
Командпру 2-й Мннской
Краснопартмзанской брнгады
DRAZNO
ДОНЕСЕНМЕ
...Подрывная группа во главе co старшмм группы партнзаном Федотовым н подрывнмков: Агмнского, Розанова, Майзеля, Гантмана м Лапмдуса М. была послана в западную БССР на подрыв вражеского эшелона. Данная группа в смлу усложннвшейся обстановкм взрыв сделать не смогла. Возвратясь... в отряд подрывная группа представпла фмктмвный акт о промзведенном взрыве, в результате чего было уннчтожено 4-е вагона с боепрнпасамн замаскн-рованных в сене, повреждено 2 вагона м паровоз.
Пропзведенным расследованмем м дознаннем следственных органов 00 НКВД вся преступная деятельность подрывной группы установлена, опрошенные лпца по данному делу созналнсь м показалм, что взрыв в р-не ж.д. Столбцы—Оспповшнна пропзведен не был. Ннмцнатором в составленнп фнктпвного акта был старшмй группы Федотов, остальные далн на это согласпе.
За проявленное очковтмрательство, обман н ненскреннее прмзнанме командованмем отряда наложено следуюіцее взысканме: старшего группы Федотова РАССТРЕЛЯТЬ, но учнтывая прежнме боевые заслугн м подвнгн в борьбе с немецкммм захватчнкамн, по взрыву вражескмх эшелонов, в разгроме гарннзонов н другнх днверспй расстрел заменнлн 20 суткамм ареста.
Подрывннков Агмнского, Розонова, Лапндуса, Майзеля й Гантмана
Арестованы 20 суткамн ареста.
Для нсправленмя своей внны данная подрывная группа обязана промзвес™ ДВА взрыва вражеского эшелона до 26-й годовіцнны Велмкой Октябрьской Революцпп.
О чем доносмм.
Командмр отряда
Коммссар
Фшд 405 7, вопіс 1, трава 44, аруш 24. Машыштіс.
49
У дакумснцс па стар. 48 згадваюцца:
Агйнскйй Ефйм Самуйловйч. еврей, 1922 г. рожд., до войпы грнмср Театра оперы н балета в Мпнске.
Лапйдус Мйхайл Рпфайловйч, еврей, 1925 г. рожд., до войпы учашнйся Мнпского полнтехпіікума.
Гантман Абрам Сачушювйч, еврсіі, 1915 г. рожд.. до войпы воешюслужашнй, затем восппоплсппый. бсжал пз Мннского гстто.
Майзель Мота Лазаревйч, сврсй, 1923 г. рожд., до войны учашнйся СШ в Мннскс.
Розанов Владймйр Владймйровйч, русскпп, 1919 г. рожд., до войны заключеішый в г. Піпіске.
Федотов Нван Трофймовйч, русскііп, 1922 г. рожд., до войны военнослужашнй.
50
Cob, секретно
Командпру н комнссару
2-й Ммнской партмзанской брмгады т.т. Нванову н Мнхайлову
ДОКЛАДНАЯ ЗАПНСКА
DRAZNO
О полнтнко-моральном состояннн отрядов нашей брнгады по состоянню на 15. III. 43
Несмотря на ряд проводпмых меропрнятнй командова-ннем н полнтаппаратом брпгады по нзжнтню в отрядах пьянок, мародерства, другпх аморальных проявленнй, на сегодняшнпй день данные случап не нзжнты, а, наоборот, возрастают н мешают в работе отрядов по налажнванню днсцнплпны.
По отрядам нмеем следуюіцпе факты: [...]
отр. Кутузова
[а]В феврале 1943 года группа партнзан находплась на боевой операцпн по срезке телеграф-ных столбов по жел. дороге, достпглн деревень Гребень, Бпрчуково (так у тэксце, магчыма, маецца на ўвазе сёняшняя вёска Берчукі — В.Х.) часть нз ннх напнлпсь пьяные, м-л к-р Алпнпн пьяный угрожал расстрелом одному бойцу. К-р взвода Шелег был ранен свонмн случайнымн выстреламн вследствпе смльного опьянення, на боевой операцпп не участвовалн к-р взвода Шелег, к-ры отд. Калнннн, Воробьев н партнзан Шелег. Возвратясь с боевой операцмн, к-р отряда Лапндус наложнл взысканне: Алнннну — на внд, остальным — простнл.
[б]...5. III. 43 года рота под командованнем к-ра роты Гаева выехала на засаду под Шацк, проезжая д. Полодзь заехалн во двор к крестьяннну Гурнновпчу Маруку п без спроса у крестьянпна — по прпказанню Гаева выдралн 3 семьм пчел, забралн цебар п уехалм. Возвраідаясь обратно, заехалн к Гурнновнчу М., выдралм еіде 7 семей пчел, сломалн замок, влезлм в хату, забралн все веідп, вплоть до чугуна, забралп также 4 овечкн, 2 свмней н прочее.
51
Данным мародерскпм поступком возмуідено все населенне п требует от командовання заідпты. Кроме этого, Гаев* не выполнмл прнказ на засаду. В результате того, что заннмался не засадой, a мародерством потерял одного партпзана.
За отрядом Кутузова мародерскнх поступков средм населення очень много, поэтому требуется по данному вопросу прмнять меры в самом жестком порядке...
Начальнпк 00 НКВД 2-й Мннской партнзанской брмгады
18. 111.1943 Безуглов (Подпнсь)
Фонд 4057, вопіс 1, справа 27, аркушы 5—6. Папяросная папера, машынапіс.
..
<ч
* Гаеў Уладзімір Пятровіч, 1908 і. нар., беларус, да вайны лейтэнант запасу, на пачатку вайны працаваў cm. упаўнаважаным Чыжэўскага РО НКВД Беластоцксій вобласці.
52
Дакументы на стар. 48—51 седчаць аб нездавал ьняючай дысцыпліне і нізкім «баявым духу» у 2-й Мінскай партызанскай брыгадзе ў сакавіку 1943 года за месяц да спалення дражненскага Засценка. Гэта нелыа не ўлічвань пры разглядзе прычын трагедыі. Як бачым, "баішы“ былі распушча-ны: гарэлка, разбой, сваіх стралялі без прычыны.
Да спалення вёскі падштурхоўвалі і запыты з Масквы аб баявых дзеяннях. 1 калі адпы атрады імкнуліся сумленна выконваць баявыя задачы і неслі з-за гэтага страты, другія, каб не несці гэтых страт, сталі на шлях, самазахавання і прыпісак. Уважлівае вывучэнне дакументаў дазволіла зрабіць такі вывад і ў адносінах да атрада імя Кутузава.
3 архіўных дакументаў вынікае: баявая аперацыя 2-й Мінскай партызанскай брыгады па разгрому гарнізона ў Дражна на красавік 1943 года не планавалася. У “Планах п отчетах о босвой деятельностп отряда нменн Кутузова” на красавік запісана:
Засада на шоссе Мннск—Слуцк, ответственный — Гаев, колнчество участвуюіцпх — 60 человек, срок — 6. 4. 43.
Засада на шоссе Слуцк — Мннск ответственный — Абрамов, колнчество участвуюідмх — 50 человек, срок - 13. 4. 43.
КНІГІ ОНЛАЙН
