Кроў і попел Дражна
Віктар Хурсік
Памер: 116с.
Мінск 2006
Однажды в расположенне деревнн, где находнлся наш отряд, прнбыла автомашнна на которой прнехалм еврем пз гетто. Мы спрашнваем, какнм образом онн попалм в партмзанскнй отряд? Онн говорят: «Нам стало нзвестно в гетто через такпх-то людей, что в этом районе действуют партнзанскне отряды. Мы за золото купнлн машпну, купнлн пропуск на эту машнну н решнлн ехать. Когда пх сталн разрабатывать, многне путалнсь. Некоторые даже в гетто нмкогда не былн, роботалм переводчнкамн, в госпнталях. Правда, мх разоблачнть к моему отьезду не удалось, какне результаты нх разработкн я не знаю, но во всяком случае есть подозренне, что в чмсле прнехавшнх есть шпмон. Всего прмехало около 20 человек**.
...Гестапо практнкует вербовку свонх агентов в населенных пунктах где расположены партнзанскме отряды. Вербуют через бургомнстров п местных полпцей-скпх. Намеченных к вербовке немцы вызывают в определенный райцентр плн гарннзон н там обрабаты-вают. Напрнмер, немцы вызвалн одну девушку, обрабо-талн ее н далн заданне пойтн в партнзанскпй отряд, вернее в район действпя партнзанского отряда, выявнть колмчество партнзанскпх отрядов, нх расположенне, вооруженне п через две неделп вернуться в Старые Дорогн п доложнть. Она прошла через деревнн Кошелн, Владпмн-рово, Прудок. Нам она сказала, что вчера прншла мз Старых Дорог. Ее рассказ вызвал подозренне. Девушку арестовалн, началм допрашнвать. Она прнзналась, что смдела в полнцнн, ее вызвалн п предложплн пойтн на заданне. Девушка согласнлась. В полнцнн ей сказалн, что суідествует 5-й отряд еврейскнй (выдзелена мною — В.Х.), 4-й отряд, 3-й. Другнмн сведеннямн о колнчестве отрядов полнцня не располагала п попросмла девушку выясннть. По окончаннн следствня она была расстреляна...
Фонд 3500, вопіс 4, cnpaea 188, арк. 115—118.
* Размова ідзе пра аперацыю спалення Дражна. Пры гэтым сакратар падпольнага райкама партыі ці не ведаў рэальных абставін бою, ці проста ў вочы хлусіў асабісту. Названыя ім лічбы ніяк не стыкуюцца з фактычнымі і нават з тьші, што даводзіў камбрыг Іваноў.
** Відавочна, размова пра прыход у атрад групы Лапідуса (гл. стар. 37).
93
ПАКАЗАННІ
камандзіра атрада «Сокал» Дамажырава, дадзеныя старшаму памочніку начальніка 2-га аддзела БШПР капітану Касому (15.06.1943):
Напболее отрпцательнымн явленнямн в жнзнм н работе брпгады былн факты «женптьбы» командного состава, что прпводпло к нарушенням этпкн. В ноябре месяце 1942 года был пздан прпказ о том, что начпная co среднего команднра м выше разрешалось женнться согласно прнказа Наркома н счнтать жену своей боевой подругой, которая бы с оружнем в руках вместе сражалась co всемп бойцамм протнв оккупантов. Этот прмказ проработалн с командным составом. Каждый команднр стал подбпрать себе жену. Сталп проснться сьезднть в деревню, где есть знакомая девушка. Еслн в этом отказывалн получалось недовольство co стороны командного состава. Былп случап, когда женнтся тот млн пной, а потом прогоняет жену. Она пускается в разврат. Это все отражалось на вопнской днсцнплнне п работе брнгады...
...Пятый отряд, где команднром Лаппдус нмеет ряд фактов провала боевых операцмй...
Фонд 3500, вопіс 4, справа 188.
Камандзір атрада «Сокал» Васіль Дамажыраў на допыце зазначыў, што начальнік штаба брыгады Цішчанка пэўны час з’яўляўся камандзірам нацыянальнага яўрэйскага атрада.
¥НЖУ<Ш
94
DR/VZNO
Нягледзячы на разборкі ў Маскве ніхто з камандавання брыгады за ўчыненае злачынства не быў пакараны. Калі не лічыць, што большасці партызанскіх камбрыгаў, якія дзейнічалі ў Мінскай вобласці, было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза, а камандзіру 2-й Мінскай партызанскай брыгады Іванову — не.
Пасля вайны Іваноў працаваў старшынёй калгаса, пазней узначаліў Рудзенскі завод пластмасавых вырабаў. У 1975 годзе ён застрэліўся.
У гісторыі атрада імя Кутузава (ф. 3500, вопіс 4, аркушы 110—121, машынапіс), якую 1 жніўня 1944 года падпісалі камндзір атрада Калітвен-цаў, камісар Абрамаў і начальнік штаба Арлоў, аперацыя па «штурму» Дражна нават не згадваецца.
He ўдалося яе адшукаць і ў кнізе вядомага і аўтарытэтнага знаўцы партызанскага руху на Міншчыне Канстанціна Ілліча Дамарада.*
У адносінах да Дражненскага гарнізона ён пакінуў наступныя радкі:
“Оккупацйонные властй создалй в д. Дражно, в 15 км от райцентра Старые Дорогй, крупный гарнйзон для борьбы с партйзанамй. На него был возложен контроль за окружаюіцймй деревнямй, подходамй к Старым Дорогам й Варшавскому шоссе. Состав гарнйзона комплек-товался полйцейскймй й солдатамй «доброволь-ческйх» формйрованйй с включенйем в него военнослужайрйх йз немецкой жандармерйй, охранных й эсэсовскйх частей. К половйне йюля 1943 г. он насчйтывал 365 человек, ймел на вооруженйй 4 станковых й
* Доморад К.М. Партййное подполье й партйзанское двйженйе в Мйнской областй, 1941-1944. /Под ред. ІІ.Н.Нгнатенко.—Мн. Навука г тэхніка, 1992.
95
12 ручных пулеметов, вйнтовкй, артйллерйю й располагался в 36 дзотах й блйндажах, соедйненных между собой ходамй сообіце-нйіі. Опасаясь нападенйя партйзан, гарнй-зон не выходйл йз свойх укрытйй нй днем, нй ночью, за йсключенйем участйя в карательных операцйях в составе другйх частей. Подстулйться к гарнйзону было не просто. Командованйе 100-й партйзанской брйгады й.м. С. М. Кйрова решйло унйчто-жать группы этого гарнйзона йз засад, когда онй еженедельно вынуждены былй выез-жать йз Дражно в Старые Дорогй за полученйем продуктов. М когда очередная группа солдат й офйцеров іарнйзона в колйчестве 60 человек отправйлась в Старые Дорогй, партйзаны трех отрядов (обіцей чйсленпостью до 200 бойцов) 16 йюля 1943 г. устройлй на дороге засаду. В теченйе внезапного 40-мйнутного боя убйто 33, ранено 18 полйцейскйх й немецкйх солдат. В качестве трофеев партйзанам досталось два ручных пулемета, 15 вйнтовок, 5 тыс. патронов й трй подводы с обмундйрованйем. После этой боевой операцйй ряды полйцей-скйх, мобйлйзованных гйтлеровцамй в некоторых окрестных деревнях, сталй редеть — прй переом удобном случае онй сталй оставлять гарййзон”.
Канешне, былы намеснік камандзіра Барысаўска-Бягомльскага партызанскага злучэння Дамарад нУ мог не ведаць пра трагедыю Дражна. Дзякуй яму за тое, што ў адрозненне ад папярэднікаў ён не стаў узводзіць трагедыю ў ступень геройства і проста прамаўчаў нра злачынства.
96
DRAZNO
Напярэдадні святкавання 60-годдзя Перамогі аўтару пашчасціла сустрэшіа з легендарным партызанскім камбрыгам Віктарам Іллічом Лівенцавым. Атрады яго 1-й Бабруйскай брыгады дзейнічалі ў Бабруйскім і Асіповіцкім раёне ў аддаленні якіх 40 — 50 кіламетраў ад Дражна, і, безумоўна, кабрыг ведаў пра трагедыю. Вось што ён у гэтай сувязі сказаў (дыктафонны запіс — B.X.):
Аўтар:
— Чаму не далі зорку Героя камбрыгу Іванову? Нічога на гэты конт не чулі?
Лівенцаў:
— Вельмі супярэчлівая фйура...
Аўтар:
—Кажуць, што гэта не адбылося таму, што калі Іваноў паехаў атрымліваць зорку Героя, то ў Маскве з сынам Паяамарзнкі ўчыніў бойку?
Лівенцаў:
—Гэтага не можа быць! Калі ўжо матэ-рыялы пайшлі, то спыніць іх было немаг-чыма!..
Па Іванову. Вы разумееце... У нас нават сярод камбрыгаў... Камандзіры атрадаў, якія былі з ім побач, — гэта Філіпскіх, Меркуль, Ціхаміраў Валодзя, яшчэ Каралеў — абвіна-вачваюць яго ў тым, што ён некалькі населеных пунктаў (паўзсі—В.Х.) — спаліў...
I вось гэта зачэпка па Іванову, яна і сёння не дае спакою. Так нелыа было паступауь. Гэта несправядліва.
Калі распачынаўся бой з гарнізонам, цяжка было выключыць загаранне якога-небудзь будынка. Абавязкова нешта загара-лася. Але спецыяльна займацца гэтым — злачынна.
97
Пасля вызвалення Беларусі ў ліпені 1944-га фронт пайшоў далей на захад, а з ім і многія з катаў дражненскай Хатыні. На тэрыторыі рэспублікі пачала працаваць камісія па расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Ці трапіла ў поле яе зроку дражненская трагедыя — невядома: у архівах Рэспублікі Беларусь дакументаў аб дзейнасці гэтай камісіі па Старадарожскаму раёну не маецца. Хутчэй за ўсё тая камісія прыняла б да ўвагі афіцыйныя партызанскія «дакументы», якія цытаваліся ці поўнасцю прыведзены ў гэтай кніжцы. Тлумачэнні і ўспаміны жыхароў «паліцэйскай» вёскі ніхто ніколі не патрабаваў ды і не прыняў бы да ведама. А дарэмна.
На сёння не адшуканы магілы героя-афіцэра і маладзенькага салдата, што загінулі ў Дражна пад восень 1941 года ад куль фашысцкіх паслугачоў.
3 выхадам гэтай кніжкі можна лічыць афіцыйна адшуканымі прозвішчы 13 парты-зан, што загінулі ў боі 15.01.1943 года пры першым штурме вёскі Дражна. Хто тыя астатнія партызаны, што значацца пахава-нымі ў брацкай магіле пад Дражна — пакуль невядома. Каб высветліць іх прозвішчы, патрэбны дадатковы пошук.
Невядома таксама, дзе пахаваны тыя дзевяць (?) партызан, што загінулі пры другім штурме вёскі 15.04.1943 года і прозві-шчы якіх згадваліся у гэтай кнізе.
УНЖУсШ
Шамко ttw №* 1888 1938"
Шамкв SHW 1HJSW If gg-1943 rt n^® WO®*®®®®’, І9І7-»⁴³1
Напярэдадні GO-годдзя Перамогі пры ўваходзе на могілкі, дзе пакоіцца прах забітых партызанамі жы-хароў Засценка, упершыню за дзесяткі гадоў з’явіўся вянок ад улады. Ён не ў памяць ахвяр трагедыі. Але жыхары вёскі палічым і гэта добрай прыкметай — зна-чыць сумленне не зусім страчана. Але ці ў ва ўсіх?
Аб гзтым — на наступ-най старонцы.
СВЕТЛОЙ ПАМЯТН
НіішнАш,, участнйкал Яелакой Отечктеймй мішы, парттаійм лсертмя фптт текоЛ аккпшцйн ’
~м. „огшішня Uy.wₚwᵢₙ „„
99
САЙТ
«праваабарончай» арганізацыі «Хартыя-97» у Інтэрнэце
http://www.charter97.Org/rus/news/2003/11 /25/кпіда
новостн
16:11, 25/11/2003
В Беларусн была пздана кннга о «еврейско-коммуннстнческпх партмзанах»
Как сообідпл корреспонденту Sem40 днректор белорус-ского фнлнала органнзацпп «Обьедпненне комнтетов в заіцнту евреев бывшего СССР» Яков Баснн недавно на прмлавках мннскнх магазпнов появплась кнпга В.Хурсмка «Кровь н пепел Дражно». Кнмжка нздана на белорусском языке тнражом 150 экземпляров за счет средств автора.
КНІГІ ОНЛАЙН
