Малое Палесьсе
Памер: 92с.
Мінск 2003
г., нарадзіўся ў вёс.Казубец Барысаўскага павету Мінскай губ., пражываў у вёс.Ваўкадаеўка Кажэўнікаўскага раёну, аднаасобнік. Арыштаваны ў 1938 г. Растраляны.
Стар. 152. Тайнікаў Дарафей Гаўрылавіч, 1869 г., нарадзіўся ў вёс.Калодніца Магілёўскай губ., пражываў у пас. Камень Каўпашэўскага рну, аднаасобнік. Арыштаваны ў 1938 г. Асуджаны на 5 год пазбаўленьня волі і 3 гады паражэньня ў правох.
Стар.166. Юнко Трафім Мацьвеевіч, 1879 г., нар. у вёс.Стары Сакол Барысаўскага пав., пражываў у пас.Каменны Каргасокскага рну, член нестатутнай сельгасарцелі «Гігант». Арыштаваны ў 1937 г. Растраляны.
38
краязнаўчы альманах, выпуск МАЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
ГУЛЬНІМАЙГО ДЗЯЦІНСТВА
Пятро Аляхновіч
I. «ХОВАНКІ»
Па жэрабю выбіралі «вядучага» і «капітана» (колькасць ўдзельнікаў гульні была неабмежаваная). Вядучагэ ставілі ў кут і завязвалі вочы Гульня праводзілася на вуліцы, у хмызняку, зімою магла праводзіцца і ў памяшканні. Усе хто гуляў, разбягаліся ў розныя бакі хавацца. «Капітан» хаваўся апошнім і голасна крычаў: «Ужо», г.зн. «вядучаму» можна было ісці шукаць. Той, каго знаходзілі першым, станавіўся «вядучым». Так павінны былі быць знойдзены ўсе ўдзельнікі гульні. Па ўмовах гульні ніхто не мог выкрыкваць і падказваць месца сховішча астатніх. Хто парушаў гэта правіла, станавіўся «вядучым». Бывала і так, што гульня доўжылася шмат часу. Калі былі знойдзены ўсе, то «капітан» збіраў іх у гурт, новому «вядучаму» завязвалі вочы і гульня працягвалася ў некалькі этапаў. Перамагаў вядучы, які хутчэй за іншых знаходзіў усіх, хто : ўдзельнічаў у гульні.
Н. «ЯМАЧКІ»
На роўнай пляцоўцы з мяккім грунтам (глебай), у адзін радок (лінію) рабілася столькі ямачак, колькі было ўдзельнікаў гульні мінус адна ямачка. Кожны, хто гуляў, выкалупваў невялікай вострай па
Аляхновіч
Пятро Нікіпаравіч, нарадзіўся 10.8.1930. ум.
Халапенічы
Крупскага раёну. Краязнаўца. апантаны садавод, пчаляр і пэдагог. У мінулым выдатны спартоўца.трэнэр, дырэктар Крупскай
дзіцячаюнацкай спартовай школы ў 19661984 г.г.
лачкай сабе ямачку, потым пяткай босай нагі кружыў у ямачцы, пакуль яна не станавілася гладкай. Па жэрабю выбіраўся «вядучы». Калі ўсё было зроблена, кожны ўдзельнік гульні станавіўся тварам да сваёй ямачкі на адлегласці аднаго кроку ад усіх ямачак. Па ўмовах гульні палова ўдзельнікаў павінна была размяшчацца з аднаго боку, палова — з другога боку ад лініі ямачак. Па камандзе «Пачынай» вядучы павінен быў пакаціць невялічкі гумавы. лаптавы мячык уздоўж усіх ямачак па самым краі. Мяч павінен быў уваліцца ў чыюнебудзь ямачку. Як толькі гэта здаралася той, у
9 $ 9 $ 9 ⁰ 9
Ан^сь /ер^ ^,^ь ^я
# ГухлбМ уО^
39
МАЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
краязнаўчы альманах,
выпуск 1
чыю ямачку трапіў мяч, павінен быў хутка схапіць яго з ямачкі і кінуць у любога ўдзельніка гульні, каб яго «асаліць» папасці. Усе ж у гэты момант павінны былі разбягацца ў розныя бакі, у тым ліку і «вядучы».
Той, каго «асалілі», станавіўся «вядучым». Калі ж удзельнік з мячом прамахнуўся, то ён зноўстанавіўся «вядучым».
Дру;і варыянт. Па ўмовах гульні выбіралася два «вядучых», якія станавіліся твара^ насупраць адзін аднаго. Гэта >' іілася; зеля таго, каб каціць мяч паўз ію ямачак хутчэй і некалькі разоў, каб збіць з панталыку гуляючых і прытупіць іх руплівасць. Гэты варыянт прыдаваў гульні больш азарту.
Удзельнік гульні, якога «асалілі», станавіўся «вядучым», а «вядучы» займаў яго ямачку.
Гульня без пераможцы. Прыярытэтам валодаў той, хто зусім не быў «асаленым» і «вядучым». Звычайна гэта вяртлявы хлопчык альбо дзяўчынка, якія ў канцы гульні маглі сказаць: «А ў мяне ні разу не папалі!»
III. «ЦУРКА»
На роўнай пляцоўцы альбо на вясковай вуліцы маляваўся квадрат, прыкладна 80 х 80 см, «Цурка» гэта чатырохгранная палачка, выструганая з цвёрдага дрэва, даўжынёй 12 18 см і шырынёй кожнай грані 2 3 см з завостранымі краямі, і на кожнай грані нажом вырэзваліся рымскія лічбы I, II, III, IV. Невялічкая дошчачка даўжынёй каля 60 70 см называлася «лоптачка», з аднаго канца якой рабілася ручка, што абстругвалася нажом, каб спрытней трымаць «лоптачку». Лоптачкай наносіліся ўдары па «цурцы».
Умовы гульні. Гулялі ўдваіх. Па жэрабю адзін з удзепьнікаў пачынаў гульню. Браў у руку «лоптачку», клаў «цурку» у сярэдзіну квадрата па дыяганалі, удараў «лоптачкай» па заструганым канцы
«лоптачкі» так, каб «цурка» падскочыла ўгару, і ў паветры спяшаўся выканаць па ёй яшчэ адзін удар. «Цурка» адпятала ў «поле» на адпаведную далечыню ад квадрата і падала на зямлю. Удзельнік гульні падыходзіў, глядзеў на лічбу на паверхні «цуркі» і наносіў яшчэ столькі ўдараў, колькі было напісана на яе баку (напрыклад, III), адбіваючы як мага далей ад квадрата. Пасля гэтага другі павінен быў узяць «цурку» у адну руку і кінуць з усяго размаху ў бок квадрата, стараючыся папасці ў яго. Калі гэта здаралася, то «лоптачка» пераходзіла да яго і ўдзельнікі гульні мяняліся ролямі. Калі «цурка» ў квадрат не трапляла, то патрэбна было наносіць удары па «цурцы», зноў адбіваючы як мага далей ад квадрата столькі разоў, колькі лічба паказвала на паверхні «цуркі» пасля яе кідання ў квадрат.
Так гульня працягвалася да таго часу, пакуль не вызначаўся спрытнейшы, які валодаў «цуркай» большы тэрмін.
Другі варыянт. У некаторых выпадках пры дамоўленасці абодвух удзельнікаў вакол квадрата на адлегласці 3 4 крокі праводзілася лінія і рабілася кола дыяметрам 34 метры. У такі квадрат лягчэй было закінуць «цурку».
IV. ЛАПТА (РУСКАЯ)
Гульня праводзілася на роўнай пляцоўцы памерамі 10 15 м х 30 50 м, каб паблізу не было высокіх дрэў, плотаў, канаў і вялікіх камянёў, наогул ніякіх перашкод Умовы гульні. Гуляюць дзве каманды, кожная можа мець ад 3 да 10 і больш удзельнікаў. Кожная каманда выбірае капітана. Па жэрабю адна каманда атрымлівала права «нападаць» і пачынала гульню, другая «абараняцца» ішла ў «поле». Капітан каманды «абаронцаў» падкідваў угару мяч, а тыя, хто «нападаў» па чарзе выконвалі ўдары па мячы, адбіваючы яго ў «поле». Апошнія шыхтаваліся на лініі нападзення і раз
краязнаўчы альманах, выпуск 1 M.^GEJ'^
мяшчаліся ў адну калону тварам да таго, хто падаваў мяч. Капітан станавіўся ў канцы калоны. Гэта звычайна самы лепшы ў камандзе ігрок. Першы з ігракоў бярэ ў руку «лоптачку», становіцца тварам да падаючага мяч. Падаючы падкідвае ўгару вышэй галавы мяч. Нападаючы павінен зрабіць у гэты момант замах і выканаць удар па мячы. Калі ўдар па мячы адбыўся і мяч паляцеў у «поле», нападаючы павінен кінуць на
зямлю «лоптачку» і як мага хутчэй пабегчы да лініі «выратавання» ў поле, дакрануцца або наступіць на лінію і прыбегчы назад на лінію кону. Удзельнікі гульні, якія абараняюцца, ловяць у полі мяч і стараюцца ім «асаліць» нападаючага, а калі гэта ім удасца, то нападаючая каманда прайграла і павінна ісці ў «поле», а «абаронцы» павінны напа
даць. Калі ж гзты нападаючы «выратаваўся», г.зн. прыбег на лінію кону і яго не «асалілі», то ён зноў мае права выконваць удар па мячы пасля таго, як гзта зробяць усе ўдзельнікі з яго каманды.
Ігракі нападаючай каманды працягваюць выконваць па чарзе ўдары па мячы і «выратоўваюцца».
Калі ж выконваючы ўдар прамахнуўся, то ён павінен перадаць «лоптачку» наступнаму ўдзельніку гульні, а сам стаць за апошнім у калоне і чакаць, пакуль яго хтонебудзь не «выручыць». Калі ж усе ўдзельнікі нападаючай каманды прамахнуцца і не «выручацца», то ігрок, які прамахнуўся апошнім, і той, хго падае мяч ідуць на лінію «выратавання» «на гранаткі». Яны становяцца тварам адзін да аднаго на адлегласці тры
крокі, ігрок з мячом пачынае падкідваць угару вышэй галавы мяч і лавіць яго. Нападаючы павінен як мага хутчэй ірвануць і пабегчы да кону, як толькі палічыць гэта мэтазгодным. Ігрок з мячом павінен дагнаць яго і «асаліць» мячом а сам хутчэй дабегчы да лініі кону. Калі гэта ўдасца, то нападаючая каманда лрайграпа і павінна ісці ў «поле», а каманда, якая абаранялася, павінна ісці нападаць. Калі ж ігрок з мячом не
«асаліў» нападаючага, то гульня працягваецца і ўсе ўдзельнікі нападаючай каманды маюць права выконваць удары па мячы ў ранейшым парадку. Нападаючая каманда можа прайграць «падачу» і ў тым выладку, калі ігрокабаронца ў «полі» зловіць мяч (свячу) у паветры, калі гэты мяч не дакрануўся да паверхні зямлі. Выйграе тая каманда, якая бопьш
нападала.
V. ЛАПТА «ФРАНЦУЗСКАЯ», ЦІ, ЯК МЫ ЯЕ НАЗЫВАЛІ, «ХАЛОПЕНІЦКАЯ»
Умовы гульні. Колькасць удзельнікаў не абмяжоўвалася, але не менш трох. Інвентар: гумавы малы мяч і «лоптачка». Пляцоўка памерамі як і ў «рускай» лапце. На пляцоўцы на адлегласці 8 10 м ад лініі кону праводзіцца паралельна ёй лінія лоўлі мяча.
Па жэрабю вызначаюцца ігрок, які першым будзе выконваць удар па мячы, ігрок, які будзе падкідваць яму мяч, астатнія знаходзяцца ў «полі» і размяшча юцца строга па парадку, пачынаючы ад лініі лоўлі мяча.
Ігрок, які выконвае ўдар па мячы, па
41
МДЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
нацку «асаліць» мячом супернікаў у квадраце. Калі гэта ўдавалася, то ігрок, якога «асалілі», выходзіў з гульні і павінен быў пакінуць квадрат. Калі былі «выбіты» усе ігракі з квадрата, то каманды мяняліся ролямі.
Выйгравала каманда, якая хутчэй выбівала з квадрата сваіх супернікаў.
VII. БЕГ «НАВЫПЕРАДКІ»
На роўнай пляцоўцы або на вуліцы ўсе ігракі станавіліся на адной лініі тварам у адным напрамку. Па камандзе «Марш!» яны павінны былі на вялікай хуткасці бегчы да якоганебудзь прадмета: дрэва, слупа, плота, куста. Пераможцам быў той, хто першым дабег і дакрануўся рукой да гэтага прадмета.
VIII. «НА БАРЦА»
Барацьба праводзілася на якімнебудзь «мяккім» месцы: на густой траве, на палянцы, пакрытай мохам, на сапоms, на сене. Два хлопцы браліся абедзвюма рукамі за тулавы адзін другога «крыж на крыж». Патрэбна было любым прыёмам зваліць суперніка на зямлю. Пераможцам аказваўся той, хто быў наверсе.
IX. ПУСКАННЕ «ЗМЕЯ»
«Змея» рабілітак: прамавугольнікпамерамі пр
КНІГІ ОНЛАЙН
