Малое Палесьсе
Памер: 92с.
Мінск 2003
ўна, выпадкова,
87
MAflQEJOAnECbGEJ^^^^
зноў.
Глыні крыху вады!
Паднёс да роту крынку і гвалтам уліў ёй глыток вілыаці. Цяжка дыхаючы, Раіна адплюшчыла вочы
Каб колькі кропляў валяр’янкі!
Паказала рукой на столік. Пасьля кропель адчула сябе лепей.
Трымайся, дзяўчына! сказаў Зенька. Цяпер такі час, што ў кожнага штонебудзь няладна! А ты мусіш выратаваць дзяцей безь цябе загінуць! He маленькая, разумееш! Вазьмі сваё capita ў кулак і скажы яму, каб яно маўчала. Людзей цяпер не шкадуюць. Іх валяць, як той лес! Хочаш ня хочаш, кладзіся пад сякеру! Газэта табе гэтага ня скажа, але ўсе добра ведаюць гэта. Ці ты чытала штокольвек пра Матошку? Зь дзевятнаццаці двароў застаўся цэлым толькі адзін: васямнаццаць вылюднены, павысланы, зьнішчаны. I сгарых і малых усіх разам! Трымайся, ты мусіш выратаваць Юльяша і Агатку. Толькі ты адна можаш гэта зрабіць. Той, ад каго гэта залежа, і ў вус не падзьме, як яны будуць замярзаць...
Мамачка, татачка, штож із вамі будзе?
Трымайся, дзяўчо! Апраніся цяплей, мы едзем, бо час не чакае. He паедзешжа так, як стаіш?
Маё сэрца чула... Маё сэрца чула. стагнала, апранаючыся.
Ды, калі праўду казаць, і нам TyraKa, хто застанецца, ня соладка будзе. У калгас загоняць. Зямлю і ўсё дабро адбяруць. I будуць сядзець на шыі розныя Скураткі, Юзікі ды Сукенікі, як тыя вошы!.. Ім што? Такі ўжо цяпер сьвет пайшоў... Я просты чалавек, газэтаў ня чытаю, але бачу, пакоцяцца гэныя парадкі па ўсяму сьвету..
У дарозе Раіна ўвесь час паўтарала: А ці мама хоць цёпла надзелася? А ці ім дадуць штонебудзь узяць ізь ежы? Ці ім сказалі, куды іх павязуць?
кудынебудзь едучы... Можа. па доктара ці за лекамі якімі, бо тамжа ў іх нічога ня знойдзеш. Павесіла вопратку, потым зноў:
He, вы хлусіце! Скажыце, вы хлусіце? Нешта здарылася? Па доктара едзеце? Ага, маўчыцё! і гістэрычна, скрозь сьлёзы, засьмяялася.
Юльяш закрыў далонямі твар і зачмыхаў носам, ня маючы сілы паўстрымацца. Тады загаласіла і Раіна.
Я ведаю, нешта здарылася. Цяжкое, надзвычайнае. Мабыць, у сувязі з забойствам Скуратка? (Яна ўжо ведала пра гзта з газэтаў). Божа, што ў вас там робіцца?
Разгублена замітусілася па пакою.
Зь якім забойствам? адказаў Зенька. Хто яго тамака забіваў? Проста акалеў п'янюга пад плотам, перабраўшы меру.
ён сьпяшаўся расказаць:
Увесь вечар утрох: Скураток, Юзік і Янук пілі ў мяне за перагародкай. Пасьля выйшлі ўсе, абняўшыся. Ну, і паваліўся і акалеў на марозе...
— Божа, Божа, і чаму ў вас гэтакае здарылася? Цяпер вас не пашкадуюць... Прычэпяцца...
Ды янотак, абы прычапка...
Забралі каго. . у вязьніцу?
Забралі не забралі, проста зганяюць зь мейсца, а куды невядома.
Ага, высылаюць, значыць!
Зенька маўчаў. Юльяш зноў загаласіў. Раіна прытулілася да яго, пытаючыся:
Юльяш, браток, скажы праўду: тату й маму высылаюць?
Юльяш хацеў нешта сказаць, але ня мог, кіўнуў толькі галавой. Раіна зьбялела і абамлелая павалілася на падлогу. Зенька падскочыў да яе, пачаў пляскаць па шчоках. Загадаў Юльяшу зачзрпнуць вадьі. Пачаў пырскаць ёй на твар. Потым пасадзіў яе на крэсла, падтрымліваючы, каб не павалілася
13
краязнаўчы альманах, выпуск 1 МАЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
Куды? Ясна куды, у Сыбэрыю тую угноена чалавечымі касьцямі за сотню з гакам год!
— А родненькія мае! А даражэнькія! А ці ўбачу я вас яшчэ калі? А мамачка! А татачка!
Як толькі Юльяш пакінуў хату, пабегшы да Зенькі, пачаўся ўзаконены вышэйшымі савецкімі ўладамі працэс рабаваньня, які афіцыйна называўся раскулачваньнем. Першнаперш на сярэдзіну хаты выцягнулі куфар гаспадыні. Усё, што было ў ім, апынулася на падлозе. Трубкі палатна кужэльнага, белага, як сьнег, праца рук Богушыхі, вышываныя ручнікі, бялізна, верхняя вопратка... Новыя, яшчэ не апранатыя кажухі і суконныя каштоўныя рэчы былі адкладзены асобна, мабыць, для сябе. Грошы, якія гаспадыня ўзяла за ягады, што назьбірала ўлетку Агатка, аднекуль высыпаліся на падлогу. Янук і Сукенік не паўстрымаліся, каб не пазьбіраць іх у свае кішэні. Пасьля ўзяліся за гаспадароў сундучок. Калі ўзьнялі вечка, на дне, сярод усякае дробязі, убачылі невялікі плецены кошык. Адчынілі: ляжалі шматкі рознай матэрыі, напарсткі, нажнічкі, эпалеты з двума «лычкамі» (рэліквія з часоў Богушавае службы ў войску), а на самым нізе, беражна загорнуты ў зластычную паперу, партрэт гаспадара й гаспадыні, як яны стаялі пад вянцом. Сукенік усьміхнуўся, а Янук брыдка вылаяўся і кінуў картку пад ногі. Але два срэбныя пярсьцёнкі і два такіх самых крыжыкі, за якія тоесёе можна было набыць у «Таргсіне», падзялілі паміж сабой...
Пакуль Янук і Сукенік «гаспадарылі» ў хаце, трымаючы здранцьвелага Богуша і амаль ужо няпрытомную Богушыху за пераборкай, каб яны ня бачылі, што робіцца зь іхнай працай, Юзік гаспадарыў у каморцы, дзе стаяла ў ку
бельцы сала, віселі пад стольлю шынкі й каўбасы, і ў слоіках ды макітрах ляжала масла ды сыры. Твар ягоны быў ужо ў тлушчах, а пальцы й рукавы сьвіткі ў сьмятане. Калі Сукенік і Янук заглянулі ў каморку, ён зайздрасна прасіпеў:
Ежце! Ежце, ліханька! Поўны кубелец сала ды якое!? Панюхайце толькі!
Зарагатаў, абціраючы аб валасы рукі.
Ото былаб масьленіца для Хвёдаркі, каб жыў...
*★*
Усіх выгнанцаў гуртам пагналі да чыгункі для пагрузкі на цягнік. Але вагонаў яшчэ ня было. Начальнік канвою, камандзір войскаў ДПУ, у новенькай, зь іголачкі, хворме, загадаў фурманкам стаць шнурам каля прысадаў станцыі. Некалькі чырвонаармейцаў, таксама з войскаў ДПУ, у цёплых шапках і новенькіх валёнках і кажухох, з аўтаматамі за плячыма, шпацыравалі ўзад і ўперад па шнуру. Для разьвітаньня з выгнанцамі іхным сваяком і знаёмым начальнік канвою «вялікадушна» дазволіў гадзіну.
Вазок Богушавых стаяў першым ад краю. Раіна і Юльяш убачылі яго адразу. Накрытая кажухом Богушыха ляжала, а ля яе, маленькім камочкам, Агатка. Дзіця было прастуджана, у грудзях у яе хрыпела, яна кашляла, час ад часу падымала галоўку і хныкала. Быў чуваць плач і іншых дзяцей. Здавалася дзіўным і незразумелым навет для нашага народу, бачыўшага ня раз гора, як гэта можна выгнаць гуртам усіх з хат бяз жадных повадаў і прычын і гнаць іх, наўсуперак іхным жаданьням, некудьі на край сьвету, на голад, холад і павольную сьмерць!?
Богуш ні то сядзеў, ні то ляжаў у перадку вазка, час ад часу мацаючы вусы й бараду і скідаючы зь іх смочкі намёр
89
ь^ОІ^ПАДЕСЬСЕ
краязнаўчы альманах,
выпуск 1
зшага лёду. Быў спакойны. Убачыўшы Раіну і Юльяша, узварухнуўся, але ня было відаць, каб занепакоіўся. Ня стаў ні пра што распытваць, толькі заўважыў, што забыўся спусьціць із ланцуга Бобікабедны, пэўна, сядзіцьды вые!..
Ты, Раіна, аддай яго якомунебудзь добраму гаспадару Бобік верны сябра!
У ціхай роспачы Раіна нахілілася да ягонага твару, падстаўляючы свой лоб дпя бацькаўскага пацалунку.
Ну штсж, усё скончана, і няма пра .0 гамг гЦь...
Ня трэба, тата, пасядзім моўчкі.
Вось што я хочу сказаць толькі: ня jjpari мы, а хлебаробы! 3 таго, што зараз надумана там, навярху, нічога добрага ня выйдзе. Праца й толькі карысная й разумная праца робіць чалавека шчасьлівым і здаровым! Але праца ня з прымусу, а па сваёй добрай волі, тая, што ідзе ад свайго ўласнага нутра. Кожны чалавек сам па сабе: і па працы, і па вопрацы, і па гамонцы, і па розуму, і навет па тым як ён ідзе, што есьць, як сьпіць... Самая маленькая дробязь і тая будзе рабіцца адным гэтак, а другім іначай. На фабрыцы, у войску й то кожны работнік і кожны вой розныя... А тут хочуць зрабіць вялікую гаспадарку, дзе раней працавала па адзіночцы сотня або тысяча людзей, і каб усім было пароўну, і каб ніхто ня быў пакрыўджаны, і каб быў добры посьпеху працы?! Перамелюць народ, дый годзе! Доўга думаў я над гэтым! Той наш нацдэм Прышчэпа разумна разважаў: «Штож, кожная сям’я гаспадара ёсьць калгас. Неразумна ламаць сем'і, заганяючы іх у адзін вялікі калгас». А гэтыя камісары проста хэўра галадранцаў, злачынцаў людзей, якія не разумеюць нас, хлебаробаў, або хочуць пажывіцца з нашае працы, атрымаўшы пасады ў калгасах.
Дзеткі мае' адгукнулася аслаблым
голасам Богушыха. Якжа вы цяперацькі будзеце безь мяне?
Мама, ня трэба! I так разрываецца сэрца! Можа, якнебудзь скончыцца гэтае ліха, і зноў будзем разам..
Будзем, будзем! Усе апынімся некалі там, заўважыў Богуш. Але там ужо ня трэ’ будзе думаць ні пра што...
Вагонаў усё не падавалі. Адціснутыя ахоўнікамі ад фурманак сваякі і знаёмыя, што прыйшлі ў астатні раз сказаць сваё шчырае «бывайце!», стаялі групкамі наводдаль. Маўчалі. Усіх гнебіла адна й таяж думка, адна й таяж цяжкая роспач, скруха.
Сэрца разрываецца! стагналі некаторыя. Сэрца разрываецца! Хайбы лепш усім нам праваліцца ў якое прадоньне!
Зенька не выпускаў із зубоў піпкі, ціснуў яе зубамі, грыз, пыхкаў ёю, хоць у ёй ужо нічога й ня было.
Раіса глытала гарачыя сьлёзы. Юльяш і Агатка ўчапіліся ў крысо ейнага кажушка, быццам баючыся, што яна ад іхуцячэць; дрыжэлі, сморгалі прастуджанымі насамі; усхліпвалі, калі да іхнае сьведамасьці даходзіў трагізм з бацькамі.
Было ўжо блізка раніцы, калі, стукаючы буфарамі, паравік падсунуў да станцыі чараду пустых таваровых вагонаў. Ахоўнікі ўзялі стрэльбы напагатоў, і пачулася сухая каманда:
Уставаць! Пакідаць вазы! Станавіцца па тры мужчыны асобна, жанчыны асобна! Малых браць жанчынам! Фурманам апекавацца коньмі! Гатова?
Гатова!
Маўклівай, прыгнебенай, зьнясіленай масай людзі заварушыліся і пасунуліся ў напрамку да вагонаў, ахопленыя з усіх бакоў вартай. Сьнег рыпеў і енчыў пад іхнымі нагамі... I ў гэты мамэнт аднекуль зь цемры пачуўся страшэнны й надрыўны крык, б’ючы, як электрыкай, у мозг тым, хто яго чуў:
краязнаўчы альманах, выпуск
МАЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
Каты! Каты! Вырадкі! Няма на вас ...Усё сьціхла, замерла ў жудаснай кары божай! Згіньце вы із сваёй каму цемры.
най! Жьіве Беларусь! 19411971
91
краязнаўчы альманах, выпуск 1
ЗЬМЕСТ
ПРАДМОВА...............................................3
КНІГІ ОНЛАЙН
