Малое Палесьсе
Памер: 92с.
Мінск 2003
коджанай скарбашукальнікамі яме мы знайшлі 14 кавалкаў гладкасьценнай і з дробнай штрыхоўкай ляпной керамікі, a таксама 1 кавалак ганчарнай.
Акрамя керамікі знойдзена 6 кавалкаў шлаку й некалькі кавалкаў драўлянага вугалю. Прайшоўшы каля 100 мэтраў на захад мы ўбачылі другое гарадзішча, крыху меншае памерамі, прамакутнай формы (мал. №8б). Пляцоўка мае памеры прыблізна 50 х 35 м. 3 паўночнага боку ўмацавана валам. 3 усходняга, заходняга й паўночнага бакоў гарадзішча абнесена ро
вам. 3 паўночнага боку ў рове ёсьць перамычка. Паўднёвая частка пляцоўкі ў параўнаньні з паўночнай ніжэй на некалькі мэтраў. Скончыўшы дасьледаваньне гарадзішчаў мы рушым на роварах у адваротным накірунку, да былой вёскі Шырнавічы (выселена ў 30я гады XX стагодзьдзя). Цяпер на месцы вёскі засталося поле, якое ўсе завуць
Фота №7
краязнаўчы альманах, выпуск 1 МАЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
Шырнаўскім. Пра вёску нагадваюць бадай што толькі ка мяні былых падмуркаў хат, што невялічкімі пагоркамі раскіданы па полю, ды старыя могілкі. A калісьці тут буяла жыцьцё...
ГІСТАРЫЧНАЯ ДАВЕДКА
Вёска Шырнавічы ўпершыню сустракаецца на старонках гістарычных дакумантаў пад 1481 годам. Належала яна тады пану Юшку (Юрыю) Гойцавічу. ён завяшчаў сваю «выслугу на вялікім князе Жыгімонце» маёнтак Рэпухаў з сялом Воўкавічы і даньнікамі ў Шырневічах, жонцы Ганьне Даўгірдаўне. Тая пасьля яго сьмерці выйшла за шляхціца Івана Ільлініча і ў 1481 годзе падаравала яму спадчыну першага мужа. У 1559 годзе Шырнавічы згадваюцца як уласнасьць вялікага князя Жыгімонта II! Аўгуста і былі прыпісаны да Аршанскага замка, разам зь вёскамі сучаснага Крупскага раёна Ігрушка, Сакалавічы. Паводле інвэнтара замкавай воласьці ў Шырнавічах на той час было 19 дымоў і 5 службаў. На мапе «Менскае і Наваградзкае ваяводзтвы...» (мал №2) назва вёскі папольску пададзена як: «Tirnowice», а таксама выразна відаць выява вуніяцкай царквы. У 1775 годзе ў вёсцы 26 двароў і з гэтага году яна ў складзе Бобрскай воласьці Сеньнецкага павету. 3 1924 г. у складзе Крупскага раёну. У 1933 г. Шырнавічы, а таксама вёскі Маласаі і Красная Горка былі выселены з прычыны стварэньня
на іх месцы вайсковага палігона (7). Таксама, па некаторых зьвестках, вядома, што 28 жніўня 1514 г., на рацэ Бобр, недалёка ад Шырнавіч (фота №8) адбыўся бой паміж нашым войскам на чале з гетманам ВКЛ Канстанцінам Астроскім і маскоўскімі атрадамі ваяводы Івана Чалядніна, што ўцякалі на Ўсход (8). А лразь некалькі дзён, 8 верасьня, на Крапівеньскім полі пад Воршай 30ці тысячнае войска ВКЛ да званьня разьбіла 80ці тысячную армію маскоўцаў, пабраўшы ў палон іх ваяводаў. Імя Князя Канстанціна Астроскага ўславіла ўся краіна ад Вялікага Князя да сялянаў.
МОГІЛКІ
БЫЛОЙ ВЁСКІ ШЫРНАВІЧЫ
Адпачнулі й папалуднавалі мы на прыгожым беразе ракі Бобр, якая ў гэтым месцы (ля былой вёскі Шырнавічы) вельмі маляўнічая й кручастая. Пошук могілак распачынаем пра
краязнаўчы альманах.
выпуск 1
ма ад берага ракі, у старым лесе. Праз пэўны час перад намі адкрываецца відовішча, даўно забытага людзьмі й парослага хмызьняком, могільніка (мал. №9). Сярод лесу, у цішы, пад старымі хвоямі й дубамі стаяць каменныя крыжы й надмагільныя ка• «'чі... Гчмеры могілак: 60
0 ms р'ў. Абсьледуем і ть мсг льчік і, з жалем ;рцы, ' іым некалькі ■ рытых .іагілаў, так
«скарбашу
ныя
кальнікі», а насамрэч вандалыбязбожнікі ўжо дабраліся й сюды... Складаем плян могільніка, замалёўваем самыя цікавыя камяні й прамалёўваем цікавыя выявы. Усяго мы налічылі 230 надмагільных камянёў і 3 каменных крыжы. Апошнія пахаваньні на могілках рабіліся яшчэ ў 50х гадох XX ст., ва ўсходняй частцы могільніка знаходзяцца тры магілы сучаснага тыпу, а на адной зь іх стаіць звычайны мэталічны крыж, зроблены з вадаправодных рураў і пафарбаваны ў блакітны колер. Акрамя Шырнавіч тут таксама хаваліся суседнія вёскі Слоўч і Красная горка.
Намі было знойдзена 8 выяваў, зь якіх 5 на камянях, a 3 — на каменных крыжах (мал. №10). Цікавай зьяўляецца выява на малюнку №10а перакладзіна крыжа па канцох мае завостраную форму, што пакуль ня мае аналягаў на Крупшчыне (фота №9 і №10). На ім выбіты праваслаўны крыж, ніжняя касая перакладзіна якога, як і на выяве на мал. №10г, памылкова нахілена ўлева, а ня ўправа. Гэта вельмі распаў
Мал.9.
СгАРЫЯ мап'пні в.іл/ыМАВНЫ
р/Мбй/ЗЛ 230 WJ Wf . fi W/Г WWWV.
^ь/ *■#.
$ e*/ff!f
сюджаная зьява ня толькі на Крупшчыне, але й ва ўсёй краіне. Таксама цікавым зьяўляецца крыж на мал. №106, вышыня яго 140 см., шырыня ў перакрыжаваньні 100 см., а таўшчыня 25 см. Па сваёй форме ён ня мае пакуль паўтораў на Крупшчыне (фога №11). Гэты крыж зроблены з так званага «гнілога каменя» чырвонага граніту «рапаківі». Пасярод могільніка ўзвышаецца насып вышынёй каля 60 см., і ў дыямзтры каля 4,5 мэтраў, вельмі падобны на курган.
Скончыўшы свае дасьледаваньні і ўзрадаваныя сваімі знаходкамі й адкрыцьцямі, але ўзрушаныя бязбожнымі
ы>
краязнаўчы альманах, выпуск 1 MAT|QF ПАЛЕСЬСЕ
Мал.10.
ўчынкамі вандалаў, мы прачыталі «Ойча наш» на ўскрайку могілак і пачалі зьбірацца дадому На запыленых і стомленых роварах мы рушым у Крупкі. Вандроўка скончана...
ЛІТАРАТУРА:
(1), (2). Памяць: гісторыкадакументальная хроніка Крупскага раёна. Мн: Беларуская Энцыклапедыя, 1999, с.26; 32.
(3) . Сйгйзмунд Герберштейн: Запйскй о Московші. Нздательство Москов
ского унйверсйтета, 1988, с.240.
(4) . Драчук В. С.: Дорогамй тысячелетйй. М: Молодая гвардйя, 1977, с.195 196.
(5) . СоболевА.Н.: Мйфологйя славян. Загробный мйр no древнерусскйм представленйям. — Спб.: Лань, 2000, с.96.
(6) . Архіў харугвы скаўтаў Малога Палесься (захавальнік Аляхновіч А.П.). Тэчка: Легенды й паданьні Крупшчыны.
(7) . Архіў харугвы скаўтаў Мапога Палесься (...). Тэчка: Крупшчына ў часы ВКЛ.
(8) . Спадчына: часопіс. Мн, 1992, №6, с.4.
Фота №9
(>7 .<
MAflQEJ^JTECb^jr і ^
альманах.
зыпуск 1
Mana велапаходу
68
краязнаўчы альманах, выпуск 1 МАЛОЕ ПАЛЕСЬСЕ
КАСГРЫЧШЦКАЯСАЦЫЯЛІСГЬІЧНАЯ
РЭВАЛЮЦЬМI ГРАМАдаЯНСКАЯ ВАЙНА Ў РАСП
МЭТОДЫКА. ВОПЫТ
Яніна Пушкіна
XI КЛАС
Урокдыскусія з
Як паказвае вопыт, вучням цяжка ўявіць альтэрнатыўныя шляхі развіцця грамадства, гэтыя тэмы ўспрымаюцца імі аднабакова Дыскусія з інсцэніроўкай гістарычных асоб робіць магчымым выявіць сутнасць рэвалюцыйных падзей у Расійскай імперыі на пачатку XX ст., дапамагае вырашыць і такія дыдактычныя задачы, як сістэматызацыя, замацаванне і абагульненне атрыманых раней ведаў. Некаторыя вучні не могуць вызначыць характар першай ці наступных за ёй рэвалюцый. У выніку дыскусіі ўсе вучні больш глыбока зразумеюць такія паняцці, як «непазбежнасць» і «выпадковасць» у гістарычным працэсе, ролю асобы ў гісторыі.
Пушкіна Яніна нарадзілася ў в.Аталезь Стаўбцоўскага раёна. Закончыла Мінскі дзяржаўпы педагагічпы інстытут імя настаўніцай у Аталезскай і Новасвержанскай сярэдніх школах Стаўбцоўскага раёна. Цяпер выкладае гісторыю ў крупскай СШ №3. Кіраўнічка скаўцкай адзінкі харугвы скаўтаў Малога Палесься.
элементамі спектакля. Працягласць дзве гадзіны.
М.Горкага. Працавала
У гэтай дыскусіі імітуецца абмен думкамі паміж гістарычнымі асобамі першай чвэрці XX ст., якія выказваюць сваё стаўленне да рэвалюцый. Вучні выступаюць у ролі наступных гістарычных асоб:
1) Мікалай II, імператар Расійскай імперыі;
2) Раман Мар’ян Аляксандравіч Скірмунт, памешчык, беларускі шляхціц;
3) Міхаіл Іванавіч Цярэшчанка, капіталіст, беспартыйны;
4) Павел Мікалаевіч Мілюкоў, гісторык, старшыня ЦК Канстытуцыйнадэмакратычнай партыі, дэпутат Дзяржаўнай думы;
5) Аляксандр Іванавіч Гучкоў, акцябрыст, старшыня III Дзяржаўнай думы (19101911 гг.);
6) Пётр Аркадзьевіч Сталыпін, рэфарматар, старшыня Савета міністраў Расійскай імперыі (1906 1911 гг.);
7) Лаўр Георгіевіч Карнілаў, генерал;
8) Аляксандр Фёдаравіч Керанскі, сацыялістрэвалюцыянер, старшыня Часовага ўрада Расійскай рэспублікі;
9) Уладзімір Ільіч Ульянаў (Ленін), рэвалюцыянербальшавік, старшыня Саўнаркама Савецкай Расіі;
10 Мікалай Мікалаевіч Суханаў (Гімер), рэвалюцыянерменшавік;
11)Леў Давыдавіч Троцкі (Лейба
69
краяэнаўчы альманах, выпуск 1
Ьранштэйн), наркам па ваенных і марскіх справах, старшыня РВСР;
12) Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў, пісьменнік;
13) Сяляне, рабочыя, салдаты (адвольныя ролі могуць быць калектыўнымі).
Ролі рабочага, салдата і селяніна прапаноўваецца дапрацаваць вучням самастойна Астатнія вучні выконваюць ролю н.шчадкаў.
Мэта кожнага ўдзельніка дыскусіі: ' азаці 'ваё стаўленне да рэвалюгдка іць на пытанні,
ожны у ізельнік дыскусіі выказвае і ’е палітычныя погляды на развіццё грамадства, якія стараецца абгрунтаваць і прапанаваць у якасці аптымальных. Іх погляды часткова альбо цалкам не супадаюць.
Падрыхтоўка да дыскусіі пачынаецца прыкладна за два тыдні да правядзення гэтага занятку. Кожны вучань абавязаны засвоіць праграмны матэрыял і азнаёміцца з біяграфіяй свайго героя, з яго стаўленнем да рэвалюцыі, яго палітычнымі поглядамі ці поглядамі яго партыі. Ролі размяркоўваюцца за два тыдні ў адпаведнасці з сімпатыямі вучняў.
Для ўрока патрэбны імянныя таблічкі, якія будуць стаяць насупраць кожнага ўдзельніка дыскусіі. Гэта можа быць складзены папалам аркуш паперы, на якім будзе выразна напісана: «У.І.Ленін, бальшавік» і г. д. Перад пачаткам уро
ка гучыць песня 1.1 алькова «Россня»
На дошцы напісана назва тэмы ўрока, эпіграф і праблемныя пытанні:
«Гісторыя яшчэ не змалола той мукі, з якой будзе спечаны пшанічны пірог сацыялізму». Г.В.Пляханаў
«Ці можна было пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі пазбегнуць грамадзянскай вайны?».
Таксама намалявана схема, якая будзе выконваць функцыю зрокавай апоры (гл. схему).
За сталы, расстаўленыя ў выглядзе літары «П», садзяцца ўдзельнікі дыскусіі кожны — на сваё месца. На сталах пастаўлены імянныя таблічкі. Астатнія вучні займаюць месцы ў класе.
Настаўнік. Сёння вы знаходзіце
КНІГІ ОНЛАЙН
