Мядоцкая «Берагіня» ў кантэксце нацыянальнай культуры беларусаў
даклады і паведамленні VII Мядоцкіх чытанняў
Памер: 128с.
Мінск 2017
Падпарадкоўваючыся заканамернасцям агульнай педагогікі, танцавальная педагогіка абапіраецца на дыдактычныя прынцыпы: выхаваўчага навучання; навуковасці і даступнасці вучэбнага матэрыялу; нагляднасці; сістэмнасці ведаў, уменняў і навыкаў; індывідуальнага падыходу; актыўнасці творчай дзейнасці; сувязі навучальнага матэрыялу з жыццём і інтарэсамі вучняў і інш. Акрамя агульнапрынятых прынцыпаў навучання, у харэаграфічнай педагогіцы існуюць і суб’ектыўнаіндывідуальныя прынцыпы. Яны характарызуюцца асабістымі поглядамі настаўніка на спосабы практычнага ажыццяўлення намечаных мэт і задач, яго бачаннем прадмета і найбольш эфектыўных метадаў навучання.
Пры навучанні побытаваму танцу не ставяцца строгія патрабаванні, але наяўнасць творчай імправізацыі і тут сведчыць аб высокім узроўні выканаўцы. Як адзін з метадаў развіцця такіх здольнасцей прапанова вучню выканаць некаторыя элементы імправізацыі пад музыку. Менавіта музыка задае характар імправізацыі, яе трэба адчуць душой і пастарацца выказаць прыгожымі рухамі. Гэтыя рухі могуць развівацца па класічных лініях і цалкам адпавядаць патрабаванням класічнай школы, але і свабодна выходзіць за іх межы. Безумоўна, тэхніка павінна стаць роднай мовай вучня, бо ў танцы ён не павінен думаць аб «літарах», з якіх складаюцца яго танцавальныя фразы. Калі навучанне
78
VII МЯДОЦКІЯ ЧЫТАННІ
вядзецца з дзіцячага ўзросту, то дзіця танчыць аўтаматычна, у сілу сваёй ўласнай прыроды. Яго цела патрабуе танца, і яно само адчувае, як лепш танцаваць. Часта маленькія дзеці імправізуюць лепш, чым дарослыя, бо апошнія ўжо заняволеныя сваімі комплексамі. Вельмі важна адразу паказаць і прапанаваць дзецям такі танец, які задасць кірунак для «тэхнічнага» і «духоўнага» развіцця і пакладзе аснову станоўчай матывацыі далейшых заняткаў Трэба паступова ісці разам з вучнем ад простага да больш складанага, падтрымліваючы яго асабістыя якасці і пралічваючы для яго на кожным новым этапе сітуацыю поспеху.
Танец гэта гісторыя, якая расказваецца праз рухі і рытмы. I паколькі фальклор з’ява гістарычная і жывая, то і фальклорны танец патрабуе творчай імправізацыі, якая можа з’явіцца толькі пры асаблівым унутраным адчуванні і спецыфікі самога побытавага танца, і гісторыкакультурнай складаючай усёй спадчыны беларускага народа. У сувязі з гэтым, вялікае значэнне мае выхаванне любові да традыцыйнай культуры беларусаў і ўсіх славянскіх народаў. Паралельна трэба вучыць дзяцей спяваць народныя песні і іграць на музычных інструментах, расказваць ім казкі, легенды, паданні, тлумачыць прыказкі і прымаўкі. Я часта апранала на ўрокі нацыянальны касцюм, каб падкрэсліць арганічную ўзаемасувязь усіх складнікаў нацыянальнай культуры, без якіх немагчыма зразумець сэнс, глыбіню і выразнасць народнага танца.
Раней у Вілейскай гімназіі № 2 было шмат фальклорных гуртоў. Часта ладзіліся фальклорныя святы, фестывалі і конкурсы. Праводзіліся метадычныя семінары для сваіх настаўнікаў і для настаўнікаў з устаноў адукацыі са ўсёй рэспублікі. Запрашаліся на мерапрыемствы ў гімназію фалькларысты, самадзейныя музыкі і народныя майстры. Этнашкола даўно перастала існаваць, але паранейшаму гімназія стараецца працягваць тыя традыцыі, якія гадамі збіралі прыхільнікаў народнай культуры і дапамагалі зберагаць нашу спадчыну. Зараз мы разам з гімназічным калектывам «Чабарок», з клубам ветэранаў на базе гімназіі наладжваем фальклорныя святы, вечары народнага танца, майстаркласы для моладзі і ўсіх жадаючых. На такія мерапрыемтсвы збіраецца народ з Вілейкі, Маладзечна і нават з Мінску. Я шчыра радуюся гэтаму: і ў наш прагматычны век ёсць яшчэ людзі з жывой душой!
Памятаючы народную мудрасць: «Паміраць збірайся, а жыта сей!», стараюся, чым магу, дапамагаць роднай гімназіі. Мая матуля казала: «Для жывата і салома ядома, а для душы мудрашы!» Сапраўды, фальклорныя творы ў паўнаце сваёй цудоўны выхаваўчы матэрыял для душы; і шкада, што сёння не часта бачым мы прыклады зацікаўленасці гэтым матэрыялам.
Тым не менш, ад нас залежыць будучыня этнакулыуры, і я ўпэўнена: нашы дзеці будуць гуляць у народныя гульні, будуць спяваць народныя песні, будуць скакаць і жартаваць, прымуць мудрасць вуснага слова, калі мы, дарослыя, сваім асабістым прыкладам будзем вучыць іх гэтаму. Тады не будзе ў нас праблем з патрыятызмам і грамадзянскай актыўнасцю.
Сёння яшчэ ёсць магчымасць вывучаць традыцыйную культуру і выхоўваць на ёй дзяцей. Нашы ўстановы адукацыі павінны стаць цэнтрамі этнічнага выхавання і прапаганды народнай спадчыны свайго народа. Пачынаючы мэтанакіравана далучаць дзяцей да фальклору з садка, пачатковых класаў, мы ў свой час бачылі, што фальклор спрыяе фізічнаму, разумоваму і творчаму развіццю дзіцяці. А самае галоўнае, што з маленства фарміруецца духоўны стрыжань асобы носьбіта нацыянальнай культуры, сапраўднага патрыёта свайго краю.
Мядоцкая «Берагіня»
ў кантэксце нацыянальнай культуры беларусаў
79
Валянціна ВАЙТОВІЧ
(в. Вяляцічы, Барысаўскі раён)
ПЕРАНОС ІКОНЫ Ў В. ВЯЛЯЦІЧЫ
БАРЫСАЎСКАГА РАЁНА
Уяўленні нашых продкаў пра тое, свечкі гэта не што іншае, як зоркі, якія запальваюць на нябёсах анёлы, носяць сакральны змест. 3 паданняў і легенд няцяжка ўбачыць, што свечкі запальваюцца на месцах, дзе адбываліся цуды, ці там, дзе чакаюць іхняй праявы. Калі адбылося пазбаўленне ад цяжкай хваробы альбо трэба зрабіць заслон блізкай бядзе. Калі трэба абараніцца ад цёмных сіл, нячысцікаў ці нават смерці, чароўнай сілай надзяляліся перадвелікодныя і велікодныя свечкі, а таксама чацвярговыя, вянчальныя, грамнічныя і брацкія.
Працуючы ў архіве, адшукваючы звесткі пра вёску Вяляцічы і яе школу, у этнографа і гісторыка П. Шпілеўскага, які вывучаў і даследаваў жыццё Мінскай губерні, я знайшла запіс аб тым, што народ у Вяляцічах вельмі набожны. Школа, дарэчы, адна са старэйшых у Барысаўскім раёне, яна адкрылася ў 1845 г. У Вяляцічах была царква, таму вёску называлі сялом.
Як і ўсе веруючыя, людзі ў Вяляцічах шанавалі царкоўныя сімвалы. Калі доўга не было дажджу, збіраліся старэйшыя сяльчане і са свечкамі і малітвамі абыходзілі палеткі, прасілі Бога паслаць дождж. I цуд адбываўся.
Асаблівую ролю пры зваротах да Бога выконвала ў сяле брацкая свечка Святога заступніка архістратыга архангела Міхаіла. Слова «архістратыг» у царкоўным слоўніку азначае «галоўны, кіраўнік усіх анёлаў». У кожнага з людзей ёсць свой анёлахоўнік.
Паводле адкравенняў Святога Іаана Багаслова, Святы Міхаіл лічыцца заступнікам хрысціян, абаронцам ад хвароб, розных спакус, хутка дапамагае ўсім, хто да яго звяртаецца са сваімі цяжкасцямі, просьбамі. Архістратыгу Міхаілу моляцца аб пазбаўленні ад хвароб, ад бед, заўсёды, пачынаючы з будаўніцтва новай хаты да засялення ў яе. Дарэчы, пераязджаючы ў новую хату, спачатку ўносяць абраз і запаленую свечку, хлеб і свянцоную ваду, пускаюць ката.
Ва ўяўленнях народа Святы Міхаіл стаў пераможцам нячыстай сілы і ўсяго «чортавага», збавіцелем ад бед і нападкаў, абаронцам воінаў, заступнікам ад грому. Ён апякун людзей, і таму ў Міхайлаў дзень, 21 лістапада, стараліся не працаваць: «ні тапаром, ні нажом, ні кросен не ткалі, каб не абідзіўся Міхаіл».
Менавіта 21 лістапада, у дзень Святога Міхаіла, і адбываецца ў Вяляцічах перанос свячы. Абрад, як і самі Вяляцічы, старажытны. Ён вядзецца ад часу заснавання тут царквы кіеўскімі манахамі.
Гэтую царкву мясцовыя жыхары называлі манастырком (кляштаром), бо была яна заснавана на ўзвышшы сярод балота, дзе згодна з паданнем, кіеўскія манахі ўбачылі і перанялі ікону, якая плыла па рацэ Начы (да нашага часу на гэтым месцы, дзе зараз знаходзяцца могілкі, засталася невялікая каплічка). Каб пераадолець багнубалота і трапіць у царкву, мясцовыя жыхары неслі «гаць» у выглядзе драўляных чурбаноў з выразанымі на іх выявамі галавы жывёл, выявамі рук, ног, іншых частак цела, ахвяроўваліся і прасілі дапамогі ў святых, пераносілі свечку з хаты ў хату. Манахі дазвалялі насіць нават цудадзейныя абразы святых.
Паводле сцвярджэнняў жыхароў Вяляціч, у час рускашведскай вайны кляштар быў закрыты, а пазней і разбураны. Абразы раздавалі бліжэйшым царквам, некаторыя
80
VII МЯДОЦКІЯ ЧЫТАННІ
мясцовыя жыхары разабралі па пасёлках так называліся вуліцы. Самая старажытная і пачытаемая ікона абраз Святой Дзевы Марыі была аддадзена ў царкву в. Вяляцічы. Вуліцы Цэнтральнай (Сёмы пасёлак) дасталася ікона Святога Міхаіла. Паселішча за ракой атрымала абраз Святога Георгія Юр’еўскую ікону. Астатнія пасёлкі, якія называюцца згодна з нумарацыяй Першы, Другі, Трэці, Чацвёрты, Пяты, Шосты, Дзявяты, Дзясяты (яшчэ адна назва Качарга), Дванаццаты, узніклі ўжо ў савецкі час, калі сталі дзяліць зямлю і на кожную сям’ю давалі надзел. Раней у адной хаце жылі па дзветры, a то і паболей сем’яў. Бацькі не дазвалялі сынам аддзяляцца, каб не драбіць зямельку.
3 прыходам савецкай улады змянілася і зямельная палітыка. Узніклі новыя пасяленні. Звычайна побач сяліліся блізкія родзічы. Так, на Першым пасёлку пераважаюць Касцюковічы, на Другім Грукі і Гермаліды. Дарэчы, тут нарадзілася і вырасла, а потым апынулася на Мядоччыне і праславіла яе Марыя Ціханаўна Абрамовіч (дзявочае прозвішча Гермалід) былы дэпутат Вярхоўнага Савета СССР.
Так як палітыка савецкай улады была скіравана на барацьбу з царквой і верай, новыя пасёлкі не атрымалі і не мелі «сваіх» абразоў
3 даваенных часоў склаўся ў Вяляцічах звычай пераносіць не толькі свячу, але і ікону: на вуліцы Цэнтральнай абраз Святога Міхаіла, а за ракой Юр’еўскую ікону.
3 цягам часу падтрымліваць гэту слаўную традыцыю стала некаму. На Дзясятым пасёлку старэйшыя паўміралі, а маладым не перадалі абрад у спадчыну. Тут пасяліліся прыезджыя людзі, толькі некалькі хат засталося з мінуўшчыны. У адной з іх і знаходзіцца ікона Георгія Пабеданосца. У царкву не хоча аддаваць яе гаспадыня.
Абрад пераносу атрымаў назву «Міхайлаўская свяча». Свяча і ікона пераносіцца з хаты, дзе была цэлы год, у наступную хату, гаспадары якой пажадалі яе прыняць. У час урачыстага шэсця нясуць і крыж. Уключэнне крыжа ў шэсце адбылося адносна нядаўна, з прыходам у пабудаваную ў 2000 г. Вяляціцкую царкву пратаіерэя айца Фёдара.
Дарэчы, старую царкву ў в. Вяляцічы разбурылі пасля вайны. 3 яе бярвенняў пабудавалі школьную спартзалу, сталярную і слясарную майстэрні, сельмаг. 3 бярвёнаў старога сельмага адзін чалавек пабудаваў сабе гараж, які неўзабаве згарэў. А гаспадар гаража праз некаторы час быў забіты непадалёку ад Лошніцы. Паважаны былы дырэктар школы Георгій Сямёнавіч Шыёнак, яры атэіст, у 1961 г. памёр ад раку. Няма ўжо і тых будынкаў, якія нагадвалі людзям аб разбурэнні царквы.
КНІГІ ОНЛАЙН
