На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага (сярэдзіна XIV ― першая палова XVI ст.)
Віктар Цемушаў
Выдавец: Інбелкульт
Памер: 464с.
Мінск 2014
дання еднного государства. С. 56.
⁴¹⁴ Дебольскнй В.Н. Духовные н договорные грамоты московскнх князей. С. 14; Мазуров А.Б., Ннкандров А.Ю. Русскнй удел эпохн создання еднного государства. С. 56.
⁴¹⁵ ДДГ. № 12. С. 34; Горскнй А.А. Московскне «прнмыслы» конца XIII — XV ст. вне СевероВосточной Русн. С. 150.
⁴¹⁶ Темушев В.Н. Западная граннца Велнкого Княжества Московского к 1380 г. С. 95.
⁴¹⁷ Дебольскнй В.Н. Духовные н договорные грамоты московскнх князей. С. 22—23.
⁴¹⁸ Дебольскнй В.Н. Духовные н договорные грамоты московскнх князей. С. 2; Мазуров А.В., Ннкандров А.Ю. Русскнй удел эпохн создання еднного государства. С. 50.
⁴¹⁹ ДДГ. №. 16. С. 43; Кузьмнн А.В. Андрей Ослябя, Александр Пересвет н нх потомкн в конце XIV — первой половнне XVI века. С. 20—21.
⁴²⁰ ПСРЛ. Т. IV Ч. 1. Вып. 2. Новгородская 4я летопнсь. Л., 1925. С. 373; Т. V Софнйская 1я летопнсь. СПб., 1851. С. 245; Шеков А.В. Верховскне княжества. С. 37; Фетніцев С.А. К вопросу о прнсоеднненнн Муромы, Меіцеры, Тарусы н Козельска к Московскому княжеству в 90е гг. XIV ст. С. 35—36, 38; Ён жа. Московская Русь после Дмнтрня Донского: 1389—1395 гг. М., 2003. С. 117.
На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага
131
уладанняў аказаліся таксама вотчыны князёў Абаленскіх'²¹. Апошнія страцілі статус незалежных валадараў і паступілі на службу да вялікага князя маскоўскага⁴²².
У канцы XIV ст. маскоўскія ўладанні пашырыліся таксама на поўдзень ад р. Угры і за р. Аку. Пад непасрэднае кіраванне Васілія I трапіла Казельскае княства⁴²³. Паміж 1402—1404 гг. Казельск быў далучаны да ўдзела серпухаўскага князя Уладзіміра Андрэевіча Храбрага'²⁴. Але ўжо ў 1406 г. горад стаў набыткам Вялікага Княства Літоўскага⁴²⁵. Тады ж быў захоплены і Варатынск⁴²⁶. Відавочна, абодва гарады да таго часу падначальваліся Маскве, бо ў паходзе 1406 г. князь Лугвень Альгердавіч (ён узначальваў літоўскае войска)⁴²⁷, «в"ьступль же глубле вь страну Московскую, град'ь Воротынескь взяша, н вь Козелсте посаднша посадннкы своа»⁴²⁸. ВКЛ толькі ў 1404 г. канчаткова замацавала за сабой Смаленск, прасунула свае ўладанні да р. Угры, а ўжо ў 1406 г. стала актыўна распаўсюджваць сваю ўладу далей на ўсход. Праўда, верагодна, у 1408 г., паводле ўмоў маскоўскалітоўскага міру, заключанага «по давному»⁴²⁹, Казельск павінен быў вярнуцца ў склад Вялікага Княства Маскоўскага. У тэстаментах Васілія I ён не быў названы⁴³⁰. Тым не менш у дамове 1433 г. вялікага князя маскоўскага Васілія II Васільевіча з серпухаўскабораўскім князем Васіліем Яраславічам у сувязі з прыналежнасцю Казельска першаму сказана: «А чем, г(осподн)не, княз(ь) велнкн, бл(а)гословнл тебя от(е)ць твон, княз(ь) велнкн Васнлен Дмнтреевнч». Пры гэтым, аднак, быў названы не сам Казельск, а толькі «козельскне места»⁴³¹. Зрэшты, у заключанай у тым жа годзе дамове Васілія II з галіцкім князем Юрыем Дзмітрыевічам тая ж фармулёўка паўтараецца, але Васілій I блаславіў старэйшага сына «Козельском с месты»⁴³². Такім чынам, можна зрабіць выснову аб тым, што паміж 1423—1425 гг., гэта значыць у перыяд паміж напісаннем 3й духоўнай Васіліем I і ягонай смерцю (1425 г.) Казельск зноў стаў маскоўскім, прычым у гэты раз не быў аднесены да ўдзельных уладанняў, а застаўся ў складзе
⁴²¹ Гл., напрыклад: АСЭН. Т. 1. № 504. С. 382—383, 627, № 607. С. 505, 632, № 608. С. 515, № 609. С. 518, № 610. С. 519, № 681. С. 543. Сам г. Абаленск знаходзіўся каля р. Протвы (АКР: Калужская область. йзд. 2е. № 322/185. С. 129).
⁴²² Кобрнн В.Б. Власть н собственность в средневековой Росснн. С. 59; Ен жа. Землевладельческне права княжат в XV — первой третн XVI ст. н процесс централнзацнн Русн // Нсторня СССР. 1981.№4. С. 42.
⁴²³ Фетніцев С.А. К вопросу о прнсоеднненнн Муромы, Мегцеры, Тарусы н Козельска. С. 36—38.
⁴²⁴ ДДГ. № 16. С. 43.
⁴²⁵ ПСРЛ. Т. XV (Рогожскнй летопнсец. Тверской сборннк). М., 2000. Стб. 472; Прнселков М.Д. Тронцкая летопнсь: Реконструкцня текста. С. 461.
⁴²⁶ Тамсама.
⁴²⁷ Codex epistolaris Vitoldi magni ducis lithuanie. № 369. P 150.
⁴²⁸ ПСРЛ. T. XV Стб. 472.
⁴²⁹ ПСРЛ. T. XXV C. 238. Гл. таксама: ПСРЛ. T. VIII. С. 82; Прнселков М.Д. Тронцкая летопнсь: Реконструкцня текста. С. 468; ПСРЛ. Т. XVIII (Снмеоновская летоплсь). М., 2007. С. 155; Т. XXVI (ВологодскоПермская летопнсь). М., 2007. С. 175. Паводле Львоўскага летапісу — 11 верасня «мнрь взяша вечный по преднему доскончанню» (ПСРЛ. Т. XX (Львовская летоішсь). М„ 2005. С. 225).
⁴³⁰ ДДГ. № 20. С. 55—57; № 21. С. 57—60; № 22. С. 60—62.
⁴³¹ ДДГ. № 27. С. 70.
⁴³² Тамсама. № 30. С. 76.
132
Віктар Цемушаў
вялікакняжацкіх зямель⁴³³. У далейшым (у 30—40я гг. XV ст.) Казельск з некаторымі сваімі вапасцямі неаднаразова згадваўся сярод уладанняў вялікага князя маскоўскага і ўдзельных маскоўскіх князёў⁴³⁴. Толькі да 1448 г. ВКЛ ізноў авалодала Казельскам. 5 лютага 1448 г. горад атрымаў у «держан(ь)е» ад караля польскага і вялікага князя літоўскага Казіміра князь Фёдар Львовіч Варатынскі⁴³⁵. У 1488 г. Казельск атрымаў князь Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі⁴³⁶, а ўжо ў снежні 1489 г. апошні разам з усімі сваімі ўладаннямі перайшоў на маскоўскую службу⁴³⁷. Канчаткова горад быў замацаваны за Масквой згодна з мірам 1494 г.⁴³⁸.
3 валасцей, якія згадваюцца ў крыніцах разам з Казельскам, называюцца Серанск (Серанеск) і Людзімск (Людзімеск)⁴³⁹. 3 іх апошні знаходзіўся зусім блізка ад нізоўяў р. Угры, прычым з яе правага боку⁴⁴⁰. Для ўлад ВКЛ, безумоўна, важна было выправіць узніклую сітуацыю, калі Масква магла кантраляваць важныя шляхі, што вялі ўглыб дзяржавы (да Дарагабужа, Вязьмы, Бранска), і перакрывалі доступ да Варатынска, Адоева і іншых цэнтраў Верхняокскага рэгіёна. Але, падаецца, што ў перыяд уладання Казельскам і навакольнай тэрыторыяй (пасля 1430 і да пачатку 1448 г.), падчас якога адбываліся сур’ёзныя ўнутраныя бязладзіцы, Вялікае Княства Маскоўскае не здолела адчувальна паўплываць на памежныя адносіны ў раёне Павугор’я.
Непасрэдным маскоўскім суседам у раёне Павугор’я станавілася Навасільскае княства, а дакладней — яго Варатынскі ўдзел, што вылучыўся пад канец XIV ст.⁴⁴¹. Горад Варатынск на р. Высе, левым прытоку Акі⁴⁴², размешчаны зусім блізка ад вусця р. Угры. Можна было б выказаць здагадку аб працягласці варатынскіх уладанняў да цячэння апошняй⁴⁴³, калі б не існаванне Крайшына — воласці, цэнтр якой знаходзіўся паміж Варатынскам і вусцем р. Угры. Воласць Крайшына «по обе стороне Высы рекн» была пажалавана каралём і вялікім князем Казімірам князю Фёдару Львовічу Варатынскаму «у вотчнну н его детемь» толькі ў 1455 г.⁴⁴⁴. Цэнтр воласці атаясамляецца з сялом Спаскім (суч. Спас) каля самага вусця р. Угры і каля
⁴³³ А.А. Горскі лічыў, што Вітаўт утрымліваў Казельск да сваёй смерці — 1430 г. (Горскнй А.А.
Московскне «прнмыслы» конца XIII — XV ст. вне СевероВосточной Русн. С. 162).
⁴³⁴ ДДГ. № 30. С. 76, 78; № 41. С. 122; № 45. С. 129, 132, 135, 138; № 46. С. 141; № 48. С. 147.
⁴³⁵ Тамсама. № 49. С. 149.
⁴³⁶ Kolankowski L. Dzieje Wielkiego Ksiestwa Litewskiego za Jagiellonow. T. I. 1377—1499. Warszawa, 1930. S. 392; Кром M.M. Меж Русью н Лнтвой. С. 92.
⁴³ СЙРЙО. Т. 35. № 12. С. 47—48; № 14. С. 54; Памятннкн нсторнн Восточной Европы. йсточннкн XV—XVII ст. Т. II. «Выпнска нз посольскпх кннг» о сношеннях Росснйского государства с ПольскоЛнтовсшш за 1487—1572 гг. / Составнтель Б.Н. Морозов (далей: «Выпнска нз посольскнх кннг»), М.; Варшава, 1997. С. 42; Кром М.М. Меж Русью н Лнтвой. С. 91—92.
⁴³⁸ ДДГ. №83. С. 330.
¹ Тамсама. № 41. С. 122; № 48. С. 147; № 83. С. 330. Над Серанскам з часоў Альгерда ўсталявалася сумеснае маскоўскалітоўскае кіраванне (СЙРЙО. Т. 35. № 24. С. 121; ДДГ. № 53. С. 161).
⁴⁴⁰ Атаясамліваецца з гарадзішчам каля в. Грышава Бабынінскага раёна Калужскай вобласці Расійскай Федэрацыі (АКР: Калужская область. йзд. 2е. М., 2006. № 107/44. С. 79—80).
⁴⁴¹ Kuczynski S.M. Ziemie czernihowskosiewierskie pod rzadami Litwy. S. 131; Шеков A.B. Верховскне княжества. C. 30.
⁴⁴² AKP: Калужская область. йзд. 2е. № 556/411. С. 194—195.
⁴⁴³ Так меркаваў С.М. Кучыньскі (Kuczynski S.M. Ziemie czernihowskosiewierskie pod rzadami Litwy. S. 61).
⁴⁴⁴ A3P. T. I. № 57. C. 70; LM. Kn. 3. P 39; СЙРЙО. T. 35. № 24. C. 136.
На ўсходняй мяжы Вялікага Княства Літоўскага 133
Акі"⁵. СпасГарадок — гарадзішча з навакольнымі селішчамі, з’яўляўся буйным паселішчам ужо ў час Старажытнай Русі⁴⁴⁶. Можна меркаваць, што ўладанне пунктам, які ставіў пад кантроль шлях праз р. Угру каля яе вусця, прыносіла Варатынскім немалы прыбытак. 3 іншага боку, абавязкі памежнай службы таксама леглі на плечы гэтых князёў.
У тым жа 1455 г. у склад Варатынскіх уладанняў увайшоў Лагінеск, што ляжаў на поўдзень ад сталіцы княства⁴⁴⁷. Такім чынам, выяўляецца, што з уладанняў Варатьшскага княства толькі сам горад Варатынск з невялікай акругай з самага пачатку знаходзіўся на левым баку р. Акі⁴⁴⁸. Увесь асноўны масіў княства быў згрупаваны на правабярэжжы.
Тэрытарыяльную прыналежнасць Крайшына, а значыць і вусця р. Угры да сярэдзіны XV ст. вызначыць складана. Згодна са спісам 1494 г., прадастаўленым падчас перамоў літоўскімі пасламі маскоўскім баярам, Крайшына, як і Лагінеск, лічыліся смаленскімі валасцямі⁴⁴⁹. Але там і цэлы шэраг іншых валасцей, а таксама гарадоў былі залічаны да Смаленска. Верагодна, змест спіса сведчыў аб падначаленні некаторых гарадоў і валасцей вялікаму князю літоўскаму і кіраванне імі праз смаленскіх ураднікаў. Пры гэтым ігнаравалася тэрытарыяльная структура, што склалася гістарычна. Можна толькі меркаваць, што да пачатку XV ст. частка зямель у Павугор’і падначальвалася Карачаву. Калі вялікі князь Вітаўт ліквідаваў Карачаўскае княства, многія землі, у тым ліку, магчыма, і ў раёне Угры, склалі фонд гаспадарскіх уладанняў.
У склад Карачаўскага княства да пачатку XV ст., відаць, уваходзіў яшчэ шэраг валасцей у Павугор’і: Ганвенца (?), Апакаў, Недаходаў, Бушкевічы (Бышкавічы), Лычына і Ашчыцеск (Ашчытаў). Паводле запісаў у кнізе данін Казіміра Метрыкі ВКЛ гэтыя ўладанні («братня Аньреевая доля»), за выключэннем Ашчыцеска, паміж 1440 — пачаткам 1443 гг. атрымаў князь Юрый Міхайлавіч⁴⁵⁰, які хутчэй за ўсё
⁴⁴⁵ Зельннцкая Е.Г. йсследованне древннх нсторнческнх мест нлн урочніц, которые должны находнться в пределах нынешней Калужской губерннн // Отечественные запнскн. Ч. 27. СПб., 1826. С. 81—83; Беляев Л.А. Спасскнй «на УстьУгры» монастырь в XVI веке (Археологня, нсторня, архнтектура) // Реставрацня н архнтектурная археологня. Новые матерналы н нсследовання. Вып. II. М., 1995. С. 55, 64—65, 67, 69. С
КНІГІ ОНЛАЙН
