Наш радавод
Кн.4 (Частка 2)
Памер: 238с.
Гародня 1992
scholasteria i kantoria, szkola opiekowal si? odt?d pralat scholastyk, a pralat kantor mial piecz? nad nauk? Spiewu, prowadzone w tej szkole dla potrzeb naboiefitw katedralnych. Uczniowie tej szkoly tworzyli ch6r Spiewajecy psalmy w katedrze.
W 1539 r. tych psalterzystdw bylo 12. Ponadto 4 ucznidw siuiylo do Mszy Aw. Szkola ta miala co najmnie.i 3 klasy. Z niej wywodzili si? kandydaci do stanu duchownego oraz ch?trJ ns daisze studia w Akademii Krakowskiej lub uczelniach Zachodniej Europ? Po zaloieniu kolegiusa jezuickiego w Wilnie szkola katedra^ra chwilowo podupadla, lecz nie przestaia istniet.
Najstarsze szkoly parafialre powstaly wkrdtce po zalo2enii pierwszych parafii, ktdre najpierw fundowal kr61 Wladyslav Jagiello, a nast?pnie wielki ksi?2? Witold. Z zachowanego dokumentu fundacyjnego koSciola w Obolcach z 1387 r. wynika, Ze krdl zakladal przy tym koSciele takie szkol?, skoro dawal uposaienie nie tylko proboszczowi i wikariuszowi, lecz takie i "klerykowi", przez kt6rego rozumialo si? tego, do kt6rego obowi?zkdw naleialo nauczanie dzieci. Wymowny jest r6wniei dokument tegoi krdla z 1389 r. do zarz?dc6w dwordw wielkoksi?i?cych, wymieniaj?cy 2ak6w przy koSciolach. Potwierdza to istnienie jui wdwczas szkdiek parafialnych.
Po chrzcie Zmudzi i zalozeniu w 1417 r. biskupstwa imudzkiego, wkrdtce powstaia taas szkola katedralna w Miednikacb i rizrwsze szkoly parafialne. Trudno jest ustalid, Jaka byla siec szkdl parafialnych w obu diecezjach w poc:.?tkowym okresie. Jerzy OchmaAski oblicza, ie w polowie XVI w. w ciecezji wiieAskiej istnialo 30 szkdl pewnych i 54 domniemaych na ekclo 250 istniej?cych parafii.
Szkolnictwem parafіаіпуш zajmowaly si; szczegdlnie synody diecezjalne. Tak np. synod wileAski biskupa Jana z Ks?2?t Litewskich, wydany drukie® w 1528 r., nakladal na proboszczdw obowi?zek utrzyraywania przy kaidym koSciele szkoly, w ktdrej chlopcy od najmlodszych lai ksztaiciliby si? i wychowywali w nauce i cnocie.Keuka w tych szkolach miala odbywaA si? zsrdwno po Sitewsku, jak i po polsku. Synody pdfniejsze rdwniez zwracaly
_________________________464_____________________________________ uwag? na szkoly parafialne, o ktdrych niestety, ai do czasdw
Komisji Edukacji Narodowej trudno cofi powiedziet, gdyi nie by! o doted szczegdlowych badafi na ten temat. W zachowanych wizytacjach z 1633 r. 60 parafii dekanatdw: wol kowyskiego, sionimskiego, nieSwieskiego i bial ostockiego odnotowujemy 33 szkoly parafialne.1 W czasie wojen w polowie XVII w. wiele miast i wiosek uleglo zupelnemu zniszczeniu i wdwczas zdewastowano znaczna ііобб koficiolcw i szkdl.Dopiero po odbudowaniu tych miejscowoSci zorganizowano znowu szkoly. Biskup Konstanty Kazimierz Brzostowski w swoim liScie pasterskim z 1710 r. nakazywal proboszczom trosk? o szkoly i zakladanie ich tarn, gdzie dotad nie bylo.
Najwi?cej inormacji o szkolnictwie parafialnym mamy z czasdw Komisji Edukacji Narodowej. W diecezji wilefiskiej szczegdlna troska to szkolnictwo otoczyl biskup Ignacy Massalski, ktdry opracowal "Przepis dla szkdl parafialnycb", zatwierdzony w 1774 r. przez wspomniana Komisj?. On tei zaloiyl w Wilnie szk< $ dla ksztalcenia nauczycieli do szk61ek parafialnych. W diecezji wilefiskiej w 1777 r. dzialalo 330 szkdl parafialnych w 22 dekanatach. Nie znamy jednak danych z pozostalych 4 dekanatdw. Czynnikiem hamuj?cym rozwdj tego szkolnictwa byla niech?tna postawa szlachty. IloSd tych szkdl zacz?la szybko malet. W 1782 r. wedlug ustalefi Jana Kurczewskiego bylo ich 251, natomiast w latach nast?pnych wedlug obliczefi Ireny Szybiak iloSC szkdl przedstawiala si? nast?puj?co: w 1783 r. bylo co najmniej.4O, w 1786 18, 1790 15, 1792 8. Dane te jednak autorka wzi?la z niekompletych raportdw wizytatordw szkdl i spadek ich ilofici jest wprost zaskakuj?cy i nieprawdopodobny. Dane bowiem z wizytacji j rapotdw dziekafiskich mdwi? o wi?kszej iloSci szkdl. Wedlug tych danych w 1788 r. w dekanacie braslawskim bylo 21 szkdl parafialnych (na 26 parafii), w dekanacie knyszyfiskim 6 (na 12
parafii), w kupiskim 20 (na 24 parafie), a w 1791 r. 17 z 23 parafii dekanatu Swirskiego posiadalo szkoly?
Szkoly parafialne liczyly najcz?Sciej po kilkunastu lub kilkudziesijciu ucznidw, np. w 1788 r. w Brasi awiu byl o 12 ucznidw, w Widzach 5, w Jeziorosach 10, w Twereczu 17, w Kobylniku 58, w Swirze 72, w Wojstomiu at 99, natomiast w Niestaniszkach tylko 1. Uczniowie wywodzili si? ze wszystkich standw spolecznych, szlachty, mieszczaftstwa i chlopdw. Najwi?cej bylo z tych ostatnich. Uczyii si? przede wszystkim chlopcy. Pierwsz? i jedyn? wzmiank? do койса XVIII w o ucz?cych si? w szkole prafialnej dziewczynkach znalazlem w wizytacji parafii Ilia z 1797 r., gdzie odnotowano, it w szkole parafialnej uczy si? 19 chlopcdw i 5 dziewcz?t.3 Uezono w j?zyku poiskim i litewskim, a z pewnofici? takie i w ruskim, cho6 w mniejszym stopniu. Jedynie w wizytacji parafii Rak6w z 1796 r. natrafilem na wzmianak? o j?zyku ruskim: "Szkdlka parafialne polskiego, ruskiego i laciiiskiego utrzymuje si? j?zyka"/
Pierwszymi szkolami firednimi Wieikiego Ksi?stwa Litewskiego byly szkoly katedralne, omdwiona jut wileftska i pdtniejsza od niej szkola katedralna w Worniach w diecezji imudzkiej. Prezentowaly one wyiszy poziom od szkdlek parafialnych І dlatego zaliczam je do trednich, przymanjmniej do przybycia na Litw? jezuitdw.
Po zaloieniu w 1569 r. pierwszego kolegium jezuickiego w Wilnie wiod?c? rol? w szkolnictwie Srednim na Litwie odgrywal zakon jezuitdw, z ktdrym w XVIII w. rywalizowali i toezyli spory pijarzy. WlaSciwie cal e szkolnictwo Srednie byl o w r?kach zakonow i zgromadzeft zakonnych. Sami jezuici do 1773 r. prowadzili w Wielkim Ksi?stwie Litewskim kolegia w nast?puj?cych miejscowoSciach: w BrzeSiu Litewskim, Dyneburgu, Orodnie, Illukszcie, Kownie, Kroiach, Mifisku, NieSwieiu, Nowogrddku,
_______________________________________________________________ Orszy, Pifisku, Poszawszu, Polocku, Slucku, Wilnie, Witebsku i Zodziszkach.Z innych zakondw szkolySrednie prowadzili bernardyni (w Traszkunach), dominikanie (w Grodnie, Mereczu, Nowogrdku), franciszkanie konwentualni (w Koitynianach) , kanonicy laterafiscy (w Slonimie), misjonarze Sw. Wincentego a Paulo (w Lyskowie), pijarzy (w Lidzie, Poniewieiu, Szczuczynie, Wilkomierzu).Trzeba rdwniei wspomniefi zakon bazyliandw, ktdrzy prowadzi’i szkoly w Borunach, BrzeSciu i Zyrowicach. Byli ono zakonem wschodniego obrz?dku, ale w swoich szkolach ksztalcili nie tylko unick?, ale i lacifisk? mlodziei.
Kolejnym rodzajem szkdl byly seminaria duchowne, w ktdrych przygotowywano kandydatdw do kaplafistwa. Powstaly one dopiero po Soborze Trydenckim. Pierwsze seminarium duchowne w Wielkim Ksi?stwie Litewskim zaloiyl w 1582 r. w Wilnie biskup wilefiski Jerzy Radziwill. MieScilo si? ono najpierw w palacu biskupim i liczylo przeci?tnie po kilkunastu alumndw. Do 1652 r. seminarium to prowadzili jezuici. Pdiniej opiekowala si? nim kapitula katedralna. Biskup I.J. Massalski w 1765 r. przekazal je w zarz?d misjonarzy Sw. Wincentego a Paulo. Pod ich rz?dami seminarium to r.ajbardziej si? rozwin?lo, liczylo po 60 klerykdw, nauka trwala 4 lata i naleialo do najlepszych seminaridw w calej Rzeczpospoli tej.
Od 1725 r. dzialalo jeszcze w Wilnie seminarium misjonarzy Sw. Wincentego a Paulo, ktdre najpierw przygotowywalo do kaplafistwa tylko misjonarzy, ale od 1744 r. otwarto tu takie tzw. seminarium externum dla ksztulcenia kaplan6w diecezjalnych. Misjonarze prowadzili jeszcze seminarium w lllukszcie, zaloione w 1787 r. dzi?ki fundacji braci Zyberkfiw. Liczylo ono najwyiej po 4 alumnfiw, a nauka w nim trwala dwa lata. St?d udawali si? do Wilna, by tarn w seminarium misjonarskim uzupelnifi studia i
przygotcwafc si? do Swi?cefi.
W diecezji iraudTkiej pierwsze seminarium powstalo okolo 1616 r. w Kroiach i prowadzili je z polecenia biskupiego jezuici. Seminarium to w 1740 r. zostalo przeniesione do WorA i po jezuitach prowadzili je misjonarze.
W cz?4ci Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego nalei?cej do diecezji luckiej i brzeskiej od 1726 r. istnialo seminarium duchowne w BrzeSciu. Zalotyl je biskup Stefan Rupniewski. Bylo to seminarium zaledwie dla dwdch alumndw, a nauka w nim trwala tylko dwa lata.
Na szczegdln? uwag? zasluguje Seminarium Papieskie w Wilnie, zwane tei Alumnatem Papieskim. Powstalo ono dzi?ki staraniom Possewina na wz6r Collegium Germanicum w Rzymie. Dokument erekcyjny wystawil papiei Grzegorz XIII 5 II 1583 r. Mialo ono na celu ksztalcenie Rusindw i "Moskali", liczb? alumndw okreSlono na 20, a opiek? zlecono jezuitom. Zdolniejsi alumni mieli przechodzit peine studia filozoficznoteologiczne w Akademii Wilefiskiej (3 lata filozofii i 4 teologii), mniej zdolni odbywali studia skrdcone, w czasie ktdrych gl6wny nacisk kladziono na teologi? moraine i polemiczn?.
Seminarium Papieskiwe nastawione bylo na ksztalcenie innowiercow. Obok nielicznych Rusindw i obywateli Pa6stwa Moskiewskiego studiowali w nim Szwedzi, Finowie, Norwegowie, Dudczycy, W?grzy, Chorwaci, Niemcy, Szkoci, a nawet polscy Tatarzy. Absolwenci nie byli zobowi^zani do przyjmowania Swi?cefi kaplaftskich. Chodzilo bowiem o przygotowanie takie ludzi Svieckich, ktdrzy po studiach wrdciliby do swoich kraj6w i tarn pracowaliby dla dobra KoSciola Katolickiegio.
Po kasacie jezuitdw Seminarium Papieskie przekazano bazylianom. Stan jego jednak coraz bardziej si? pogarszal . Upadek Rzeczypospolitej i brak doplywu fundusz6w z Rzymu pogl?bialy trudn? sytuacj? szkoly, ktdr» w 1799 r. zamkni?to.
Szczegdlne miejsce w szkolnictwie Wielkiego Ksi?stwa
Litewskiego zajmuje Akademia Wi 1 efiskaT^Powsta] a ona jako uczelnia koicielna, zaloiona dzi?ki staraniom biskupa wilefiskiego Waleriana Protasewicza, kt6ry sprowadzil do Wilna w 1569 r. jezuit6w. Zaloiyli tu oni najpisrw swoje kolegium, kt6re dzi?ki staraniom biskupa i poparciu кгбіа Stefana Batorego bul1$ papieia Grzegorza XIII w 1579 r. zostalo podniesione do rangi akademii. Nowa uczelnia pocz?tkowo skladala si? ze studium nauk humanistycznych oraz wydzialdw teologicznego i folozoficznego. W 1644 r. otwarto jeszcze wydzial prawa.
КНІГІ ОНЛАЙН
