Наш радавод
Кн.4 (Частка 2)
Памер: 238с.
Гародня 1992
На."Молатвах повседневных" Кутейно, 1631 владельческая ‘ надпась гласат: "Сая княга Молатвы повседневнне царского велачеотва певчего дьяка Алексея Протопопова. Куплена 1713 г. генваря в 27 д. в Москве". Хорошо азвестно, что в 1637 г. Соболь правез москбвскому печатнаку Басала.' Федоровачу Бурцеву
матрнцы для отлйвкй шрлфтов й каккето другае тмпографскйе матерналы. В оэдэле храннтся азбука Бурцева Супрасль, 1781 с надпнсямй латанскйм шрнфтом. На этом же экземпляре сообцается, что "Сйя кнага нарвдаемая букварь подарена Грнгорню Ларнонову Яоанном Казанковым, жоля'ІЗ дня 1836 г.”.
Много владельческмх надпйсей на "Лексйконе" ііамвы Берынды, Кутейна, 1653. Автор этот был хорошо знаком в Московском государстве. Владельцамн экземпляра, вндамо, явйлйсь попеременно белорусы й руоскйе.
Во врнмя войны 16541667 гг. Кутайнская тяпографяя была переведена под Новгород, уже в пределы Россйй. В 1676 г. нілудество ев перешло к Московскому Печатному двору.
Уннатское кхрйлловское княгопечатаняе ыожно проследать в Супрасле, куда оно цареметается йз 'Вйльны в ковде ХУП вака. В ХУШ вэке зта тшіографая получнла мокопольноэ право на взданне церковной лхтературы н вапускала ее довольно крупныш тнражамл. Супрасльскпх нздаішй в отделе много, пртаэряо одна четвертая часть. На этхх кннгах жіеются надамсй на русском, бэлорусском н польском языках. Некіій Августан Томавговскзй сообтает, что княга "Пролог" Г?9І г. в феврала 1865 года кудлена лм. Место покупка г.Вйльно (язык польскйй). Владелец "Сборшіка" 1791 г. в радостй пшает: "Семен драяайшгй едпноутробный братэц мой любезный Федор Андреев в здравйй!". Могйлевскнх нзданйй всегд^срвда нйх 2 йздання Макснма Воданкз с владельяескймй надпйсямй. Заыечено, что внешнгй ввд "Карнлловской кнйгй" в ХУШ веке ухудаабтся. Глубокая печать не прнвяваатся, доскй употребляются старые, даже йереплеты этого временн стаковятся не йятереснымй. Очень реддо мозно встратять нхтоотрацйй. Обцеа ошушеняе, что яячего нового в o$op'jioH7>2
старопечатной кнеге не вноснтся.
Среда нзданЕЙ нашей коллекцша шеется определенное кожчество кннг, которые относятся к старообрядческнм. Это характерное явлешав для белоруоскнх кнег ХУПХУШ вв. Переселенцы староверы сталн появлятся в Белорусн как раз в это время. Старообрядческая обірна делала попытке органнзовать печатанне в местных тйпографпях своей латературы, беря за образец зачастую московскне "доннконовскне" Езданвя. Проблема эта очень ннтересна е мало еіде взучена. Могмевская, Супрасльская н Гродненская королевская тнпографЕЕ, главным образом в ХУШ веке, выпускалл нздання для этой частн населення.
Нанболее раянж старообрядческнм йзданнем является перепечатка в Могвлбве "Часовнлка" в теп. М.Воцанкн с Московского нзданая.
Кроме Могялевоклх нзданнй у нас есть Супрасльскйе, Черняговскне я Варшавскяе.йзданзя, сделанные в Клннцах, конечно, toss нмеются в составе коллекцо, но о hex следует говорнть отдельно. Нздання Супрасльской твпографЕЕ особенно значнтельны. йз опецнальной лнтературы мзвестно, что таражЕ нзданвй, на~ прнмер в Супрасле, бнлн очень велйкя по представленняіл того времена (несколько тысяч экз.).
Достаточно упомянуть "Йсторню о отцах е страдальцах со~ ловецках”, "Поучвтельные слова" Ефрема Снрнна » аввы Дорофея, "Цветнак", "Свякш" н многое другое.
Есле судЕіь по владельческнм надпясям, so кнйге зте оказывалнсь в Центральных районах. Особенно много владельцев ез Яроолавской губерннЕ. Часть кнеге нашей коллекцнЕ былн куплены для бнбЛЕОіекЕ у жнтеля г.Ярославля, собнравшего в своей
______—__—______42?' областн шленно старообрядческую лнтературу. Следует, однако, нметь в внду, что доверять выходным данннм эж нздашй ае всегда мокно. Еце Сопанов указывал, что "Кнага Караллова” Гродно, 1786 могла быть напечатана в Клннцах, также как н другае нзданйя. Более подробное азученне надансей а помет даст знтересный матернал для спецйалнстов занямаквдхся этой проблемой.
Узе говорялось о несколькнх нзданкях кнрплловской печата, сделанных в Варшаве. Все онн относятся к 80^1ЭОм гг. ХУШ века. Скорее всего яздайля этй тоже старообрддческяз.
В заключенне можно еце раз подчеркнугь, что хогя собранке ГШБ не слншком велако, оно может дать понятне о характере кярвлловскйх язданвй на террнторнй Белорусн н Лнтвы. Кроме того этот матернал убеддает нас еіце раз в нензмзнннх а плодотворных культурных связях налшх народов.
438 ______
Д ПЫТАННЯ АБ НАЦЫЯНАЛЬНЛЛ ЛІТАр’аіУРЫ БЕЛАРУСКІХ ТАТАР
ІБ.Канапацкі
Татары пракываюць на землях Беларусі, Літвы і Польшчы ужо шэсць стагоддзяу. У 1997 годзе спауняецца 600 год з дня зааіксаванай летапісаглі і хронікаілі аріцыйнай даты стварэння на заллях Вялікага княства Літоускага першых татарскіх паселішчау. Але уко к сярэдзіне ХУІ ст. пад уплываг.і мясцовага насельніцтва татары страцілі сваіо родную мову. Звесткі пра гэта знаходзім у крыніцах ХУІ — ХУП ст. У лісце да султана СулеЗлаяа, які атралау у гістарычна" літаратуры назву "Рысалеітатарыілех" невядомы'літоускі татарын піша, што татары Вялікага княства Літоускага не могуць гаварыць патурэцку і паарабску, а разлаўляюць на дзвюх мясцовых мовах — польскай і беларускай. Такія ж сведчанні ёсць і у турэцкага гісторыка АУП ст. Ібрагіма Пашы. Указаныя крыніцы сведчаць пра тое, што асноуная маса літоускіх татар у ХУІ — ХУП ст. не ведала ні толькі арабскай мовы, але, зрэшты, шырокія слаі татарскага насёльніцтва, відаць, ніколі не ведалі, але страцілі і сваю родную татарскую мову.
Беларуская мова стала не інлькі гутарковай мовай татару але і мова^ некаторых відау ыусулыланска» рэлігНінал літататуры; Разам з тш трэба адзначвдь, што мовач богаслукэння, мовай штодзенных ілалітвау была арабская, а пазнел і турэцкая мовы.
Як сведчыць аутар "Рысале", татарскую мову у яго час ( 1557— 1558 ) ведалі ужо толькі тыя татары, якія перасяліліся у Вялікае княства Літоускае у пазнейшы час. Да такіх асоб адносіцца відаць, і точ стары, якога ведау бацька аутара 'Тысале" і які прыбыу у Вялікае княства Літоускае з іншымі татара'лі у пошуках болып спакойнага жыцця. А гэта значвдь, што раней паселеныя у Літве і Беларусі татары, асноуная іх маса, страцілі сваю роднуіо мову і сталі ужываць ( карыстаода ) беларускай мовай да 1558 г. Зыходзячы з гэтага, макна меркаваць, што і першыя беларускія тэксты узніклі не пазней сярэдзіны ХУІ стт
Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, вядомн толькі у форме рукапісных кніг. Можна вылучвдь некалькі відау такіх помнікау пісьменнасці літоускіх татар. Самую вялікую каштбунасць
_________________499___________________ маюць кітабы, што ТіачірабскГ^
Але татары называлі кітабамі не кожную кнігу, а толькі рукапісныя зборнікі пэўнага зместу. Тэксты, якія ўваходзяць у кітаб, вельмі разнастаіныя. Шмат месца у іх за^аюць хадзісы, г.зн. паданні пра кыодё і дзелнасць прарока Мухаледа і яго бліжэтшых прыхільнікау. Да вельмі папулярных хадзісау адносіцца, напрыклад, ніерадд — апавяданне пра падарожка Муха.^да па нябёсы і ао наведванні ім мусульманскага раю і пекла. Аб"ём гэтага апавдаання складае 30 40 старонак рукапіснага тэксту. Разглядааш хадзіс мае зялікую каштоўнасць з пункту гледкання літаратурна' фор.ш аповяду. Ен і сёння чыгаецца з вялікач цікавасцю. “ нашьй распарадаэнні ёсць пяць спісаў гэтаі легенды. Адзін з варыянтаў яе транскрыбаваў і вьдаў яшчэ у 1933 г. ( пераввдадзена у Менску у 1991 г. ) доктар Ян Станкевіч у кнізе "Беларускія мусульмане і беларуекая літаратура арабскім nicbiW.
Емат месца за^авдь у нека^рых кЬабах і розныя біблеЧскія легенды. У болытасці кітабаў больш або менш падрабязна апісаны абрады, рыіуал, а таксама асноўныя абавязкі мусулшаніна. Элешчаны таксала маральнапавучальныя апавядачні, а часш і ўсходнія прыгодніцкія аповесці. У Крушынянскім кітабе ХУШ ст. апавлданне аб ненавучоным багамольцу. У ім распаввдаецца пра we, як аднойчы "ненаучйны багамольца йшоў у мечыць. Па дарозе была корчыа. Калі еп за’ішоўся у карчму, карчмарка замкнула за ім дзверы і сказала, mw выпусце яго адно тады, калі ён або адзін кухоль гарэлкі вып"е, або з ею "волю ўчыніць", або дзіце заб"е. Багамольца падумаў, што наЗменшы грэх будзе выпіць кухоль гарэлкі. Але як выпіу адзін кухоль, другога сам захацеу, упіўся, з карчмаркаю "волю ўчнніў", дзіце забіў. Адгэтуль падво“ная навука: трэба вучвдца х ня піць гарэлкі, бо карчму завуць шаітанскім дшам і яна ўсім грахам галава".
. У Менскім кітабе ХУШ ст. змешчана апавлданне аб беднш маладзёну, mw стаўся султачал. Быў бедны, але добры й набожны дзяцкж мусулыйанін. Saws пасля ўсіх бедаў Алах яглу дапамог і ён стауся гаспадаром—султанарл. Дачуўся ён, штй "спазарычна" ( паненка ) султанава дачка выбірае сабе мука. Вы'ідзе яна за таго замуж, хто адгадае ўсе загадкі е.“ныя, а яна ягоных не адгадае. Затое тыя, хто загадкгу е^ных не патраплялі адгададь,
былі караны смерцю. Бедны дзяцюк, спадзяючыся на даігамогу Ала^а, пастанавіў папрабаваць шчасьця. Але ён быў чысты галеча. Дж па Зідзо бацькоу ён прадау іх пану, каб яны за гуахі ivra пана маліліся Алаху. Загрошы , якія атржаў за бацьку, купіў каня, a за тыя грошы, што дастаў за матку, купіу кажух, сеу на каяя і паехау у сваты. Пад"яздааючы да султанавага заілку ен убачыў на тыне шат галоваў. Гэта былі галовы кандвдатау на мужа султанішцы каторыя не адгадалі ейных загадак. Аднак набожны дзяцюк не спалохауся й смела пасватаўся да султанянкі. I запрауда Алах яму памсг: ён адгадау усе загадкі. Із свайго боку дзяцюк зага даў гэткую загадку: у матку апранууся, на бацьку прыехау. Спа дарычна" султанішка не змагла адгадаць гэтае загадкі і мусіла вьйсці за яго замуж;Ажаніушыся із султанішкай, добры мусульманін адкупіу сваіх бацькоу. А па сьмерці цесцясултана усе^ гас дарства ягонае дастау гэты калісь бедны й невядомы дзяцюк . Адзін з варыянтау згаданага апавядання бну надрукаваны В .Воль скім у часопісе "Узвьшппа" ( 1927, ^ 4 ).
Трэба адзначыць, што кітабы з"яўляюцца шмашоўнші помнікамі пісьменнасці літоўскіх татар. У іх пераважную болыпасць складашь тэксты беларускія і польскія, але есць і тэксты ў ходнія — турэцкія. альбо арабскія, прычым да усходніх тэкстау у большасці выпадкаў давдца пераклады на беларускую альбо польскую МОВЫ. .
КНІГІ ОНЛАЙН
