Наш радавод
Кн.4 (Частка 2)
Памер: 238с.
Гародня 1992
Друтім відам Літаратурных помнікау літоускхх татар з яуля№ца хамаілы. Іх фаріат значна меншы фармату кхтаб^. Ле каваяхамаілы і па колькасці старонак. Вялікія па аб ;
ІЛЫ з"яулявдца дапотікаш для імамау і муэдзінау і атршал! у літоускіх татар назву муллінскіх хамаілау. Як адзпачае док
( апаб хамала насіць ). Старэчшыя
Лрабскія 1 турэцкія тэкств малітвад оуправадаашца тлумачэ я 1 «ск^ пельска. мовах. W« №=«. ™»« і снтуаяау у яамаілах жешчаяы матэршда па муеудаая
■ Чіт«у, дааташі оя^. прадааэаяві оярвяльяж аль& лсш
_________________________5QI_________;____________________ месца. Давдца парады, як пазбегнуць непрыемнасцей і дасягнуць пэўных ілэтаў у самых разнастайных жыццёвых абставінах. Негледзячы на тое, што хаілаілы былі ў пасгаянным карыстанні (абавязак штодзённаі пяціразовач малітвй) і хутка зачытваліся, іх да сённяшняга дня захазалася шмат не толькі у бібліятэках, але і у татарскіхсем"ях. Тлумачыцца гэта тш, што ў мінулым яны меліся у кожнай сям"і.
Да літаратурных поынікау трэба аднзсці і тэфсір. Гэта рукапісны кур"ан з падрадковым перакладам ( пераказам, кженхарнам ) на беларускую альбо польскую мовы. Звычайна гэта кнігі вельмі вялікага фарлату. У нашьм распарадаэнні сёння ёсць чатыры кур"аны з падрадковым перакладам на польскую мову. яоць поунага тэксту кур"ана з пйдрадковым лго перакладам m беларускую мову да гэтай пары не знойдзена, аднак ёсць усе падставы меркавадь, што такі пераклад у мінулш існаваў. Аб гэтш сведчаць вялікія урыукі тэкстаў кур“ана на беларускай мове, змешчаныя ў некаторых кітабах. Гэтыя ж тэксты вельмі часта выкарыстоўваюцца ў якасці цытат у кітабах.
У цеснай сувязі з тэкстам кур"ана знаходзяцца і так званыя тэджвіды. У іх выкладакода правілы чытання арабскага тэксту кур"ана. Тэкст тэджвіда звычална бывае на старатурэцка^ мове з падрадковым яго перакладам на беларускую або польскую мовы.
Друкаваная літаратура літоускіх татар нешма'глікая. Япа пачала выходзіць толькі у iiuy№i палове мінулага стагодцзя. У І830г. у Вільні війшла кніга ІО.Сабалеускага, татарына, апеляцы'інага суддзі Навагрудскага павета "Ізпажэнне верп Ыухамеда альбо Ісламу. Узята з кур"ана і ўказання прарока — хадзісаў". Аб мэце выдання кнігі піша аутар наступнае: "Цжка гавараць пра soe, што мы і нашн дзеці славім Алаха незразумела" для нас моваа, не карыстамся мовай, якуі ужо некалькі стагодцзяу размаулдаі нашыя бацькі і якая зглалку прыемная нам і дарагая, і сумна нам, шго нашыя пісьмовыя тэксты і розныя богаслужэнні схованы ад нас у мове, якой мы не разумеем. Час каб абудзіцца ад нашай несвядамасці ... перадаць нашым дзецям мудрасць святога піскла на «ове
_____________——_____________ нарсда, сярод якога мы жывём". Рабйта Ю.Сабалеускага налічвае 118 старонак. У ей 12 раздзелау, у якіх гаворка ідзе аб асновах мусульманскай веры і абрадах.
У 1858 г. быў выдадзены першы пераклад на польскую мйву кур"ана у двух тамах, які зрабіу татарын Я.Бучацкі. У 1907 г. друкуецца у псракладзе на рускую мову кур"ан Г.Саблукова, яківытрымаў некалькі ввданняў.
Шырокая выдавецкая дзелнасць разгарнулася пасля першай су ' светнай ваіны у адродканай ПольскаЭ дзяркаве. Выбраны у 1925 г. муфціл Якуб Шынкевіч (родам з Ляхавічаў ) адразу прыступіў да выдання рэлігіііных падручнікау для татар. У 1926 тэдзе выйшаў першы "Практычнн падручнік пачатковага назучання паарабску". Другое ввданне гэтага падручніка, дапоўненае тлумачэннем богаслуяэнняў, было надрукаваяа у 1928 годзе. У гэіш жа годзе была вцдадзена "Гісторыя прарокау". 3 1929 года пачалі друкавацца на сродкі му/діята мусульманскія календары, у якія уключаліся статыстычныя дадзеныя аб мусульманскіх краінах, аб мячэцях і мізарах у Польшчы, Літве і Беларусі, даваліся нататкі з гісторыі татар і г.д. У 1936 годзе былі выдадзены "Выняткі з кур"ана" Я.Шынкезіча. У гэтш жа годзе выйшаў "Тэджвід" — падручнік па кур”аяу. У 1937 годзе друкуецца на сродкі Мустгфы Александровіча у Більні яго "Кароткі нарыс рэлігіі Іслам".
У 1939 г. літоўскія татары мелі I? мячэцяу і два малітоўныя дамы. Еыу створаны татарскі культурнаасветны саюз. Ен выдаваў "Татарскі штогоднік", "Татарскае зыцце", "Ісламскі агляд", меў сбо і ілузеі і архіу. Усягб за тыя перадваенныя гады было надруказана аілаль 500 артыкулау пра татар,
Зілрочныя, дяккія гады сталінскіх рэпрэсій спынілі паступовае развіцце культуры і літаратуры беларускііх (літоускіх ) татар. Закрываліся, руйнаваліся або бяздзейнічалі мячэці, забываліся традыцыі. Пасля другоЗ сусветнай вайнн захавалася адна дзейная мячэць у Іуі Гродзенскай вобласці, якая і сёння застаевда япятігш ачагал духоўнай культуры татар Беларусі. С&ння, калі пачауся працэс нацыянальнага адрадкэння усіх народау актыуныя прадстаўнікі татарскага народа аб"ядналіся і утварылі грамадскакультурныя аб"ядяаяні у Вільні, Гродна, Навгрудку, Клецку. у 1991 г. утворана Згуртаванне татармусульман Беларусі "АльКітаб"; 3 гэ
________________ 503
тага я года пачаў выхадзіць часопісквартальнік згуртавання "Баірам". На пачатку 1992 г. на ўстаноўчьш з"ездзе у Меноку абвешчана аб утварэнні АльУммы татар Беларусі, Літвы і Полыпчы з цэнтрам у Вільні. Вядзецца разнаста^ная работа па падрыхтоуцы да агульнанацыянальнага свята —600годдзя пасялення татар на землях Вялікага княства Літоўскага»
504
КЕЗУЙТЫ й КУЛЫУРА НАР0Д0В ВЕЛЙКОП) КНЯЖЕСТВА
Ж0ВСК0Г0 / П пол. ш м вв./
Д.В.Карев
Очеяь слабо, вплоть до нынешяего двя ясследуются полятяческяе й йдеологйческна факторы, опредалявдяв характер менталнтета населенйя Белоруссйй в ту йлй яную ясторяческую эпоху.Дая феодзльной Белоруссяя к чяслу такях первостепенной значямостй факторов несомненно относйтся Церковь во всей ее конфессяональной /православяе, католязм, уняатство, мудамзма, протестантйзм, яалем/ я ядеологяческой / от ортодюксально хрястяанскях, до радакальноеретйческях взглядов/ разнолнкостн. На первый взгляд белорусскне йсторйкйрелягйоведа уделяля немало вняманйя ясторяя ряда конфессяй на терряторня Белоруссяя. Особепно повезло в этом отношенйй катольцмзму;Wo это за лктература?Какова в ней степень научной обьектявностй? Н уже здесь, пря ответе на этя вопросы не можешь не вядвть, что колячество язданной лятературы обратно пропорцяонально as качеству. Бросается в глаза явная заданность, тевденцйозность в освешеняй йсторйй релйгйй й церквк яа террйторлй ВКЛ й Бвлоруссня. Узкяй» вульгарноатенстйческйй подход в показе ролк церквя, только как эксплуататора трудяшйхся масс й "фаодального вотчйянлка , снлы всегда реакцнонной й лжнвойобшее место 99^ этой так называемой релйгяовведческой лнтературы. Нальзя не заметять й явной дйспропорцня, йэбйрательностй во внямзнйй к йсторйй атдельных конфессяй. Большая доля работ "разоблачает" й "клеймнт" реакцяонную роль католэтаской церквя \ гораздо меньше лятературы посвяпігнной уняатам ВКЛ я Белоруссйй я практнчаскй нет ня одного солйдного /хотя бы в чясто йнформатйвном, опйсательном ключе Д.К./ нсследованйя по йсторйй православяя я йудаязма в Веляком княжестве Лйтовском й Белоруссйя ХІХнэч.ХХвв. He уступая свойм дореволюцйонным коллагам /К.А.Говорскому, М.О.Кояловнчу, Д.А.Толстому й др./3 в разоблачательном пафосе, направленноы на показ "тлетворной й злокозненной" Р°лй католь
й уннзтства в Бвлорусснн, йх совремвнныб белорусскйб коллегн явно проі^Ьывают предшественнякам в фактографяческой осяовательяостн свойх сочйненяй ”на заданную тему". Можно лй доказательяо й полнокровно реконструнровать каркас духовной да й мзтернельной культуры белорусского обіцества эпом феодалязма бгз честного, обьектявного подхода к язученто ролн основых кзнфесснй в крае? Ответ очевяден нет! Авторов такях работ средн белорусскях ясторлков можно пересчятать на пальцах едва лй не одной рукя / С.А.Подокшйн, Г.Я.Голеяченко, А.П.Грйцкевйч, В.Г.Короткдй, А.Й.Мэльдйс, С.Ф.Сокол/4 авторы мояографяя "Этнографня белорус®ов" 5 вот й весь небогатый актяв белорусской йсторяографйй, пытаюідайся смотреть на проблему открытымя глазамй.
Какую богатую пнцу для размышленйй, новых ракурсов вядення старых проблем, может дать непредвзятый яодход к язученйю рслп католйцязма в Белоруссйй, вйдно хотя бы на прнмере йсследовання такой неодаозначно оцененноя cM&t как яезунты. Роль лх в формярованйй культуры й полйтйкй ВКЛ в кояце ХУІХУШ вв. была очень значнтельна.6 Стонт броснть бвглый взгляд на эту роль. Появйлйсь ояй в Белоруссйй я Лвтве во второй половяне ХУі в. совсем не случайно. Реформацяонноа двйженне дозтягше^ в 5Ое гг. ХУІ в. в Речй Посполйтой значйтельных услехов заставйло Ватякан обрятять серьезное вяйманяе яа укрепленле позйцяй католцйзмарегйоне й прянять меры, направленные протяв распростраяення протестантязма. Остро стоявшая проблема Кйввского "наследства" сблйзлла правяцую зляту страны й представйтелей лагеря коятрреформацйй в деле окятолйчй
пр9вославн°г° населенйя Велякого княжества Лйтовского
Расцространяя свое влйяняе в Польше я ВКЛ йезунты, по мненйю польского правятельства, должны быля достйгнуть двуі целей' I/ обеспечять добрые отношенйя Речк Посполятой рней й 2/ воспйтать населеняе государства в
ва
с Рймской кў
жге католлцазма.
'еняя этях целей яезуяты выработалн довольно эффек,рмы обработкн массового сознанйя населеная государст
сдно^й^ваікне'йшйх форм явнлась дзятельность по создандю. своей сетн школьного образованяя. Впервые появйвшйсь в Польше в 1555 г. нвзунты уже в 1565 г. пря покровятельстве епнскопа вармлньского Гозяя открывают в Брунсберге свою первую коллеГЙЮ. Во второй половяне ХУІ в. создаются коллегяя в Цултуске, Вяльно, Познанй, Кракове, Люблнне, Несвнже, Почоцке й другах городах Речн Посполнтой. В основанных до конца ХУІ в. двух академнях й 12 коллегкях обучалось 5 тыс. ученвков. Руководнтелн ордеяа в регноне / В.Протасевяч, А.Кояэрскяй, С.Варшевкцккй, П.Скарга к др./ прядавалн огромное значенне этой сфере деятельностя, поскольку нменно здесь "ковалнсь" напболее подготовленнае теоретнческн кадры лагеря конрреформацян.
Значятельная роль в пропагандб пбзуятов отводплэсь деятельностя членов ордена в страннопрлемных домах, больнлцах « тюрьмах. Шііроко рекламяруемая благотворнтельностьяяялась средством для прявлеченйя нноверцев на свою сторону й йх даль нейшего окатолйчйваняя. Огромное вляянйе на массы верувднх оказываля проповедн й умело органнзованные кезунтамн публнчяые днспуты с яноверцамн.
КНІГІ ОНЛАЙН
