Наш радавод. Кніга 6
Памер: 148с.
Ліда 1994
1 Весці Акадэміі навук БССР, Серыя грамадскіх навук № 1. Мн.; 1969, стр. 63.
‘ Полымя; верасень, Мн.; 1979, стр. 147.
Лнда. Нсторнко-экономнческнй очерк. Мн.: 1976, стр. 52.
Народное (нацнональное) собранне Западной Белорусснм. Стенографнческнй отчет. Мн.: 1946, стр. 57, 174.
5 „Чырвоная змена”ад 22 кастрычніка 1939 г.
6 „Уперад”ад 16 чэрвеня 1967 г.
„Сове.тская Белоруссня”ад 5 кастрычніка 1939 г.
Лнда. Нсторнко-экономнческнй очерк. Нзд. 2-ое, переработанное н допол-ненное. Мн.: 1980, стр. 30.
$ Партыйны архіў Інстытута гісторыі партыі пры ЦККПБ ф. 4, воп. 28, стр. 972, л. 8.
Партыйны архіў Інстытута гісторыі партыі пры ЦККПБ ф. 4, воп. 28, стр. 490, л.
3 верасня 1939г — па 22 чэрвеня 1941 г. па Гродзенскай вобласці была рэпрэсі-равана 31 тысяча чалавек, з іх на 1 ліпеня 1993 г. 17 тыс. чалавек рэабілітаваны.
Жыццё і дзейнасць Вацлава Іваноўскага
Ю. Туронак, г. Варшава.
Вацлаў Іваноўскі нарадзіўся 7 чэрвеня 1880 года ў маёнжу J ябёдка Стара-Васілішкаўскай гміны Лідскага павета Віленскай губерні ў сям’і багатага беларускага шляхціча. У 1899 годзе скон-чыу 5-ю Класічную гімназію ў Варшаве. Восенню таго ж года пачаў заняткі на аддзяленні хіміі Тэхналагічнага Інстытута ў Пецярбур-зе, які скончыў у 1904 годзе, атрымаўшы дыплом інжынера-тэхно-лага. Па заканчэнні паслядыпломнай практыкі на цукровым заводзе ў Баранавічках пад Полацкам у студзені 1905 года пачаў навуковую дзейнасць у якасці асістэнта на кафедры тэхналогіі харчовых прадуктаў Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута. і алатковую адукацыю набыў у па палітэхніцы ў Мюнхене, дзе ў 1909 годзе атрымаў званне доктара тэхнічных навук на аснове працы, прысвечанай вынікам даследаванняў цукровых буракоў у Віленскай губерні. Вынікі гэтых даследаванняў былі апубліка-ваны ў „йзвестнях технологнческого ннстнтута”, часопісе „Опыт-зеце”ГРОНОМнН” ³ таКсама Ў варшаўскай „Цукровавытворч’ай га-
99
У 1909-1913 гадах Вацлаў Іваноўскі займаецца навуковай дос-леднай работай у Пецярбурзе ў якасці дацэнта ў тэхналагічным інстытуце і выкладчыка ферменталогіі на Вышэйшых жаночых палітэхнічных курсах. Адначасова працуе ў якасці старшага кан-сультанта па пытаннях перапрацоўкі агародніны і садавіны пры Міністэрстве сельскай гаспадаркі. Выдавецтвам гэтага Міністэр-ства ў 1912 годзе была выдадзена ў Пецярбурзе яго першая кніга „Вынікі выпрабавання пладовых і гароднінных сушылак”.
У студэнцкія гады В. Іваноўскі пачаў дзейнасць на ніве бела-рускага адраджэння, якая побач з хіміяй стала другім яго жыц-цёвым захапленнем. Арганізуе першыя беларускія арганізацыі асветы, абуджае творчую ініцыятыву сярод беларускай моладзі, якая навучаецца ў Пецярбурзе, бывае частым госпем у польскім Саюзе прагрэсіўнай моладзі, садзейнічае справе паяднання двух народаў. Асаблівую ўвагу звяртае пры гэтым на дзейнасць вы-давецтва, нягледзячы на поўную забарону царскім законам дру-кавання на беларускай мове. Пасля рэвалюцыі 1905 года арганізуе першае легальнае беларускае выдавецкае таварыства, якім кіруе сем гадоў. Рознабаковая грамадская работа прымусіла В. Іваноў-скага адысці ад далейшай навуковай дзейнасці ў сталіцы Расіі. У сярэдзіне 1913 года едзе ў Вільню, дзе становіцда кіраўніком пра-мыслова-гандлёвага аддзела Віленскага сялянскага таварыства і адначасова старшынёй зноўку створанага Беларускага выдавец-кага таварыства.
У сакавіку 1915 года В. Іваноўскі становіцца старшынёй Бела-рускага камітэта дапамогі ахвярам вайны, а восенню таго ж года арганізуе эвакуацыю людзей у Расію. Спачатку знаходзіцца ў Арле і працуе ў ваеннай прамысловасці, а восенню 1916 года едзе ў Петраград, дзе становіцца прадстаўніком Міністэрства сельскай гаспадаркі па справах забеспячэння фабрык сельгасабсталяван-нем. Тут таксама кіруе дзейнасцю камітэта, клаподіцца аб лёсе бежанцаў. У бурлівыя гады 1917-1920 гг. В. Іваноўскі ўдзельнічае ў беларускім палітычным жыцці, лавіруючы паміж нацыянальнай праграмай бальшавікоў і федэралістычнай дэкларацыяй Піл-судскага. У 1918 годзе выконвае абавязкі рэктара Мінскага педа-гагічнага інстытута і міністра асветы ва ўрадзе Беларускай Народнай Рэспублікі, а пасля гэтага працуе ў аддзеле асветы Літоўска-Беларускай Савецкай Рэспублікі, а у чэрвені 1920 года ўваходзіць у склад урада Сярэдняй Літвы, у якім кіруе аддзелам забеспячэння.
Пасля паражэння федэралістычных тэндэнцый у студзені 1921 года В. Іваноўскі выходзіць з урада Сярэдняй Літвы і палітычнага Аыдця наогул. У хуткім часе запрашаецда для работы ў Варшаў-скую Палітэхніку ў якасці надзвычайнага прафесара па кантрак-ту, дзе ў пачатку 1922 года ўзначаліў кафедру і аддзел тэхналогіі
100
ферментацыі і харчавання, якімі кіруе ўвесь міжваенны перыяд. Акрамя гэтага, выкладаў хімію на аддзяленні механікі. 4 ліпеня 1924 года атрымаў назначэнне надзвычайным прафесарам, a 1 верасня 1925 года -звычайнага прафесара. У 1930-33 гг. займаў пасаду дэкана аддзялення хіміі, а ў 1935-37 гг. - кіраўнік ваеннага навучання.
Даследаванні, якія праводзіў прафесар Вацлаў Іваноўскі ў аддзеле тэхналогіі ферментацыі і харчавання ахоплівалі, галоў-ным чынам, пытанні перапрацоўкі гародніны і садавіны, хлебапя-чэння і малакавытворчасці, вытворчасці і выкарыстання спіртавых сумесей, імпрэгнацыі драўніны і, нарэшце, ачысткі і выкарыстання фабрычных пасляцэлюлозных сцёкаў. Вынікі гэтых даследаванняў былі апублікаваны ў прафесійнай перыёдыцы краіны („Хнмн-ческая промышленность”, „Хнмнческое обозренне”, „Ежегодннк хнмнн”, „Сельскохозяйственная промышленность” і інш.) і за мяжой.
Варта таксама назваць падручнік па перапрацоўцы гародніны і садавіны, апрацаваны прафесарамі В. Іваноўскім і Н. Мерынгам, першае выданне якога выйшла ў 1923 годзе, а другое - у 1924 годзе.
У якасці вядучага эксперта тэхналагічных навук прафесар В. Іваноўскі прадстаўляў Польшчу на Міжнароднай канферэнцыі па пытанню стандартызацыі аналізаў харчавання ў Парыжы (1929), a таксама на Міжнародным кангрэсе малочнай вытворчасці ў Капен-гагене (1931 г.).
Значэнне даследчых прац прафесара Іваноўскага заключалася ў паслядоўным імкненні ўкаранення іх вынікаў у практычную дзейнасць польскай прамысловасці. Быў стваральнікам 7-мі патэн-таў, прадстаўленых Бюро патэнтаў Р. П.
Такое накіраванне навуковай работы прадпрыемства і яго кіраўніка садзейнічала развіццю сувязей і супрацоўніцтва з пра-мысловасцю.
Гэтыя сувязі прафесар Вацлаў Іваноўскі выкарыстоўваў таксама для канцэнтравання сродкаў на будаўніцтва новых будынкаў Варшаўскай палітэхнікі - хімічнай тэхналогіі і электратэхнікі, якія былі пабудаваны з 1928 года аб’яднаннем „Тэхналагічнае навучан-не”. Быў ён пастаянным сакратаром тэхналагічнай камісіі гэтага аб’яднання, а таксама кіраўніком праектных работ новых лабара-торый у будынку хімічнай тэхналогіі.
У 20-х гадах аднавіў разбураныя ў час 1-ай сусветнай вайны агародніцкія і садаводніцкія гаспадаркі ў Баярах, якія належалі маёнтку Лябёдка. Яны сталі цэнтрам культуры, дамінуючым у наваколлі.
Прафесар В. Іваноўскі быў шматгадовым куратарам інстытуцкіх
101
таварыстваў „Гурток Вільнян”, „Гурток зямлі Навагрудскай”. Быў вялікім сябрам моладзі, любімцам студэнтаў. Для дыпламантаў знаходзіў субсідыі з ферментатыўна-харчовай прамысловасці і аказваў дапамогу ў атрыманні работы. Як гуманіст і дэмакрат быў талерантным да палітычных перакананняў студэнтаў. Красамоў-ным выражэннем павагі прафесару В. Іваноўскаму стаў арганізава-ны 11 кастрычніка 1979 года ў Варшаўскай рэзідэнцыі HOT вечар, прысвечаны памяці прафесара з удзелам дзесяткаў яго вучняў.
У верасні 1939 года прафесар В. Іваноўскі пакінуў Варшаву перад яе акружэннем нямецкімі войскамі. Рашыў, што перад тварам вялікай вайны яго месца ў Беларусі. Прыбыў у Вільню, дзе да чэрвеня 1941 года быў кіраўніком кафедры хімічнай тэхналогіі Віленскага ўніверсітэта,
Правал нямецкага наступлення пад Масквой схіліў прафесара В, Іваноўскага ў канцы 1941 года да выезду ў Менск. У хуткім часе ён стаў бургамістрам гэтага горада, прадпрымаючы адначасова канспіратыўную палітычную дзейнасць, імкнучыся стварыць незалежную беларускую дзяржаву. Разлічваў пры гэтым на супра-цоўніцтва польскага эміграцыйнага ўрада і яго мясцовых улад. Быў ініцыятарам перамоў з галоўным камандаваннем Арміі Краё-вай. У гэтай дзейнасці меў у Менску не толькі памочнікаў, але і ворагаў, якія абвінавачвалі яго ў гестапа за прапольскую дзей-насць.
Памёр В. Іваноўскі 7 снежня 1943 года з прычыны ран, атрыма-ных у замаху, здзейсненым яго палітычнымі праціўнікамі. Пахава-ны на Кальварыйскіх могілках у Менску.
За што змагаліся акоўцы!
М. В. Васілючак г. Гродна
Пра Армію Краёву раней не пісалі, ды і гаварыць асцярагаліся. Архіўныя матэрыялы былі для простага даследчыка забаронены, імі маглі карыстацца ў службовым' парадку работнікі камітэта дзяржаўнай бяспекі, ды вырокія начальнікі. Гэта тэма бьіла заба-ронена для масавага чытача. Але мяняецца час, мяняюцца і тыя забароны, якія да гэтага існавалі на дзейнасць Арміі Краёвай у гады Айчыннай вайны.
Армія Краёва? Чыі інтарэсы яна абараняла? За што змагаліся акаўцы, не шкадуючы-свайго здароўя і жыцця?
Пасля акупацыі немцамі Польшчы ў 1939 годзе з^ мяжой, спачат-КУ Ў Францыі, потым у Лондане быў сфарміраваны польска- эмігран-
102
цкі ўрад на чале з генералам Сікорскім. Пад яго кіраўніцтвам на акупаванай тэрыторыі пачалася работа па стварэнню польскага Руху Супраціўлення, у рамках якога дзейнічала Армія Краёва. У Прынямонне былі накіраваны вопытныя кадры для разгортвання тут польскага партызанскага руху. Трэба падкрэсліць, што Заход-нюю Беларусь польскі эміграцыйны ўрад і Армія Краёва разглядалі як састаўную частку Нольшчы. Значную ролю ў стварэнні атрадаў Арміі Краёвай у былым Навагрудскім ваяводстве, куды ўваходзіла і Лідчына, іграў афіцэр польскай арміі, а затым Арміі Краёвай Януш Праўдзіц-ІІІляскі. Першыя атрады (батальёны) АК на тэрыторыі Беларусі паявіліся ў каніды 1942 года. А колькасны асабовы склад акоўскіх атрадаў у Навагрудскай акрузеў чэрвені 1944 года дасягаў 7,7 тысяч чалавек, у Лідскай акрузе - 6,5 ’тысяч чалавек.¹ Трэба зрабіць заўвагу, што ў гэтых акругах польскімі ўладамі была праве-дзена мабілізацыя мужчын у АК, прытым са згоды нямецкіх улад.
КНІГІ ОНЛАЙН
