Небыцця не існуе: невядомыя старонкі беларускага нацыянальнага руху Пётр Сяўрук

Небыцця не існуе: невядомыя старонкі беларускага нацыянальнага руху

Пётр Сяўрук

Памер: 251с.

Мінск 2008

179.98 МБ

Невядомыя старонкі беларускага нацыянальнага руху » 'гамдзпккм *^»< ыкліятэка НЕБЫЦЦЯ HE ІСНУЕ Невядомыя старонкі беларускага нацыянальнага руху Гародня - Wroclaw Серыя „Гарадзенская бібліятэка” выдаецца пад патранатам Аляксандра Мілінкевіча, лідэра Руху „За Свабоду”, лаўрэата прэміі Еўрапейскага парламента імя А. Сахарава „За свабоду думкі” Copyright © by Гарадзенскі Pyx „За Свабоду”, 2008 Copyright © by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jezioranskiego, 2008 Укладанне, уступныя тэксты, каментары і карэктура: Андрэй Вашкевіч і Сяргей Токць Лагатып серыі і праект вокладкі: Алеся Раднова Рэцэнзент: Алесь Смалянчук, доктар гістарычных навук Графічная апрацоўка і дызайн: Юлія Радс Фота з прыватных архіваў М.Францавай, В.Сяўрук Каардынатар серыі: Павал Мажэйка Дапамога ў выданні: Гміна Вроцлаў, www.wroclaw.pl I I 0 С I I I Польска-амерыканскі фонд Свабоды (PAFW) Polsko-Amerykanska Fundacja WolnoSci Polish- American Freedom Foundation Выданне серыі стала магчымым дзякуючы праграме замежнай дапамогі Міністэрства замежных спраў Полыпчы ў 2007 годзе Друк: Wroclawska Drukarnia Naukowa PAN im. S. Kulczyhskiego Sp. z o.o. ISBN: 978-83-89185-68-6 Гарадзенскі Pyx „За Свабоду” e-mail: zasvabodu.hrodna@gmail.com www.milinkevich.org ЗМЕСТ 3 іх пачыналася сучасная беларуская ідэя нацыянальнай незалежнасці 5 Пётр Сяўрук і сучаснасць 8 Жыццёвая дарога Пятра Сяўрука і яго час 10 Беларускі нацыянальны рух на Скідзелыпчыне 17 ПУБЛІЦЫСТЫКА Мова і нацыя 33 Аб беларускай літэратуры 35 Аб мове, народзе і друку ў роднай мове (з поваду 20-х угодкаў беларускае прэсы) 42 Родная мова і навука. Да “Заранкі” 47 Агляд жыцьця Заходняе Беларусі 48 Даклад аб стане гурткоў Таварыства Беларускай школы ў Горадзенскім павеце 52 Аб беларускай прэсе 54 Нацыя і нацыяналізм 58 Аб чым пішуць газэты 62 Хто сьвядомы чалавек 65 Да “правадыроў” беларускага народу 68 Ліст да кіраўніцтва Таварыства Беларускай Школы 71 У ПОШУКАХ СЭНСУ ЖЫЦЦЯ: ФІЛАСОФСКІЯ РАЗВАЖАННІ П.СЯЎРУКА Боёсьць... 75 Моя фнлософня 77 Мое нсповеданне 88 Што такое п’янства 94 Краса і радасьць жыцьця 106 Самаузгадаваньне 106 Тэстамэнт свабоды 106 Права на зямлю 107 ПАЭЗІЯ Селяне цёмныя пакутнай Беларусі 111 Пра сваю працу 112 Heхачу 113 Вымаганьне 114 Песьні сэрца 115 Якпачуеш... 116 Хто шчасьця жадае... 117 Хто хоча мяне зразумець... 119 Здавальненьне 120 Памяці Казімера Сваяка 122 Найвялікшая ў жыцьці людзкая задача... 123 Прыкметы 124 Пранясі мяне лёт па-над жыцем.... 125 Песня ратая-беларуса 126 Як сум ў душэ маей таўпіцца 127 Маё... 128 Самае лепшае 129 У касьбу 129 Мне не страшна... 130 Камбінацыя думак М.Багдановіча 131 Міхасю Васільку 131 Вязьням 133 Памяці Максіма Багдановіча 134 Чаго сэрца баліць?.. 135 Гляне сонца з-за хмараў 136 Адказ па пытаннне Максіма Багдановіча 137 Розныя колеры вясёлкавай дугі 138 На магілу М.Багдановіча 138 Нудную песьню вецер заводзіць... 139 Агарнуліся родныя далі туманамі... 139 Мы маліліся... 140 Песьня сьмерці. Наследаваньне з Некрасава 141 Працоўны Волат, бяры свой молат... 141 Я працую, як вол - Пан без працы жыве... 142 Ўсё шуміць і шуміць векавечны наш бор... 143 Якубу Коласу 143 3 зімовых настрояў 143 Беларусь! Ты мой край дарагі 144 Запалілася сэрца каханьнем 144 Я радзіўся ў краіне лясоў і балотаў 144 Нашто сэрца мае растраўляеце 145 ПРОЗА Тайна маны 149 Гісторыя аднае сьмерці 151 Чыталі 154 Споведзь Беззямельнага 157 ЛІСТАВАННЕ 161 УРЫЎКІ 3 ДЗЁННІКА (1921—1929 г.) 181 I не згарэлі, і сёння патрэбныя 214 Каментары 218 БІБЛІЯГРАФІЯ публікацый твораў Пятра Сяўрука і прац аб яго жыцці і творчасці 239 5 3 іх пачыналася сучасная беларуская ідэя нацыянальнай незалежнасці Імёны некаторых выдатных беларускіх пісьменнікаў, вучоных, кулыурных ці палітычных дзеячаў вядомыя сёння амаль кожнаму бела-русу, які ведае айчынную гісторыю, а часта таксама чытачам іншых нацыянальнасцяў і ў іншых краінах. Такімі постацямі з'яўляюцца, на-прыклад, Браніслаў Тарашкевіч, вучоны, дзеяч, палітычны вязеньу Поль-шчы, які стаў ахвярай рэпрэсій у СССР, а таксама браты Іван і Антон Луц-кевічы, палітычныя дзеячы, пісьменнікі. Шмат беларускіх дзеячаў, абвінавачаных у антыдзяржаўнай дзейнасці, пабывала перад 1939 го-дам у польскай турме. Многа інтэлектуалаў, падманутых лозунгам інтэр-нацыяналізму і кароткатэрміновай палітыкай “карэнізацыі" ў Савецкім Саюзе, разгарнула на Радзіме навуковую працу, папулярызавала веды аб беларускай культуры і мове, каб праз некалькі год трапіць у лагер, альбо стаць ахвярай забойстваў па прысуду псеўдасудоў паводле сфаль-сіфікаваных абвінавачванняў. Прычынай, фактычна адзіным праўдзі-вым абвінавачваннем супраць іх, была праца на карысць нацыяналь-най культуры і абарона беларускай мовы. Іх творчасць на роднай мове, асветніцкая і палітычная праца былі перашкодай як для русіфікацыі, так і для паланізацыі беларусаў, якіх трактавалі як звычайны “этнаграфічны матэрыял”. Выдатныя дзеячы і інтэлектуалы пакінулі пасля сябе працы (часам такія, як беларускі пераклад паэмы “Пан Тадэвуш” пяра Адама Міцкеві-ча, апублікаваны праз шмат гадоў, калі ўдалося вярнуць у нацыянальную памяць імя Браніслава Тарашкевіча). Даведваемся пра іх дзейнасць з дакументаў, часам успамінаў, а таксама з газет і стэнаграм Сейма Рэчы Паспалітай Польскай. Аднак, бясспрэчна, выключны — без перабольшання — росквіт бе-ларускага нацыянальнага і грамадскага руху ў дваццатых гадах мінулага стагоддзя быў бы немагчымы без многіх, не так шырока вядомых, дзеячаў, сёння, як правіла, забытых, якія станавіліся ініцыятарамі і арга-нізатарамі разнастайных лакальных гурткоў, чытальняў, пачатковых школ, тэатральных гурткоў і іншых суполак. Праўда, пра многіх з іх згад-ваюць дакументы паліцыі, але яны часта ўтрымліваюць інфармацыю, якая не адпавядае рэчаіснасці, хоць бы па той прычыне, што аўтары рапартаў не надта добра разумелі сапраўдны сэнс падзеяў, аб якіх даносілі. Для многіх функцыянераў паліцыі кожная “антыдзяржаўная” дзейнасць ва ўсходніх ваяводствах асацыявалася з камунізмам. Зрэш- 6 ты, так думалі не толькі шэраговыя паліцэйскія. Скрайняй праявай быў пастырскі ліст віленскага арцыбіскупа Рамуальда Ялбжыкоўскага. Ён ў 1928 годзе абвінаваціў Беларускую Хрысціянскую Дэмакратыю, якая адкідала камуністычныя канцэпцыі, у “памылках рэлігійнай індэферэн-цыі і бальшавізму”, паколькі партыя абараняла ідэю бясплатнай пера-дачы зямлі сялянам і аддзяленне касцёла аддзяржавы. Без гэтых шматлікіх лакальных дзеячаў не было б ні слаўнай Грамады, ні Беларускай Хрысціянскай Дэмакратыі, ні іншых беларускіх палітычных партый, таварыстваў, чытальняў і разнастайных інстытуцый. Яны былі змушаны пераадольваць перашкоды не толькі з боку ўладаў, але і абыякавасць сваякоў, іх галечу, неабходнасць выключна цяжка працаваць на зямлі ці ў майстэрні, пасля чаго ў іх не заставалася сілы на зацікаўленасць кулыурай. Як правіла, памятала пра іх сям’я, прыяцелі і суседзі, часам яны пакінулі некаторыя дакументы, нататкі, часам арты-кулы, якія не з’явіліся ў друку і перахоўваліся на паддашшах гарадскіх будынкаў і вясковых хат. Але праходзілі гады. Пераслед беларускіх дзеячаў пасля 17 верасня 1939 года савецкімі органамі бяспекі схіліў шмат сем’яў да знішчэння сямейных архіваў, якія маглі стаць матэ-рыялам для пракурора. Нямецкі напад на СССР меў вынікам некалькі год новай акупацыі, а таксама двухразовае праходжанне фронту праз беларускія землі. Беларусь належала да найбольш знішчаных краінаў Еўропы з найбольшымі людскімі стратамі. Гінулі людзі, якія памяталі мінулае. Гарэў набытак, а з ім і паперы. Вярнулася савецкая ўлада, пры якой нават згадваць аб нацыянальных дзеячах было небяспечна; лепш было заціраць памяць, нішчыць дакументы.