Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 592с.
Мінск 2000
Цікавыя запісы былі зроблены ад удзель-нікаў фальклорна-этнаграфічнага калектыву Лоеўскага РДК, якім кіравала В.У. Берасне-ва. Гэта лірычная песня «Расцвіла роза край акна», вясельная «Сядзем, мамка, павячэра-ем», балада «Выпраўляла маці сына ў салда-ты», шчадроўкі, а таксама ўкраінскія і рускія народныя песні.
Вельмі прыемнае ўражанне пакінулі спя-вачкі з в. Казярогі А.Ф. Бондар, К.П. Бондар, Т.І.Каляда, Т.М.Пруднік, В.М. Варабей.
Яны добра праспявалі жніўную песню «Пара маці, жыта жаці», вясельную «Ой ха-дзіла да дзевачка да круг саду», але най-больш пранікнёна ў іх выкананні прагучалі веснавыя песні і карагоды «Ой, вясна, вясна
вясёлая», «Чаго вясна на ніз пайшла», «Дра-ма», «А ў крывога танка», «Вывяду русалку ў цёмны бор».
Многа запісаў лірычных песень, прыпевак і загадак мы зрабілі ў в. Ліпнякі, дзе вялікую дапамогу нам у рабоце аказала Ф.Ф.Прыва-лава. Вёска Уборкі аказалася багатай на каз-кі. Тут іх было запісана каля 40. Пры гэтым большасць тэкстаў (каля 30) расказала Каця-рына Міхайлаўна Мельнікава. У яе рэпертуа-ры казкі пра жывёл, чарадзейныя, сацыяль-на-бытавыя. Ды і апавядальніца яна адмыс-ловая. Вольга Міканораўна Бабраўнічая з той жа вёскі, акрамя казак падала нам ціка-выя ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі. Па-радаваў сваімі песнямі жыхар в. Уборак Ан-тон Сямёнавіч Горленка.
Дарэчы сказаць, Лоеўшчына ўяўляе свайго роду адметнасць у тым сэнсе, што тут існуе традыцыя мужчынскага спявання народных песень — з'ява не такая ўжо распаўсюджаная ў нашай рэспубліцы. У в. Мохаў, напрыклад, існуе мужчынскі фальклорна-этнаграфічны ансамбль (кіраўнік В.І.Дзегцярэнка). Яго ўдзельнікі - - ветэраны працы, людзі з бага-тым жыццёвым вопытам, шчыра адданыя на-роднай песні. Гэта К.Т.Дзегцярэнка, А.І.Пан-целяймонаў, А.М.Анікеенка, І.М.Анікеенка. Рэпертуар ансамбля надзвычай шырокі. Мы запісалі ад спевакоў 15 песень, сярод якіх і лірычныя і жартоўныя, нават вясельныя пес-ні, а таксама песні, прасякнутыя сацыяльны-мі матывамі, як салдацкая, у якой спяваецца пра набор у царскую армію (да пад праёмам воран крача, выйшаў рэкрут, слёзна плача), або касарская, у якой так ярка малюецца пра-ца селяніна:
Яны косяць, кос сваіх не гойстраць, З іх крывавы пот ільецца.
Традыцыі мужчынскага харавога спявання вартыя самай пільнай увагі, падтрымкі і шы-рокага распаўсюджвання.
Звычайна ў кожным пеўчым калектыве, стыхійным ці арганізаваным, ёсць чалавек, які сваім веданнем песень, добрым выканан-нем, сваім аўтарытэтам згуртоўвае ўсіх. У фальклорным калектыве в. Пярэдзелка гэта роля належыць Еўдакіі Гаўрылаўне Пінчук, у в. I Карпаўка- Таццяне Цімафееўне Санько, у в. Казіміраўка — Вользе Антонаўне Часцік. Гэта розныя калектывы, кожны са сваім твор-
358
1945 — да нашых дзён
чым рэпертуарам, са сваёй яркай індывіду-альнасцю. Іх яднае любоў да песні і гарачае імкненне данесці яе да слухача. У в. Пярэ-дзелка мы запісвалі песні ад людзей сталага ўзросту, якія ведаюць акрамя лірычных шмат абрадавых, асабліва веснавых. М.В.Ліпская, Г.Г.Іўхненка, В.Я.Склема, Г.А.Атрошчанка цікава расказвалі пра веснавыя святы, пра ва-джэнне «Стралы»: ад іх запісаны веснавыя карагоды «За рэчкаю мак, мак», «А з-пад ле-сіку, лесу цёмнага», «Васіль, Васіль, Васілё-чак» і іншыя. Карпаўскі фальклорна-этнагра-фічны ансамбль (кіраўнік В.К.Яўстраценка) аб'ядноўвае людзей розных узростаў і, што асабліва радуе, у ім шмат моладзі. Побач з ветэранамі Т.Ц.Санько, Н.А.Півунковай, Е.І.Назаравай спяваюць у калектыве і мала-дыя В.У.Карнавушанка, А.І.Кудрыцкая, Л.П.Шандрак, В.Ф.Карнавушанка і іншыя. З вялікім натхненнем і маладым задорам вы-конваюць яны песні «Васіль сена косіць», «У калодзезі дзеўка воду брала», «Цячэ рэчань-ка невялічка».
Ад удзельнікаў фальклорна-этнаграфічна-
га калектыву в. Казіміраўка (кіраўнік З.М. Нядбайла) запісана шмат абрадавых пе-сень. Гэта і шчадроўныя, веснавыя, купаль-скія, жніўныя песні і разнастайныя вясель-ныя. Цікава і з захапленнем В.А.Чысцік, М.П.Цімошчанка, Ю.М.Атрошчанка і Г.В.Атрошчанка расказвалі пра каляды, сус” трэчу вясны, святкаванне Купалля. Вельмі любяць і часта спяваюць у Казіміраўцы кра-наючыя сэрца лірычныя песні, як, напрык-лад, «Падкаціся, Іванька, пад акенца».
Вялікі творчы патэнцыял, багатую гісто-рыю, разнастайны рэпертуар мае фальклор-на-этнаграфічны калектыў в. Дзяражычы, дзе вёў запісы В.Я.Гусеў. Гаты ансамбль пакі-нуў моцнае ўражанне не толькі майстэрствам выканання, але і глыбокім адчуваннем народ-най песні, ашчадным стаўленнем да народных скарбаў.
Матэрыялы, сабраныя ў экспедыцыі, уяу-ляюць сабой вялікую эстэтычную і навуковую каштоўнасць. Яны сведчаць пра тое, што мно-гія творы фальклорнай спадчыны яшчэ і сен-ня актыўна бытуюць, нясуць людзям радасць.
«З этнаграфічных назіранняў у Рэчыцкім павеце Мінскай губерні»
Пад такой назвай у 1891 г. ў часопісе «Этногра-фическое обозрение», які выдаваўся Таварыствам прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі Мас-коўскага універсітэта, быў змешчаны артыкул рус-кага літаратуразнаўца А.Я.Грузінскага (1858-1930), у якім намалявана карціна духоўнага жыцця Лоеўшчыны ў канцы 19 ст. А.Я.Грузінскі вывучаў беларускі фальклор і этнаграфію. У артыкуле «Ду-хоўныя вершы (Мінская губерня, Рэчыцкі павет)» (1898) даследаваў беларускія эпічныя і лірычныя народныя песні на сюжэты старазапаветных казан-няў і міфаў, жыцій святых, рэлігійных легенд, апокрыфаў. Рэдагаваў «Зборнік народных дзіця-чых песень, гульняў і загадак» (М., 1898) П.В.Шэйна і пасля смерці фалькларыста апубліка-ваў пра яго артыкул «П.В.Шэйн» (1901).
Летом нынешнего 1891 года мне пришлось провести два месяца в Речицком уезде Мин-ской губ., около местечка Лоев, лежащего на правом берегу Днепра верстах в 200 выше Киева. Эта часть Речицкого уезда составляет юго-восточный угол Минской губ. и отделяет-ся лишь Днепром от Гомельского уезда Моги-левской губ.; почти против Лоева впадает в Днепр р. Сож, служащая границей Могилев-ской и Черниговской губ. (Гродненский уезд).
Местность довольно богата лесом, фабрик и заводов почти совершенно нет, железная дорога (Полесская) проходит на Речицу в 50 верстах от Лоева и на Гомель в 90-верстном расстоянии. Некоторое оживление вносится большим почтовым «шляхом», идущим по бе-регу Днепра из Речицы через Лоев.
Кустарные промыслы там не развиты со-вершенно; население кроме земледелия зани-мается рубкой леса и вывозом дров; чуть ли не единственный отхожий промысел — сплав плотов по Днепру до Киева, Екатеринослава или до Херсона, но из окрестных деревень лишь незначительная часть уходит на плоты.
Ходячие представления о типе белорусско-го крестьянина рисуют нам его неказистым, малорослым, обязательно белокурым, одетым во все белое, тщедушным и придавленным тя-желой жизнью в болотистом, бедном краю. Мои личные впечатления были не таковы. Я увидел белоруса крепкого сложения, хотя ху-дощавым — за все времяяI не видел ни одно-го толстого человека — скорее темноволо-сым, чем белокурым, нередко смуглым с при-ятным выражением и правильными чертами лица. Правда, много белого в его одежде, но
560
3 матэрыяльнай і духоўнай спадчыны
он носнт много н цветного, н толпа на «яр-малке» клм в празднмк у церквн представляет весёлый, пёстрый вмд, по крайней мере после этой толпы меня не поразнла яркостью кос-помов толпа малоросснйсккх «дпвчат», кото-рую я увмдел вскоре под Кневом: красок бы-ло побольше, но характер тот же. Но главное, я не заметнл к следа угнетенностн, забнтостн. Манера держать себя н говоркть, действн-тельно, отлнчалась от велнкорусской своей медленностью, сдержанностью, но в ней ввде-лась скорее степенная важность, я бы сказал: задумчмвость, не лмшенная достоннств. Вы-разнтельные ж фнзпономнн встречаются очень часто, а средм женіцнн н детей много прямо краснвых лмц; особенно выгодно отлн-чает нх от велмкорусса, напрпмер подмосков-ного, большая правмльность носа.
Хотя опмсываемая местность не бойкая п населенпе довольно крепко спдмт на земле, но городское влмянне, разумеется, сказывает-ся: самовар н кероспновая лампа ете не заво-евалм прочной позмцпм і3 хате, но на вечернн-цах «журавель» уже борется с полькой н кад-рклыо «в две, четыре, пять пар». Впрочем, что касается обрядов м песен, то древнмй склад народного творчества' еіце не вполне стерт. Песнм еіце составляют календарный Цйкл, н связь с обрядом не нсчезла; есть пес-нй, не прпуроченные к нзвестной nope, — то поются, когда угодно, но не запоют летом ко-лядку плн зммой купальскую.
Что касается обрядов, то я сам вндел толь-ко прыганье через огонь на Нвана Купалу в д. Переделка. Это пронсходмло так. Вечером на шмрокнй шлях (дорогу) прмшлн с песнямм девчата н молодые бабы, да нзрядное колм-чество ребят-подростков — хлопцев было ма-ло. Зажмгалм кучк соломы п прыгалп через ннх поодмночке, нлп выхватывалм горяіцме пучкм н бросалмсь с нпмм в толпу, которая с впзгом разбегалась; больше всех действовалп ребята; многне не прыгалп вовсе. Девчата, собравшмсь в кружок, спелн несколько ку-пальскпх песен н с песнямм разошлнсь по до-мам. Весь обряд пронзводмл впечатленле нг-ры, забавы, которая не всех даже ожнвляла. Нынешнмм летом Передельская Купала была еіде ожмвленнее, говорят, чем прошлые годы, этому, вероятно, содействовало нововведе-нме, внесенное, по-внднмому, хлопцамм с по-меіцнчьего фольварка: на верхушку огромно-го шеста водружалнсь на крест два зажжен-ные снопа, шест поднкмалм вертнкально, неслн на девчат н предоставлялп ему падать на толлу; раздавался отчаянный впзг, н прм
свете костров сверкалм босые ногм, улепеты-вая от 10-аршмнного шеста Я назвал это но-воввсденмем co слов тамошнмх обнтателей усадьбы, утверждавшмх, что прежде этого не бывало, но в этой своеобразной шутке нлм wr-ре, может быть, мелькают черты древнего об-ряда.
Затем мне удалось собрать сведенкя об од-ном весеннем обычае. В д. Крупейкм на Бла-говеіцанье днем девчата собнраются на бугор в конце деревенской улнцы н поют трп песнн, сопровождаемые нграмн. Первая лесня назы-вается «Старец». Йграюшме образуют коро-год, в середпне становнтся одна девушка Хор поёт:
Я на старца наскачусь, нарумянюся!
Ох, старец, лнх-лнхомарец!
Ой, лнх, невелнк, я лнх дома сндеть,
Богу молнцца, Спасу клоннцца, А мне молодешеньке не хочецца.
КНІГІ ОНЛАЙН
