Пішам па-беларуску. Даведнік па арфаграфіі і пунктуацыі з каментарыям
Памер: 192с.
Мінск 2010
Знакі прыпынку пры простай мове I цытатах
185
3. Калі цытата прыводзіцца з пропускам часткі тэксту, то на месцы пропуску слоў і выразаў ставіцца шматкроп’е. Напрыклад: Падкрэсліваючы ролю роднай мовы ў выхаванні чалавека, вядомая беларуская паэтпэса Цётка пісала: іРоднае словаІЗмалых дзён мы чуем цябе з матчыных вуст. 7ы нам тлумачыш усе дзівы свету... і табе выказваем мы свой дзіцячы жаль, крыўду, жаданне, радасць...* (Л. Тарасюк). «...Тварэц мовы — народ. Задача ж пісьменніка — у фармаванні, адборы лепшага, у прывядзенні мовы да літаратурных норм. Як бачым, задача немалая. Мы павінны мець мову прыгожую, гучную, простую, але гнуткую і выразную*, — пісаў Я. Колас. « “Зямля навагрудская, краю мой родны...”— пісаў са ійчырым замілаваннем ілюбоўю Адам Міцкевіч пра дарагую яго сэрцу Навагрудчыну» (С. Александровіч).
4. Вершаваныя цытаты, якія запісаны ў слупок, у двукоссе не бяруцца. Напрыклад:
Відаць, асноўная думкаідэя, якая рухае сюжэт рамана Н. Гілевіча «Родныя дзеці», выказана ў наступных радках:
Мы — тройчы дзеці ў вечным крузе:
Мы — дзеці роднае сям 'і. I — дзеці МаціБеларусі, I — дзеці МатухныЗямлі. Трайны ён, круг, ды недзялімы (Л. Ламека).
На памяць прыходзяць купалаўскія радкі:
Мне мудрасці кніжнай не даў бог пазнаці, Мой бацька не мог даць раскошаў такіх, — Наўчыўся я слоў беларускіх ад маці I дум беларускіх без школы і кніг.
Ад самай красы маіх дзён невясёлых Настаўнікам быў беларускі абшар; Усходы палеткаў і гоманы ў сёлах Навуку сваю мне прыносілі ў dap (М. Стральцоў).
Калі вершаваныя цытаты падаюцца ў радок, то яны афармляюцца ў адпаведнасці з агульнымі правіламі афармлення цытат — бяруцца ў двукоссе і пішуцца з малой літары: На памяць прыходзяць коласаўскія радкі *на свеце тайн такіх няма, што асталіся б нераскрыты*.
5. Цытата, якая выкарыстоўваецца ў якасці эпіграфа, у двукоссе не бярэцца. Пры гэтым указанне на аўтара ці цытуемую крыніцу не заключаецца ў дужкі і змяшчаецца на наступным радку. У канцы цыта
186
Раздзел II. ПУНКТУАЦЫЯ
ты ставіцца знак прыпынку, які абумоўлены інтанацыяй гэтай цытаты. Напрыклад:
Ад рук, ад вуснаў, ад вачэй тваіх
Пачаўся свет —ласкавы і пакорны.
Я. Сіпакоў.
Мой родны кут, як ты мне мілы!..
Забыць цябе не маю сілы!
Я. Колас.
Я вас люблю, айчынныя шляхі,
Я помню вас, забытыя магілы!
Я. Янішчыц.
Запытай ты сябе, чалавеча:
Што зрабіў для айчыны, ці многа?
Я. Колас.
Каму суджана будзе датрываць да канца?
В. Быкаў.
Мы за прагрэс душой і сэрцам...
П. Панчанка.
Змест
Прадмова...............................................3
Раздзел I
АРФАГРАФІЯ
ПРАВАПІС ГАЛОСНЫХ......................................5
§ 1. Правапіс галосных о, э, a.................. 5
§ 2. Правапіс галосных е, ё, я....................7
§ 3. Правапіс галосных у складаных словах.........9
§ 4. Правапіс спалучэнняў галосных іё (ыё), ія (ыя), іе (ые), ео (еа), эо (эа) у іншамоўных словах.............15
§ 5. Правапіс прыстаўных галосных і, a............18
§ 6. Правапіс літар і, ы пасля прыставак.........19
ПРАВАПІС ЗЫЧНЫХ........................................21
§ 7. Правапіс і вымаўленне звонкіх і глухіх, шыпячых і свісцячых зычных...............................21
§ 8. Правапіс дідз,ті ц..........................22
§ 9. Правапіс падоўжаных зычных..................25
§ 10. Правапіс некаторых спалучэнняў зычных.......26
§ 11. Правапіс прыстаўных і ўстаўных літар в, г...28
§ 12. Правапіс у (складовага) і ў (нескладовага)..29
ПРАВАПІС МЯККАГА ЗНАКА I АПОСТРАФА....................32
§ 13. Змякчальны мяккі знак.......................32
§ 14. Раздзяляльны мяккі знак і апостраф..........33
188
ПРАВАПІС ВЯЛІКАЙ I МАЛОЙ ЛІТАР...............................35
§ 15. Агульныя правілы правапісу вялікай і малой літар..35
§ 16. Вялікая і малая літары ў асабовых назвах.........36
§ 17. Вялікая і малая літары ў найменнях асоб, звязаных з рэлігіямі, у назвах міфалагічных і казачных герояў....39
§ 18. Вялікая і малая літары ў геаграфічных і астранамічных назвах..................................................41
§ 19. Вялікая і малая літары ў назвах дзяржаўных органаў і іншых арганізацый.....................................43
§ 20. Вялікая і малая літары ў найменнях пасад і званняў, ветлівых зваротах і спецыяльных абазначэннях............46
§21. Вялікая літара ў назвах дзяржаўных і нацыянальных сімвалаў, рэліквій, дзяржаўных узнагарод, прэмій, грамат, прызоў.........................................47
§ 22. Вялікая літара ў назвах дакументаў, іх зводаў, унікальных прадметаў, твораў......................................48
§ 23. Вялікая літара ў назвах памятных і знамянальных падзей і дат, перыядаў і эпох........................48
§ 24. Вялікая літара ў назвах, якія бяруцца ў двукоссе.50
ПРАВАШС НАЗОЎНІКАЎ...........................................51
§ 25. Скланенне назоўнікаў. Асновы назоўнікаў..........51
§ 26. Правапіс канчаткаў назоўнікаў першага скланення ў адзіночным ліку.......................................53
§ 27. Правапіс канчаткаў назоўнікаў другога скланення ў адзіночным ліку.......................................54
§ 28. Правапіс канчаткаў назоўнікаў трэцяга скланення ў адзіночным ліку.......................................59
§ 29. Скланенне назоўнікаў ніякага роду на я (ё), о, якія абазначаюць назвы маладых істот....................61
§ 30. Скланенне назоўнікаў ніякага роду на мя.........62
§ 31. Скланенне назоўнікаў мужчынскага роду на а (я).63
§ 32. Скланенне назоўнікаў агульнага роду на а (я)...64
§ 33. Скланенне назоўніка маці.........................65
§ 34. Правапіс склонавых канчаткаў назоўнікаў у множным ліку...................................................66
189
§ 35. Правапіс суфіксаў назоўнікаў.....................68
§ 36. Правапіс складаных назоўнікаў....................69
ПРАВАПІС ПРЫМЕТНІКАЎ....................................72
§ 37. Правапіс склонавых канчаткаў якасных і адносных прыметнікаў у адзіночным і множным ліку...........72
§ 38. Правапіс склонавых канчаткаў прыналежных прыметнікаў у адзіночным і множным ліку...........74
§ 39. Правапіс суфіксаў прыметнікаў....................75
§ 40. Правапіс складаных прыметнікаў...................77
ПРАВАПІС ЛІЧЭБНІКАЎ.....................................78
§ 41. Правапіс склонавых форм лічэбнікаў, якія абазначаюць цэлыя лікі........................................78
§ 42. Правапіс склонавых форм парадкавых лічэбнікаў.82
§ 43. Правапіс склонавых форм зборных лічэбнікаў.......83
§ 44. Правапіс склонавых форм дробавых ліч9бнікаў......85
ПРАВАПІС ЗАЙМЕННІКАЎ....................................86
§ 45. Правапіс склонавых форм займеннікаў..............86
ПРАВАПІС ДЗЕЯСЛОВАЎ.....................................93
§ 46. Правапіс суфіксаў дзеясловаў.....................93
§ 47. Правапіс асабовых канчаткаў дзеясловаў...........94
ПРАВАПІС ДЗЕЕПРЫМЕТНІКАЎ................................97
§ 48. Скланенне дзеепрыметнікаў........................97
§ 49. Правапіс суфіксаў дзеепрыметнікаў................98
ПРАВАПІС ДЗЕЕПРЫСЛОЎЯЎ..................................99
§ 50. Правапіс суфіксаў дзеепрыслоўяў..................99
ПРАВАПІС ПРЫСЛОЎЯЎ................................... 100
§51. Напісанне прыслоўяў разам.......................100
§ 52. Напісанне прыслоўяў праз злучок.................102
§ 53. Правапіс спалучэнняў слоў, блізкіх да прыслоўяў.102
190
ПРАВАПІС СЛУЖБОВЫХ ЧАСЦІН МОВЫ, ВЫКЛІЧНІКАЎ, ГУКАПЕРАЙМАЛЬНЫХ СЛОЎ.........................103
§ 54. Правапіс прыназоўнікаў.......................103
§ 55. Правапіс злучнікаў...........................103
§ 56. Правапіс часціц..............................104
§ 57. Правапіс часціц не (ня), ні з рознымі часцінамі мовы.104
§ 58. Правапіс выклічнікаў і гукапераймальных слоў.106
Раздзел II
ПУНКТУАЦЫЯ
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ Ў КАНЦЫ СКАЗА........................107
§59. Кропка.......................................107
§ 60. Пытальнік....................................109
§61. Клічнік......................................110
§62. Шматкроп’е...................................110
ПРАЦЯЖНІК ПАМІЖ ЧЛЕНАМІ СКАЗА.......................111
§ 63. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам.......111
§ 64. Працяжнік у няпоўным сказе...................114
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ АДНАРОДНЫХ ЧЛЕНАХ СКАЗА... 115
§ 65. Знакі прыпынку паміж аднароднымі членамі сказа, звязанымі бяззлучнікавай сувяззю..............115
§ 66. Знакі прыпынку пры аднародных азначэннях.116
§ 67. Знакі прыпынку пры аднародных прыдатках..............120
§ 68. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа, звязаных з дапамогай злучнікаў.................121
§ 69. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа з абагульняльнымі словамі......................125
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ АДАСОБЛЕНЫХ ЧЛЕНАХ СКАЗА.....................................128
§ 70. Знакі прыпынку пры адасобленых дапасаваных азначэннях.....................................128
191
§ 71. Знакі прыпынку пры адасобленых недапасаваных азначэннях.....................................132
§ 72. Знакі прыпынку пры адасобленых прыдатках.134
§ 73. Знакі прыпынку пры адасобленых акалічнасцях.138
§ 74. Знакі прыпынку пры ўдакладняльных (паясняльных і далучальных) членах сказа....................142
§ 75. Знакі прыпынку пры адасобленых дапаўненнях..144
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ ЗВАРОТКУ.........................145
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ ПАБОЧНЫХ I ЎСТАЎНЫХ КАНСТРУКЦЫЯХ..................................147
§ 76. Знакі прыпынку пры пабочных словах, спалучэннях слоў і сказах..................................147
§ 77. Знакі прыпынку пры ўстаўных словах, словазлучэннях і сказах......................................154
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ ПАРАЎНАЛЬНЫХ ЗВАРОТАХ............155
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ ВЫКЛІЧНІКАХ...................157
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ СЦВЯРДЖАЛЬНЫХ I АДМОЎНЫХ СЛОВАХСКАЗАХ......................158
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ Ў СКЛАДАНЫМ СКАЗЕ.................159
§ 78. Знакі прыпынку ў складаназлучаным сказе..159
§ 79. Знакі прыпынку ў складаназалежным сказе.........163
§ 80. Знакі прыпынку ў бяззлучнікавым складаным сказе.170
КНІГІ ОНЛАЙН
