Пунктуацыя беларускай мовы
3-е выд
Выдавец: Народная асвета
Памер: 223с.
Мінск 1982
23. Вызначце, як злучаны і чым выражаны аднародныя члены сказа. Пастаўце, дзе трэба, знакі прыпынку.
I. 1. Цяжка загудзелі хвоі і елкі спуджана затрымцелі трапяткія асіны бярозы (Лыньк.). 2. Антось зварочвае направа ды йдзе на станцыю рухава (Кс). 3. Над пажатым полем і яшчэ не прыбраным лугам пацягнуліся грымотныя хмары (Кс). 4. Туман пачынае клубіцца падымаецца ўверх і нікне растайвае ў бяздоннай вышыні блакіту (Лыньк.). 5. Коршун быў стары вялікі з загнутай сярпом дзюбай з доўгімі і вострымі кіпцюрамі (Кс). 6. На лісцях дрэў і кустоў на збажыне палявых кветках і траве то тут то там віднеліся густыя кроплі расы (Кав.). 7. Урач не толькі ратуе ад смерці але і выклікае веру ў жыццё (Пальч.). 8. Увесь вялікі дзень мы пілавалі лес закончылі і пайшлі... (Гл.). 9. I вось на нівы на кусты на жаўталісце скрозь ударыў колкі і густы, нібы іголкі, дождж (Бр.). 10. Пайшлі перад намі хаты новыя ў сёлах пераправы з чаўнамі пераправыпаромы ды сады ў белым цвеце ды высокія стромы ды рыбацкія сеці (Кір.). 11. Дзед Талаш расказваў пра падзеі апошніх дзён пра сваё бадзянне па лясах пра тулянне па чужых кутках пра
60
сваё спатканне з пакрыўджанымі людзьмі пра розныя эшзоды з іх жыцця (Кс).
V' J' Хрумстаюць коні авёс умінаюць зямлю капытамі (Лыньк.). 2. Там і сям па хатах свяціліся вокны чулкя галасы (Кс). 3. Вецер птушкай біўся ў вокны ныу шумеў стагнаў і апаўшым лісцем мокрым шыбы засыпау (М. Т). 4. Мы ўдзень і ўночы трымаем свой штанДар ) 5 Нешта хацела сказаць Ірына і не паспела (Лыньк). 6. я цэлы дзень блукаў стаміўся і знямог прысеу і прагна п’ю ваду з паходнай флягі (Панч.). 7. Па РГпр?х "а лагчынах краскі дзіўныя растуць (Бр.).
Лабановіч мусіў закрыць кнігу ды зноў стаў хадзіць па пакоіку і думаць (Кс). 9. Вецер вые не сціхае дзіка у коміне шуміць то заплача заспявае то па стрэсе прабяжыць \Кс). 10. Свецяць зоры ды не свецяць гаснуць на чужыне (Ір.) 11. Паплылі прад ім паляны нівы пушчы цемны лес землі моры акіяны і прастор усіх нябес (Бр.).
Дзед і Міколка кожнага вольнага дня ішлі з сабачкам на луг да ракі альбо на балота і займаліся паляваннем (Лыньк). 13. Праз горы праз нетры праз поле і лес кладзецца Чырвонае Арміі след (Гл.).
Пает^пА^⁴™^”^^ ’ неаДнаРодныя азначэнні і прыдаткі. пастауце, дзе трэба, знакі прыпынку.
I. 1. Снег падау густымі частымі камякамі (Лы.ньк.). 2. ^ямлю парэзалі вузкія сялянскія дарогі (Кс). 3. Быў ясны летні дзень (с) 4. Высокі прысадзісты чалавек уваншоу у карчму (К. Ч.). 5. У кашулі белай палатнянам з сяунен я выншау на раллю (М.). 6. Сыпануў дробны асенні дождж (Шам.). 7. Цёплая летняя ноч павольна апускалася на зямлю (Кс). 8. У букеціку былі белыя чырвоныя сінія і жоўтыя кветкі (Бяд.). 9. Імклівая захапляючая ляцела насустрач дарога (Лыньк'). 10 Над светам навіслі важкія асеннія хмары (Мел.). 11. Нітуюць заляты^Г^ №Я Ў с.онечных праменнях чыстых залатых (Л./ 12 Старэнькі але крэпкі дзядок сустрэў мяне на двары (Ц. Г.). 13. Я люблю блукаць па вузкіх мшскіх вуліцах вясной (І7анч.). 14. Хутка рэвалюцыя ці
<Сяла гР⁰³наю кіпучаю хваляй заліла
У ,большь%пакоіяу СТОЛ засланы зялёным аксамітным абрусам (Лы«ьк./ 16. Высокі чырвоны комін завода ІТ?¹’ ™ небасхіле <х«^ ¹⁷ Дружбы шмат на свеце ^ард?чнан У людзем шчырай слаўнай і прыгожай (Астр.).
пасталі кароткія туманныя асеннія дні (Кс). 19. На
61
прэсканферэнцыІ выступІў лётчыккасманаут двончьі Герой Савецкага Саюза генералмаер ^Клшук
II 1 Расцвіў прыгожы буйны сад (Ьр.). а чыстая глыбокая рэчка ў люстраной паверхні сваей адбівае блакітнасць неба (Гал.). 3. На голым незасланым стале ляжалі кускіхлеба (Кс). 4. Сумны маркотны лясун пачынае няголасна граць (Бч). 5. Дываном персідскім, мяккім 5Ратканьш глушыўся крок (У. Д.). 6. Веснавая цеплая ноч толькі што апранула зямлю і раскідала свае таем ныя чары (Кс). 7. Далячынь ружавела краямі цемнага захмаранага неба (Гал.). 8. Ясныя слауныя вочкі Аленкі зрабіліся незвычайна строгімі (Кс). Дзядзінец застракаціўся чырвонымі пярэстьімі бурымі колерамі (Як.). 10. Хлынуў лівень шумны быстры (Ьял.). м. чаравісты малады сасновы лес сцяною стаяу на абрывістым беразе возера (П.). 12. 3за лесу глядзіць круглы зялёны месяц (Кав.). 13. Хата была зроблена з тоустьіх чыста пагабляваных бярвенняу (Шам.). 14. Вялізная цёмнасіняя хмара падымалася на небасхіле
15. У пакой увайшоў малады чарнявы хлопец {ір.)16. Уздоўж бульвара праехала адкрытая легкавая машына (Я М ) 17. Чырвоныя сінія жоўтыя кветкі стракацелі на лузе (У. Кр.). 18. Лес жыў сваім звычайным жыццем (я'к ) 19 Ціха брыла па абшарах у снежнай спадніцы марозная сіняя ноч (Бяд.Д 20. Адзін толькі дзед слауны добры майстар скромны мастак творца прыгожых оліскучых рэчаў не здрадзіў мне (Бяд.).
25. Знайдзіце абагульняючыя словы пры аднародных членах сказа і пастаўце знакі прыпынку.
1 Ад спёкі застыла ўсё і далёкі сіні лес і поле і хаты і самі людзі... (Гал.). 2. Бывала, нідзе не пачуеш яе голасу ні дома ні на вуліцы (Чарн.). 3. У куфры хаваліся Аугінніны ўборы палотны абрусы настольнікі ручнікі хусткі паясы кофты і спадніцы (Бс) 4. У нашан весцы дзве сястры былі Уліта і Марфа (Шам.). 5. Сонца загляне ўсюды ў горад у вёску ў лес на поле і луг
6. Паляводы і жывёлаводы рабочыя рамонтнатрактарных станцый і саўгасаў усе працаўнікі сельскан гаспадаокі змагаюцца за тое, каб паспяхова завяршыць сельскагаспадарчы год (Зв.). 7. Усё разам і хаты і поле і дарога чарнела ад асенняй імглы і туману (д.
8. Працоўныя масы рабочыя вясковая бедната сялянесераднякі рамеснікі складалі амаль чатыры пятыя насель
62
ніцтва царскай Р настаўнікізвярта 10. Ад сонца зда спустошаная на з мень пасярод па TJ МШШІЙ сіні блі ■ ■■ ■ ,..чг і мурава, га, сярод чаго та і смутку (К. Ч.). і светлыя аблачьі неба і ўгрэтыя соі счарнелую быліш ўсё гэта стала яш ляючае, як было ]
'есці). 9. У тэхнікуме ўсе сябры і 1 яго толькі па прозвішчу (Шам.). •л шырокім усё і глыбокае неба і раджаем зямля і нават дробны катравы і зрэзанай саломы ўсё да лясоў да рэчак і азёр да дзеравя5удынкаў да ўсяго малога і вялікаізнаны былі вялікія хвалі радасці /сё, што бачыў Слышэня над сабою і глыбокі, нібы крыштальны, блакіт м кучы пяску над ровам і леташнюю палыну і вясёлы струменьчык вады: больш прыгожае яшчэ больш захапяей (Лыньк.').
26. Спішыце нас пныя сказы і растлумачце пастаноўку знакаў Н’нпынку. і! /:рэс. ;е абагульняючыя словы і вызначце, якой часцйіаа мом . >.цы ві. іажаны.
\ ° Ўслана лісдем: вуліца, двары, агароды Л\ул.). 2. Вясна, кажуць, прыгожая ўсюды: і ў полі, і ў лесе, і ў горадзе (Б.). 3. Поле і будынкі — усё пакрыта снегам (П.). 4. Ен адразу пазнаў па галасах людзей на вуліцы.^ Іллюк, Костусь і Алімпа (Л Ч.). 5. Дрэвы, стагі, будынкі —усё гэта злівалася з гарызонтам (Бяд.)’.
Я не бачьіў таго, што вандроўнікам бачыць належыць: ні сланоў, ні жырафаў, ні караванаў (Панч.). 7. Мужчына быў апрануты неяк трохі дзіўна — не то пагарадскому не то парыбацкаму (Шах.). 8. Уся сямейка — бацька маці і дзеці — сядзела за сталом (Ц. Г.). 9. Яна ўзялася за работу: набрала бярэма дроў, унесла ў хату і стала класці ў печ (К. Ч.). 10. Усё было ў гэтых песнях: прастор бязберажных палёў, і шум крыніцы пад гарою, і мілы шэлест каласоў (Кс). 11. Усюды чуецца жыццё, яго прасцяг шырокі: дзе пруд, дзе гай, дзе азярцо — усё ла^одзіць вока (Бр.). 12. Кожны дзень вёска сустракала ўсход сонца шумам працы: галасамі людзей, стукам конскіх капытоў ды калёс, скрыпам варот (Л. Ч.). 13. Усё: і маўклівыя, прыбраныя ўзгоркі, і пыл, што за цэлы дзень назбіраўся ў паветры, а цяпер асядаў на зямлю, і сырасць, што пацягнула ад прырэчнага алешніку,— было ужо вераснёвым, асеннім (I. Г.). 14. У доме хлеб, і ружы ка.ля дома! святло акон, святло душы людской, калоссе ніў і дум, зямлі спакой; трывожнас пламенне касмадро
63
ма; мантаж турбін; вясёлы гул прарана; агні, якім не гаснучы зарэць, і сталь, якой на зорах нс згарэць, усё змясціла новая Праграма! (Вял.).
§ 9. ЗНЛКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ АДАСОБЛЕНЫХ ЧЛЕНАХ СКАЗА
а) Адасобленыя азначэнні
I. 1. Адасобленыя дапасаваныя азначэнні, выражаныя адным або некалькімі прыметнікамі ці дзеепрыметнікамі, звычайна аддзяляюцца коскамі, калі стаяць пасля азначаемага слова: Павел, сярдзіты, стаяў ля сцяны (Ал.). На тым абшары, на шырокім, раскошна нівы красавалі (Кс). На дварэ імжыць дождж, халодны, восеньскі (Кр.). Горда стаяць магутныя дубы, задуменныя і пажаўцелыя (Гар.).
Заўвагі: 1. Калі дапасаваныя азначэнні цесна звязаны па сэнсу і інтанацыі з азначаемым словам, то яны не адасабляюцца і коскай не аддзяляюцца: Сны неспакойныя сгшць не даюць мне начамі (Куп.). Звон пчаліны стаіць над палянкай (П.). Па вуліцы. шырокай цячэ людская плынь (Бяд.).
2. Калі дапасаваныя азначэнні знаходзяцца перад злучнікам і ці пасля яго, то яны таксама выдзяляюцца коскамі: Цімох устаў, шырокі, прысадзісты, і пайшоў следам за Тамашом (У. Кр.). Цень перабег на поплаў праз дарогу і, сцішаны, у зялёных хвалях знік (X.).
2. Калі дапасаваныя азначэнні (адно ці некалькі) стаяць перад азначаемым словам, якое выражана асабовым або азначальным займеннікам, то гэтыя азначэнні заўсёды адасабляюцца і аддзяляюцца коскай: Радасны, ён спяшаецца на работу (П.). Вясёлыя і бадзёрыя, мы вяртаемся дамоў (Кс) Задаволеныя, усе весела ўсміхаліся (Гур.). Шыракаплечы, ясны, строгі, ён першы развінае рух (Гл.).
У тых выпадках, калі дапасаваныя азначэнні (адно ці пекалькі) знаходзяцца перад азначаемым словам, якое выражана назоўнікам, коска ставіцца толькі пры інтанацыйным і сэнсавым выдзяленні гэтых азначэнняў і набыцці імі дадатковага акалічнаснага адцення: Як заззяе золак, вудачкаю гібкай, радасны, вясёлы, хлопчык ловіць рыбку (Ал ). Упартыя, сцежкай звярынай па краі зарослага кратэра спускаліся ў лона даліны крылатай надзеі старацелі (А. Зв.).
ІІры адсутнасці дадатковага акалічнаснага адцення
64
дапасаваныя азначэнні інтанацыйна і сэнсава не выдзяляюцца, а таму коска пры іх не ставіцца: Шчаслівыя дзеці ідуць па вуліцы (У. Кр.). Апусцеўшае поле захмурнела высахшым быльнікам на разросшыхся межах (К. Ч.).
КНІГІ ОНЛАЙН
