Пунктуацыя беларускай мовы
3-е выд
Выдавец: Народная асвета
Памер: 223с.
Мінск 1982
218
кім Паволжы і песеннай Украіне пад сінім небам Каўказа і ў малдаўскіх кодрах у туманнай Прыбалтыцы і лясной Беларусі ўсюды (Ў. Карпаў).
III. Што можна параўнаць з тым здавальненнем якое адчуваеш калі ў студзеньскі марозны дзень імчышся на лыжах з крутога ўзгорка здаецца цябе нясуць наперад нябачныя крылы і вецер што нядаўна дзьмуў у спіну раптам павярнуўся табе насустрач б’е снегавым пылком у разгарачапы твар тонкім посвістам аддаецца ў вушах сэрца заходзіцца ад хуткасці і адчування неабдымнага прастору быццам ты не кранаючыся зямлі ляціш у гэтым прасторы вольны і лёгкі як птушка шпарчэй струменіць у целе кроў і кожны твой мускул спружыніць наліваецца новай сілай (Т. Хадкевіч).
IV. Люблю дарогі ў дарогу я магу ехаць у любы час у любое надвор’е і ніколі не скажу што стаміўся дарога не то маладзіць мяне не то абнаўляе не то поўніць нечым вельмі патрэбным жывым энергічным дарогамі апавіты ўвесь наш край і колькі б ні ездзіў па іх з кожным разам будзеш усё больш і больш любіць яго там сустрэнуцца людзі пазнаўшы якіх ты сам станеш лепшы чысцейшы там народзяцца думы з якімі хораша і памаўчаць і памарыць (Я. Скрыган).
V. Серабрыстая рэчка ў затоцы нібы спынілася ў сваім імклівым бегу закружыўшы ў віры пажоўклае лісце зайшло сонца ў сіняй гладзі вады як у люстэрку адбіваліся блакітным ззяннем месяц залацістыя зоры пуховыя воблакі што як статкі баранчыкаў паволі плылі з поўначы на поўдзень на пагулянку выйшаў відаць сом ён разпораз усплёскваў ваду парушаючы цішыню вечара (I. Гурскі) .
VI. Быў адзін з тых летніх дзён якія бываюць мусіць толькі на Беларусі сонца пячэ як мага а гарачыні няма лішак яе паглынаюць і рака і зараснікі аеру ды чароту і густыя паплавы і непралазны алешнік ды лазняк і бярозы і хвоі і ўсялякая зеляніна што жыве навокал дыхае шамаціць і запаўняе не толькі прыроду але і душу чалавека не відаць людзей не чуваць але гоману досыць і без іх адны конікі сваім цырканнем могуць заглушыць усіх людзей а тут яшчэ кукуюць жаўтабрухія лягушкі заліваюцца мітуслівыя птушкі ды гудуць мясістыя чмялі (Я. Маўр).
VII. У Салігорскіх шахтах не было таго пункта якога б Ліда не ведала і не магла туды трапіць самым про
219
стым шляхам шахта для яе ледзь не тая самая сцежка ад вёскі да горада па якой яна ходзіць кожны дзень nimbi раз уяўляецца што і сонца тут свеціць як на паверхні зямлі і раса іскрыцца як на грэчцы або на бурачным цяўі ўяўленне не надта ўмоўнае сцены ў шахтах салявыя амаль усюды рознакаляровыя і святло зверху хораша адбіваецца ў крышталіках (А. 1\улакоі/скі). „
VIII. Мы горача любім сваю Савецкую Радзіму як сапраўдныя сыны ўзгадаваныя яе ласкаю і клопатам ганарымся ёю і змагаемся за яе чэсць і годнасць не пакладаючы рук працуем каб яна велічная крыніца святла і свабоды была самай магутнай і самай багатай дзяржавай (Я. Колас).
98. Перакладзіце тэкст на беларускую мову, ставячы патрэбныя знакі прыпынку.
I. Небо было нспешрено звёздамн таннственно струнлось с вышнны нх голубое мягкое мерцанье онн казалось с тнхнм вннманнем гляделн на далёкую землю. Малые тонкне облака нзредка налетая на луну преврашалн на мгновенье её спокойное снянне в неясньій но светлый туман... Всё дремало. Воздух весь тёплын весь пахучнй даже не колыхался он только нзредка дрожал как дрожнт вода возмуіцённая паденнем ^веткн... Я нагнулся через плетень передо мной красный полевой мак подннмал пз заглохшей травы свой прямой стебелёк большая круглая капля ночной росы блестела тёмным блеском на дне раскрытого цветка. Всё дремало все нежнлось вокруг всё как будто глядело вверх вытянувшнсь не шевелясь н выжндая... (Н. Тургенев).
II. К рассвету ветер затнх. Медленней поплылн тогда тучн й стал накрапывать редкнй тёплый дождь. В степн сразу волнуюіце пахнуло весной повеяло дальннм югом. А когда занялось над сопкамн тнхое утро дождь перешёл в лнвень. Дымным пологом косо падаюіцей воды надолго закрыло утреннне далн. К вечеру мелководная речка взбугрнлась помутнела н яростно кннулась нз берегов в луга в степь шалой неукротнмой рекой. На пенных бурых гребнях её крутнлнсь плоскне льднны неслнсь деревья с корнямн вывернутые нз землн не спеша проплывалн копны слежавшегося сена на которых каркалн отоіцавшне за знму вороны. По макушкн в воде стоялн прнбрежные тальннкн... К обеду выглянуло солнце н сразу
220
преобразнлась непрнглядная скупая земля... В посёлке радуя глаз засверкалн тесовые крышн загорланнлн на поветях н заборах петухн. Н выходя нз жнлшц на воздух невольно улыбалнсь людн солнцу дымяіцнмся лужам н горланяіцнм петухам (К. Седых).
III. Шмаков н в самом деле оказался разговорчнвым человеком. Задавая свон быстрые вопросы он забавно поптнчьн клал свою круглую белую голову на левое плечо й через очкн с вннмательным доброжелательством посматрнвал на Сннцова как бы прнговарнвая Нука нука что вы мне такого ннтересного скажете? А когда говорнл сам всё время сннмал очкн протнрал нх прежде чем надеть вннмательно смотрел на свет найдя пылннку снова протнрал нх н смотрел на свет... Сннцов отвечал на вопросы неохотно не вдаваясь в особые подробностн... Кажется Шмаков быстро понял что у его собеседннка смутно на душе несколько раз выжндаюіце склоннв набок голову он перестал расспрашнвать Сннцова н заговорнл о себе... (К. Сймонов).
IV. Туман теперь стал еіцё гуіце деревьев не было вндно ндтп прншлось как в молоке только по хрусту гравня определяя дорогу... Вдруг Нван Нльнч остановнлся прнслушнваясь. В тумане не было нн звука только падала нногда тяжёлая капля с дерева. Н вот неподалёку он стал разлнчать какоето бульканье н мягкнй шорох. Он двннулся дальше бульканье стало явственнее. Он снльно откннулся назад глыба землн оторвавшнсь нзпод ног его рухнула с тяжёлым плеском в воду. Очевндно это было то место где шоссе обрывалось над рекой у сожжённого моста. На той стороне шагах в ста отсюда он это знал к самой реке подходнлн австрнйскне окопы... Несколько раз около Нвана Нльнча с чавканьем в дерево хлопала пуля валнлась ветка. Он свернул с шоссе на поле н пробнрался наугад кустамн... Пройдя несколько десятков метров Нван Нльнч остановнлся прнсел на поваленное дерево снял фуражку н вытер мокрый лоб. Нзпод ресннц выступнлн слёзы ослаб от ранення. Отдохнув немного он встал н пошёл стараясь чтобы шагн не отдавалнсь в голове (А. Толстой).
V. Молодое растенне несуіцее в себе возможность развнться в стройное кудрявое деревцо с сочной лпствою будучн пересажено на чужую почву где к тому же укореннлнсь другне породы загороднвшне доступ к свету свонмн крнвымн уродлнвымн сучьямн первое время прн
221
останавлнвается в росте блекнут н желтеют его лнсточкн. Но в тоненькнх жплках в веточках п корешках не прекраіцается незрнмая работа жнзнн вот появляются средн чужнх корней слабенькве іцупальца отыскнваюіцйе за что бы уцепнться вот прорезаются новые веточкн набухают лнстья вот уже нзгнбаясь стеблем н ветвямн средн чужнх пород оно начннает тянуться вверх н вкось н вот уже растёт растёт крнвое н случайнын путннк уже не разлпчает его в обіцсй чаіце (А. Фадеев).
VI. Каждый раз Настя находнла под водой новые ннтересные веіцн то вымокшую в воде порыжевшую еловую ветку она казалась заржавленной то жестяную консервную банку блестевшую как начніценное серебро то лпловый от холода н мёртвый лнст водяной лнлнн. Однн раз она даже увндела как через промонну пронеслась длннная как веретено рыба п почемуто решнла что это форель хотя форелн под Москвой не водятся. О каждой веідп Настя расспрашнвала Дубова почему лнстья лнлнн когда вянут делаются лнловымн а еловая хвоя рыжей правда лн что жукнводомеры знмой не умнрают а спят на дне под камнямн н могут лн прорастн те семена что вертятся в водовороте на промонне. Вот хорошо бы действнтельно собрать нх посеять н посмотреть что пз этого выйдет. Может быть вырастет целый сад нз этпх речных семян... (К. Паустовскйй).
ЗМЕСТ
Ад аўтара..................................
Уводзіны................................
Знакі прьшынку ў канцы сказа.......................’
§ 1. Кропка ..............................
§ 2. Пытальнік........................
§ 3. Клічнік .........................' і .
§ 4. Шматкроп’е...........................
Абагульняючыя практыкаванні на знакі прыпынку ў канць сказа .......................................
Знакі прыпынку ў сярэдзіне сказа..............
§ 5. Знакі прыпынку пры перарывах у сказе
Просты сказ ..................................
§ 6. Знакі прыпынку паміж дзейнікам і выказнікам
§ 7. Знакі прыпынку паміж сінтагмамі ....
§ 8. Знакі прыпынку пры аднародных членах сказа .
§ 9. Знакі прыпынку пры адасобленых членах сказа
§ 10. Знакі прыпынку пры параўнальных зваротах
§ 11. Знакі прыпынку пры зваротку................
§ 12. Знакі прыпынку пры выклічніках.............
§ 13. Знакі прыпынку пры часціцах .....
§ 14. Знакі прыпынку пры пабочных словах, словазлучэн нях і сказах ....................................
§ 15. Знакі прыпынку пры ўстаўных словах, словазлучэн нях і сказах ....................................
§ 16. Знакі прыпынку пры паўтарэнні слоў у сказе
§ 17. Знакі прыпынку пры пропуску слоў у сказе .
Абагульняючыя практыкаванні на знакі прыпынку простым сказе....................................
Складаны сказ.................................
§ 18. Знакі прыпынку ў складаназлучаных сказах
§ 19. Знакі прыпынку ў складаназалежных сказах .
§ 20. Знакі прыпынку ў бяззлучнікавых складаных сказах
§ 21. Знакі прыпынку ў складаных сказах камбінаванай будовы .............................................
Абагульняючыя практыкаванні на знакі прыпынку ў складаным сказе.........................................
Простая мова, цытаты і спасылкі.........................
§ 22. Знакі прыпынку пры простай мове...............
§ 23. Знакі прыпынку пры цытатах...................
§ 24. Знакі прыпынку пры спасылках..................