Пунктуацыя беларускай мовы
3-е выд
Выдавец: Народная асвета
Памер: 223с.
Мінск 1982
Але коска не ставіцца:
калі параўналыіыя звароты (часам разам з выказнікам) з’яўляюцца ўстойлівымі або непадзельнымі па сэнсу выразамі: Дожбж паліўся як з вябра (Кс). Васька сябзеў як на іголках (Лыньк.). На дварэ ўжо як мае быць змеркла (Д. Ч.). Пачуццё высокай годнасці савецкага чалавека трэба як мага пабтрымліваць У наробзе (Лыньк.). Хлопчыкі беглі што ёсаь сілы. (Гам.);
калі параўнальныя звароты ўваходзяць у склад простага або састаўнога выказніка: Серабрыстая рэчка ў затоцы нібы спынілася ў сваім імклівым бегу (Гур.). Хата была як цацка (Чарн.). Пасля бажбжу ўсё збаецца як бы абноўленым (Шам.);
калі параўнальныя звароты ўводзяцца ў сказ спалучэннямі больш як (не больш як), болый чым (не болый чым), менш як (не менш як), менш чым (не менш чым), не бліжэй як, не далей як, не часцей як, не радзей як, не іначай як, усё роўна як: Абоз расцягнуўся больш як на вярсту (Кс). Далгаснікі выступілі ініцыятарамі звышпланавага аблову кожнай брыгабай не менш як па тры. тоны рыбьі (Зв.). Менш чым праз хвіліну Несйяровіч вярнуўся ў хату (К. Ч.). Бухча захобзіў сюбы не часцей як абзін раз (Д. Ч.). Намацаў тут бацька няйначай як
93
ментуза (Лыньк.). У нас ёсць Паўлюк Ярошка, дык ён усё роўна як гарадскі артыст хорам кіруе (Бр.).
Заўвагі: 1. У стылістычных мэтах указаныя спалучэнні іншы раз раздзяляюцца паўзай, якой на пісьме адпавядае пастаноўка коскі: Вады ў рэчцы было крыху больш, чым да кален (Мел.). Да граніцы не меней, чым сорак вёрст (К).
2. Коска ставіцца паміж асобнымі словамі, якія маюць параўнальнасупастаўляльнае значэнне: На руках [у мужыка] мазалёў больш, як у пана медалёў (М. Т.). На сябе я магу спадзявацца больш, чым на каго (КрУ
3. Коска ставіцца перад словам як у выразах не хто іншы, як; не йіто іншае, як: Загадчыкам быў прызначаны не хто іншы, як дзед Даніла (Гам.). На гарызонце віднеецца не што іншае, як горы (Хадк.).
Коска не ставіцца, калі параўнальныя звароты з’яўляюцца акалічнасцю спосабу дзеяння, акалічнасцю месца або дапаўненнем: Хлапчукоў як віхрам здзьмула (Лыньк.). Гукі даносіліся да нас як бы здалёк (Шам.). Заўвага была зроблена нібы. жартам (Кул.). Як лёгкія птушкі ўзняліся коні (Лыньк.). Хлапчук як бы нехаця падняўся з лаўкі (X. Ч.). Нямецкі кулямёт лескатаў быццам над самай галавой (Мел.).
3 а ў в а г а. Калі параўнальныя звароты могуць быць заменены назоўнікам або прыметнікам у творным склоне ці прыслоўем без істотнай змены сэнсу, то пры ўзмоцненай інтанацыі ставіцца коска: Баец загінуў, як герой (Бр.) — Баец загінуў героем.
Як срэбра, звініць праўдзівае слова (Бр.) — Срэбрам звініць праўдзівае слова.
Апрача таго, коска не ставіцца:
калі параўнальныя звароты (звычайна са злучнікам як) ужываюцца са значэннем «у якасці» або са значэннем тоеснасці: Лапко прыглядаўся да работы як гаспадар (Кс). Усе мы стаім на варце як салдаты міру (Б.). Цыбулька гаварыў як найлепшы. прамоўца (Гар.). Ганарыўся ім калгас як лепйіым пастухом (Бр.);
калі словы як, нібы, быццам і інш. у параўнальным звароце выконваюць функцыю часціц з эмацыянальнаэкспрэсіўнай афарбоўкай: Між дзяцей дачку са школы як прыемна сустракаць! (Бр.). Пры апошніх словах прамоўцы быццам ветрык праййіоў па зале (Б.). Нібы ў сне стаіць сасняк (Бяд.);
калі перад параўнальным зваротам стаяць часціцы не (ні), амаль, прыслоўе зусім і некаторыя размеркавальныя злучнікі: Міхась трымаўся не як сталы ча
94
лавек (Кс). Яны адчувалі сябе амаль як дарослыя людзі (Кс). Сонца прыгравала зусім як летам (Пасл.). Вочы дзяўчыны. глядзелі не то як сарамліва, не то як вінавата (Чарн.).
3 а ў в а г а. Калі параўнальныя звароты ўводзяцца ў сказ словамі амаль як, зусім як і маюць удакладняючае значэнне, тады перад імі ставіцца коска: У каморцы было холадна, амаль як на дварэ (Хадк.). Гушчар быў цёмны, непраходны, зусім як у пушчы (П.).
3. Параўнальныя звароты, якія маюць заключальнае або паясняльнае значэнне, заўсёды аддзяляюцца або выдзяляюцца коскамі: Пракоп, як і кожны селянін, крыху дыпламат (Кс). Змрок, як і заўсёды ў познюю восень, наплываў хутка (Кул.). Дзед падышоў неяк неўзаметку, нібы падкраўся (Б.). Ластаўка, як і ўсе птушкі, радуецца сонцу і цёпламу дню (Кс). Пятро, як і кожны ў яго гады, быў паэт у душы (Шам.).
4. Калі параўнальныя звароты стаяць перад адным з аднародных членаў сказа або часткай складанага сказа, звязаных пры дапамозе злучнікаў, то гэтыя звароты выдзяляюцца коскамі на аснове агульнага правіла: Хмары слёзы насілі з Дняпра і Бярозы і, як срэбрам, абсыпалі мне галаву (Бр.). Гарманіст ідзе і, нібы ненарокам, па вокнах павядзе зайздросным вокам (К.). Ярчэюць іх штодзённа справы, і, як магутны акіян, шуміць над краем гоман славы пра беларускіх партызан (Гл.). Хлопчык бягом кінуўся да бурта, які, нібы курган, уззышаўся на агародзе (Гам.).
5. Калі параўнальныя звароты па свайму значэнню набліжаюцца да пабочных слоў і словазлучэнняў, то яны заўсёды аддзяляюцца ад іншых членаў сказа коскай: Рыба, як на злосць, не лавілася (Гар.). Паблізу ўступалі ў вячэрнюю пераклічку перапёлкі, але, як знарок, ні адна з іх не трапілася на вочы (Хадк.).
Калі ж параўнальныя звароты ўжываюцца са значэннем устаўкі, тады яны бяруцца ў дужкі: Фурманка (як маленькая мурашка) пазолі выпаўзала зза ўзгорка (Бяд.). Каваль сеў на каня, перакінуў цераз плечы звязаныя дротам вілкі і долаты (нібыта на продаж) і пазолі ад’ехаў ад дома (К. Ч.).
6. У тых выпадках, калі характар параўнання падкрэслены з асаблівай сілай, звароты аддзяляюцца працяжнікам: Глыбіня ў небе стала бяздоннаю — як крыніца чыстай вады (К. Ч.). Рассцілаюць дзяўчаты ільны.—
95
нібы гаці пракладваюць простыя (Панч.). Як сажа — цёмная ноч на дварэ (Лыньк.). Яна дакорліва пазірала сваімі мілымі, з касым разрэзам — нібы ў кітаянак — вачыма (Мел.).
Пры больш працяглай паўзе і лагічна падкрэсленым сэнсе параўнальныя звароты аддзяляюцца коскай і працяжнікам: Пад горам гнуць спіну і біць паклоны не можам мы,— як нашыя дзяды (М.).
7. Параўнальныя звароты ў сярэдзіне сказа могуць аддзяляцца працяжнікам з аднаго боку для таго, каб больш наглядна паказаць, да якой часткі сказа яны адносяцца: Лёд на лугах — як, люстра ззяе (Кс). У нас быццам зоры — вішні ў садзе растуць (Бр.). Супраць нашых ворагаў як зброю — загартоўвалі мой грозны верш (Гл.).
8. Калі ў сказе ёсць некалькі параўнальных зваротаў, то яны аддзяляюцца знакамі прыпынку на аснове агульнага правіла: Як прысяга, як клятва народу, Леніна словы ідуць па зямлі (Гл.). Як віхар, як птушка, імчыцца машына (Куп.). На агонь, як на хвалі ці як на ўспаміны, можна доўга глядзець (М. Т.). Вы.рас на ніве, як волат чыгунны, як дзень — пераможны калгас (KJ
36. Растлума\це пастаноўку знакаў прыпынку пры параўнальных зваротах.
I. 1. Зоры на ўсходняй старане неба не былі ўжо такія зыркія, як раней (К. Ч.). 2. Расой, як жэмчугам, акроплены мурог (Панч.). 3. Сход разыходзіўся шумней, чым збіраўся (К. Ч.). 4. Бор стаіць задуменны, як сівы дзед (Бяд.). 5. Быццам кроў, журавіны чырванеюць між лозаў (Бр.). 6. Бы статак ішакоў, згубіўшыся, равуць сірэны караблёў (М. Т.). 7. Збоку вербачкі крывыя, бы кабецінкі старыя, нуднай кучкаю стаяць (Кс). 8. Нібы подых ночы, даносіліся шолахі з блізкага бору (Бяд.). 9. Круглы, нібы шар, выплыў зза лесу месяц (У. К.). 10. Чарнавусага Шнаркевіча знаў Юзік, як і ўсе мядзведзіцкія, не першы год (Кр.) Н. У гэту хвіліну ў хату ўвайшоў не хто іншы, як цётка Аўдоля (Чарн.). 12. Лёд, ёы камень самацветны, блішчыць праменнаю ігрой (А. Зв.). 13. Струны — нібы авадні — жаласна звіняць (Ч.). 14. Самалёт — як вялікая залатая пчала — павіс у паветры (Лыньк.). 15. Рэвалюцыя — як перасадка сэрца — жыццё вяртае свету ўсяму (Г.)
II. 1. Снег пад нагамі скрыпіць, што жывы (Кс).
96
2. Нам, як дзень, нашы ясны пуціны (Кс). 3. БССР красуе, нібы жыта летам (Куп.). 4. Няма на зямлі шчаслівей юнакоў, як моладзь Савецкай Радзімы (Ал.). 5. Пялёсткі, быццам снег падталы, плылі ўспененай ракой (Пр.). 6. Вецер, убраўшыся ў сілы, лесам, як вехцем, трасе (Кс). 7. Неба мела густыя, як над Палессем, колеры (К. Ч.). 8. Валодзю, нібы ў сне, пачулася размова (Вял.). 9. Аўгіння, як і бабка Наста, спалохалася (Кс). 10. Вядзе к сялу Нічыпар цягач, што карабель (М. К). 11. На чале брыгады стаяў не хто іншы, як муляр Лапко (Кс). 12. У вялізнай рабоце харобрая, працавітая ў мужных баях і, як маці, уважлівадобрая, маладая Радзіма мая (Гл.). 13. Меднастволы, як выліты, высіцца бор (Панч.). 14. Садзіцца пыл, бы шэрань, на малады ліпняк (М. К.). 15. Ціха, асцярожна ехаў грузавік — як стомлены, знясілены конь (П.). 16. Смела і ўпэўнена, як нейкі асілакзабіяка, ходзіць па полі вецер (Кс). 17. Хмары белыя плывуць — быццам кусты беласнежных вялізманых руж (Гл.).
37. Знайдзіце сказы, у якіх перад параўнальнымі злучнікамі знакі прыпынку не ставяцца. Астатнія сказы спішыце і пастаўце ў іх патрэбныя знакі прыпынку.
1. Як люстра зазіхацеў асфальт (I. Г.). 2. Рэня не магла яшчэ як след увайсці ў ролю педагога (Лыньк.). 3. Мы рады вітаць вас як родных братоў (Лыньк.). 4. Снапы што салдаты стаяць (Бр.). 5. 3 той пары пад вольным небам вунь як вырас бальшавік (Кр.). 6. На станцыі было больш чым паўдзесятка пуцей (Лыньк.). 7. Нібы ў вырай плывуць думы з жураўлямі ўгары (М.). 8. Кожнае слова прамоўцы гучыць як шчырае прызнанне велічы нашых спраў (Тк.). 9. Хлопцы сустрэліся як даўнія знаёмыя (Пр.). 10. Як ластаўка над намі песня кружыць (А. 3.). 11. Панаса забралі як заложніка (Кс). 12. PaMan пабялеў як палатно (Чарн.). 13. Як раса блішчыць смала (Мел.). 14. Дзед слухае мяне як дарослага (Бяд.). 15. Вада ў рацэ нібы набрыняла свінцом (Хадк.). 16. Стала радуга як арка ў блакіце неба (Панч.). 17. Іван заснуў як пшаніцу прадаўшы (Кс). 18. Андрэй трымаўся са мною як таварыш (Гар.). 19. Як волаты кураць заводы люлькі магутнага міру (Вял.). 20. Усё ў наваколлі нібы замерла ад спякоты (Мел.). 21. Жаўрук у небе недасяжным нібы званкамі зазвінеў (Бр.). 22. Гушчар як быццам сцяна акружаў паляну (С.). 23. Як віхры машы
КНІГІ ОНЛАЙН
