Пунктуацыя беларускай мовы
3-е выд
Выдавец: Народная асвета
Памер: 223с.
Мінск 1982
III. Лясніцкі хадзіў на Дняпро, каб у свежых павевах, у мяккім шолаху вадзяных прастораў пачуць прывіТ^НЬІ® Дзлёкае вёскі, узняць у душы квяцістую сетку ўспамінау/ Але ці ж гэта ўспаміны/ Вось калі слухаеш, прыслухоўваешся да свайго сэрца, а ў тон яго салодкім заміранням плывуць у свядомасці павольнай чаргой абрыўкі малюнкаў, асобныя рэчы, словы, напевы/ I яны да болю знаёмыя, родныя, калі няма ні думак, ні летуценняў, а толькі акорды глухіх адчуванняў/ Калі ўпінаецца
27
зрок у адну якуюнебудзь кропку на шырокан гладзі ракі і потым нікне і кропка, і гладзь, j ўсё, штонаўкола, і нібы засынаеш, укалыханы ціхай музыкай, і, нібы ў сне, мільгаюць туманна, няясна абрыўкі знаёмага, перажытага (Зар.).
IV. Вы не бачылі Міколкавай хаты/ Яна вунь у самым тупіку, дзе канчаюцца станцыйныя лініі, дзе безліч стрэлак, дзе стаяць недалёка прыгожыя семафоры, дзе ў бязмежныя прасторы працягнуліся, пабеглі бліскучыя рэйкі/ Па рэйках тых бягуць цягнікі/ Бягуць і днём, і поччу/ I шэрай раніцай/ Калі яшчэ сонца не ўсходзіць/ Калі яшчэ Міколка спіць/ Калі спяць усе звычайныя людзі, якія ноччу не ў машыністах, не ў кандуктарах, не ў рабочых дэпо, не ў абходчыках пуцявых/ А цягнікі бягуць/ Зімой і летам, увосень і ўвесну/ I чым халаднен, тым гучней гудуць паравозы, углядаючыся сваімі пукатымі бліскучымі вачыма ў далёкія агеньчыкі семафораў/ Агеньчыкі белыя, зялёныя, чырвоныя/ I кожны паравоз крычыць пасвойму/ Адзін так гудзіць, што шыбы трасуцца ў вокнах/ У другога хрыпаты голас, нібы прастудзіўся паравоз, бегаючы ў зольных туманах і завеях/ А трэці — якаянебудзь кукушка — не гудзіць, а проста пасвіствае галаском такім тонкім, пранізлівым/ I па іоласу пазнае Міколка кожны паравоз, ці то таварньі, ці то пасажырскі. Міколка прыслухоўваўся, як прабягаў з шумам і грукатам, пастукваючы на стрэлках цягнік, як зацішаў ён хаду, а потым і зусім станавіўся на станцыі.
V. Сонца было ўжо зусім нізка над лесам, калі зза павароту дарогі перад Сцёпкам вынікнуў семафор, бы нейкі вартаўнік з працягнутаю рукою/ Сцёпка бачыу яго першы раз, і яму было невядома, для чаго стаіць тут гэты дзіўны слуп/ He было калі Сцёпку разважаць над гэтым, бо зараз жа зза купак раслін паказалася і сама .станцыя/ Аж сэрца забілася мацней у хлопца: на гэтай станцыі яму прыйдзецца развязаць сваю, можна сказаць, першую задачу, задачу адзінокага вандроўніцтва/ I развязаць трэба сваім розумам, бо хто ж тут паможа табе/ I не адну задачу, а дзве: пераначаваць і ўладзіцца з яздою на машыне/ I гэта звадлівая думка — калі праедзе на машыне, то паступіць на рабфак — таксама жыве ў яго галаве, карціць яму, спакою не дае/ 3 гэтымі дзвюма задачамі звязваецца цэлы рад другіх задач/ 3 чаго пачаць/ Як прыступіць (Кс).
28
ПРЫІ^ЛН™^ настушшх сказаў і растлумачце знакі прьшынку у канцы кожнага з іх.
Не ВАРУХ»УЦ^ зялёньім пер’ем над чуйнай вудай /^Д^й (Вял) Крэпка дуб стаіць, не варушыцца! о r * а дрэве ¹¹¹ аДзін лісток не варушыцца (7 ) 2. Ьабуля, раскажы мне казку (Б.). Раскажы чужому Х'° ^Д^'Та™^ СЬШОў! {К'С^ Раскажы мне пра гэта... (Ьяд.). 3. Якшчасліва.сонечнаадцвілігэтыяапошнія гады (Лыньк.). Як добра вам гасцілася? (У Кр ) л аК СЛаЛна адпачыці тут на мяккім сене! (Кс). . Я толькі ўсміхнуўся. Ды і што было гаварыць (ГалЛ. Лявон замаучау. Дый што ты будзеш казаць? (Сач'). Ен занепакоіуся. Ды і як пра гэта сказаць... (Кав)
Я не ведаю, чаго вішні згорклі (7. Г.). Стаю адзін дый думаю, што здарыцца са мной? (Кс). 6. Шырокі луг разлегся за рэчкай (Кс). Паглядзі, Сымон, што там ля^К^ ^y³^¹^ (БядУ Н°ч вак°л ляжыць глухая... (TlnL і м ?а Сення ¹ вечна сэРца Ў Радасці б’ецца ( ■). яхан жыве рэвалюцыя! (С.). Няхай мяцеліца сусветная закруціць віхрам белых крылаў... (X.).
ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ Ў СЯРЭДЗІНЕ СКАЗА
§ 5, ЗНАКІ ПРЫПЫНКУ ПРЫ ПЕРАРЫВАХ У СКАЗЕ
Пры перарывах, якія абумоўлены не сінтаксічнай будован сказа^ а адпаведнымі затрымкамі ў афармленні змешчанага ў ім паведамлення, ужываецца шматкроп’е. • ° ставіцца на месцы перарываў паміж рознымі члена¹ простага сказа або састаўнымі часткамі складанага С^Э’ напр.ьіклад: Думае Андрэй Андрэевіч... думкі свае (Льсньк.). Машына... спыняецца (Шам.). Сонца... высоТКУЦЬ ей КРЫЛЫ перламі месяц... зоры...
СонУа свеціць... і дождж ідзе (Кс). Гляозіць дзед... ажно хмары закрылі сонца (Бяд.).
Вызначце структуру канструкцый, у якіх стаіць шматкооп’е Растлумачце, чым абумоўлена яго пастаноўка. ₽
1. Над ракой стаяць... кусты (Кс). 2. Мы добра працавалі цэлым калектывам (Гур.). 3. Лес... шу.міць таемна (Куп.). 4. 3за хмары выглянула яснае сонца... і шчасліва усміхнулася абмытай дажджом зямлі (Бяд.). <. Іліко заплюшчыў вочы, аднак... заснуць не мог (С.).
29
6. Хлопец паспяхова справіўся з цяжкім заданнем... дзякуючы дапамозе сяброў (Я М.). 7. Дзесьці... за рэчкан... песні звіняць (Куп.). 8. Летам усё радуе вока... асабліва поле і луг (Кс). 9. Увосень начамі выпадаюць росы;.; і таксама буйна, як вясною або^летам (П.Д 10 Я злавіў шчупака... ды такога —у свой рост (С.). 11. вады ў рацэ... як нам здаецца... стала менш (Ш.). І^ Асенш вецер зрывае з дрэў апошнія лісты... сухія пачарнелыя лісты (П.). 13. Грукат калёс аддаляецца... і становіцца ціха (Бяд.). 14. Ужо прайшла... адзвінела на струнах... адзвінела пазалотаю восень (Тр.). 15. На лузе шмат людзей... таму што самы час касьбы (ЛіМ). 16. Сонца зайшло... але ў лесе яшчэ даволі светла (Лыньк.).
ПРОСТЫ СКАЗ
§ G. ЗНЛКІ ПРЫПЫНКУ ПАМІЖ ДЗЕЙНІКАМ ~ I ВЫКАЗНІКАМ
1 . Калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікам у назоўным склоне (часам у спалучэнні з іншымі часцінамі мовы), то пры адсутнасці дзеясловазвязкі і наяунасці паўзы паміж імі звычайна ставіцца працяжнік. Пауза (у вуснай мове) і працяжнік (у пісьмовай мове) дапамагаюць лагічна падкрэсліць дзейнік або выказнік: Дзед— рыбак славуты (Бяд.). Міхась і Іван леснікі (Кс). Маці — настаўніца ў вёсцы (П.). Неба просінь будучага дня (Вял.). Смутак — занятак гультаёў (Шам.). Смелы. пачатак — палавіна перамогі (Прык.).
3 а ў в а г а. Працяжнік ставіцца паміж групай (саставам) дзеіініка і групай (саставам) выказніка, калі пры дзейніку або выказніку ёсць даданыя члены, размешчаныя паміж галоўнымі: Будаушкі ганаровая прафесія (С.). Душа народа песня (Б.). Наша жыццёвая школа — Ленінскі наш камсамол (К).
Працяжнік не ставіцца:
калі паміж дзейнікам і выказнікам няма паўзы, а самі члены лагічна не выдзяляюцца: Іванаў сын інжынер (Бяд.). Бацька мяккай душы чалавек (В. Б.). Несцяровіч мой сусед (К. Ч.). Жыцця народ сам гаспадар (Астр.). Пяць гадоў немалы тэрмін (Чарн.);
калі выказнік знаходзіцца перад дзейнікам: Круты чалавек дзед Грысь (В.). Добры каваль дзядзька Кан
30
драт (Ш.). Нядрэнны хлопец гэты дарожны майстар (Лыньк.). Страшэнны штукар і свавольнік гэты HeMan (Кс);
калі дзейнік знаходзіцца ў сярэдзіне выказніка: Спраўны Мацей хлопец (Сав.). Працавітая Тэкля жанчына (Кс). Хітры дзед чалавек (Бяд.). Асцярожная жаўна птуйіка (В. В.);
калі дзейнік і выказнік цесна звязаны па сэнсу: Гройі цана такой рабоце^ (Кс). Дрэнь справы ў мяне (Мел.);
калі паміж дзейнікам і выказнікам знаходзяцца асобныя прыслоўі і часціцы: Хлопец цяпер аграном (Хадк.). Марьша Ўж°_ паетаўніца (I. Г.). Маці таксама даярка (Ьяо.). Прыёмшчык усётакі начальства (I. Н.). Салігорск зусім яшчэ малады горад (Зв.);
калі паміж дзейнікам і выказнікам знаходзяцца даданыя члены, якія звязаны з выказнікам, але не дапасуюцца да яго: Воля сонейку раўня (Куп.). Пушча мне аом родны, (Астр.). Сцяпан у калгасе аграном (У. Кр.). Аднак пры ўзмоцненым інтанацыйным і сэнсавым чляненні на два саставы паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік: Слова партш — для нас закон (Зв.). Хлеб — усяму галава (Прык.);
калі паміж дзейнікам і выказнікам знаходзяцца паоочныя словы, адасобленыя члены або даданыя часткі складаназалежнага сказа: Міхась, вядома, будаўнік (Кул.). Сяргей, безумоўна, добры таварыш (Б.). Хлопеіі, апрануты ў салдацкі аіынель, наш зямляк (К. Ч.). Пакой, куды ўвайшла сакратарка, кабінет старшыні райвыканкома Рахлюка (М.).
___³ а Ў в а г а Калі ў ролі адасобленага члена ўжываецца прыдатак, тады пастаноука працяжніка абавязковая, напрыклад Даніла вясковы пастух,— смелы чалавек (Бяд.). ^ашла,
2. У тых выпадках, калі выказнік выражаны назоўнікам у назоўным склоне без дзеясловазвязкі, а дзейнік — назоўнікам у творным склоне з дзеясловамзвязкай паміж імі заўседы ставіцца працяжнік: Быць свінаркай — пачэсная праца (Бяд.). Стаць камсамольцам — мара мжнага школьніка (Чырв. зм.). Працяжнік захоўваецца і пры адваротным размяшчэнні такіх членаў у сказе. Параўн.: Мара кожнага школьніка — стаць камсамольцам.
Заўсёды ставіцца працяжнік, калі дзейнік выражаны інфінітывам, а выказнік — назоўнікам у назоўым скло
31
не: Узараць палетак — задача трактарыстаў (Зв.). Падрыхтаваць цікавы даклад — справа нялёекая (Кул.). Пры адваротным размяшчэнні такіх членаў працяжнік ставіцца або не ставіцца згодна з іх лагічным выдзяленнем у сказе: Задача трактарыстаў — узараць палетак. Але: Нялёгкая задача падрыхтаваць добры даклад.
3. Калі выказнік выражаны назоўнікам у назоуным склоне без дзеясловазвязкі, а дзейнік — асабовьім займеннікам, то працяжнік звычайна не ставіцца: Я шафер (Лыньк.). На прамовы ён мастак (М. Л.). Мы піянеры (Панч.). Таварышы, вы ўладары фабрык, заводаў і вольных палёў (Кс). Яны вясёлыя хлопцы (Хадк.). Мы. людзі свабодныя, вольныя птахі (Куп.).
Але калі дзейнік або выказнік выдзяляюцца лагічна, тады ставіцца працяжнік: Мы — песняры працоўнай эры (М.) Яны — працавітыя людзі (X. Ч.). Беларусь, я твой воін адданы і сын... (Панч.). Партыя намі кіруе, мы — выхаванцы, яе (К.) Адным заўсёды ганаруся, што я — савецкі чалавек (Астр.).
4. Калі выказнік выражаны назоўнікам у назоўным склоне без дзеясловазвязкі і мае пры сабе адмоўе не, то пры звычайнай інтанацыі працяжнік не ставіцца. Дзядзька Марцін не рамантык (Кс). Ганька не абыякавая гаспадыня (В.). Яна не служанка (Кс). Хто бабе не ўнук? (Бяд.). У бор хадзіць Алёаіку не навіна (Як.). Кот мышы не таварыш (Прык.).
КНІГІ ОНЛАЙН
