Сцяжынка
Выдавец: Народная асвета
Памер: 319с.
Мінск 1994
з’яву з другой, параўноўваць рэчы.
Пры гутарцынавучанні інфармацыя не асядае ў памяці мёртвым грузам, а развівае розум і душу дзіцяці.
Карысна памятаць, што гутарка атрымаецца толькі тады, калі педагог удзельнічае ў ёй як субяседнік, калі ён шчыра, на роўных, выказвае свае меркаванні, калі дзіця — яго партнёр у агульнай справе навучання і выхавання. Педагог — цікавы субяседнік тады, калі ён здзіўляецца разам з дзецьмі, разам з імі захапляецца, абураецца, цешыцца, калі ён падаросламу выказвае свае думкі, але не разбурае казачнасці, таямнічасці, загадкавасці атмасферы.
ЯГОРАЧКА (з народнага) Горкай, горкай, горачкай Ішоў малы Ягорачка, Ваўкоў не баяўся, Страхаў не пужаўся. Пратаптаў Ягорачка Сцежачку да горачкі. Выразаў Ягорачка Дудачкусвісцёлачку.
I свістаў ён птушачкай, Птушачкайпяюшачкай. Горкай, горкай, горачкай Ішоў наш Ягорачка.
• Хто і: оў горачкай? Быў Ягорачка малы ці вялікі? «Ваўкоў нс іаяўся, страхаў нс пужаўся», — вось які быў Ягорачка. Слелы, адважны хлопчык. А табс, Алінка, якія хлопчыкі падабаюцца: адважныя ці баязлівыя?
Ягорка часта хадзіў на гбрачку, нават сцсжачку туды пратаптаў. А чаго ён туды хад аў, Іванка?
Дзс ён выразаў дудачкусвісцслачку? 3 чаго ён яс выразаў? Чым ён яс выр заў? Мабыць, ножычкам (сцізорыкам)? Як Ягорачка свіс лў? Як ты думасш, Сымонка, сн прыгожа свістаў? Ён свістаў, як птушачкапяюшачка. Так? А птушачка прыгожа спявас? Як ты думасш, Змітручок, хто Ягорку навучыў свістаць? Можа, тата? Дзядуля? Можа,
93
суссд? Сваяк? А можа, ён сам навучыўся? Ёсць жа такія здольныя ад прыроды музыкі, што самі вучацца іграць на дудйы, на скрыпцы. Як ты думаеш, Мар’янка, ці весялсй жыць з пссняй, з музыкай?
Давайце вывучым нскалькі прыказак пра музыку і песню.
3 песняй дружыць — не тужыць.
3 песняй і работа спорыцца.
Без скрыпачкі, без дуды ходзяць ногі не туды.
МІКОЛКА I МЛША
У Міколкі сястрычка малая, Яна яму жыць замінае.
To заплача яна не ў пару,
To разбурыць з пясочку гару, To сандалікі ў Машы зняліся. Ды без Машы таксама не мёд. Цішыня — і ніякіх прыгод. Г. Каржанеўская
• Хто замінае (перашкаджае) Міколку жыць? Яго сястрычка меншая за яго ці большая?
Міколку падабаецца, калі яго маленькая сястрычка плача?
Міколку падабаецца, калі сястрычка разбурае з пясочку гару (горку)?
Міколку падабаецца, калі яму даводзіцца абуваць Maury?
А табе, Максімка, замінала б маленькая ;ястрычка ці не?
Мне здаецца, што з маленькай сястрычкай браціку цікава, ёсць занятак, праца, прыгоды. А табе як здаецца, Уладзік?
3 маленькімі многа клопату, турбот, гэт. праўда. А з вамі дома маме і тату многа турбот, Ніна жа? А нам, выхавальнікам, нянечкам, з вамі многа турбот, Алесік? I бацькам, і нам нялёгка з вамі, але нам радасна, што вы вырасцсйе і будзеце добрья, разумныя, працавітыя. «Горка часам праца, ды хлеб ад яе салодкі», — так кажа беларуская прыказка.
• Вось яшчэ адзін верш, які называецца «Хачу сястрычку». Яго напісала таксама Галіна Каржанеўская. Параўнайце гэтыя два вершы. Чым яны падобныя?
94
— Патрабуецца рамонт, —
Раніцой сказала мама. —
Столь запылена даўно,
На сцяне — зірніце — пляма...
Сын пытае:
— А калі
Гэта ў нас рамонт рабілі?
— Мы парадак навялі,
А пасля цябе «купілі», —
Тата сынку адказаў
(Ён, вядома, жартаваў).
— Рамантуйце, — скеміў сын,—
Вы хутчэй кватэру нашу.
Ўсё адзін я ды адзін...
Я хачу сястрычку Машу!
• Мы прачьггаем з вамі верш пра бабкучараўніцу. Яна любіла красу, любіла ўсё прыгожае, сама стварала красу і чаравала ёю іншых. Вось якая была бабка!
БАБКАЧАРАЎНІЦА
На абрусах і сурвэтах Палымнеюць руж букеты, Тут і пеўні, тут і гусі... Вышывала іх бабуся.
— Чараўніца наша бабка!
Аж здзіўляецца Агатка.
Возьме ў рукі палатно —
Ажывае ўраз яно. Л. Шырын
Што мы засйілаем абрусам? Дзе мы кладзём сурвэткі? Навошта мы засцілаем абрусам стол? Навошта мы кладзём сурвэткі на стол, столік, палічкі?
Хто вышываў абрус і сурвэтку? Ці прыгожа бабуся вышывас? Ці не таму яс называюць бабусячараўніца? Што ж яна вышыла на абрусс?
Чалавск спакон вякоў любіў красу. Чалавек спакон вякоў стараўся ўсё рабіць вакол сябе прыгожым. Ён і хату будаваў прыгожую, і агародчык рабіў каля хаты з прыгожымі квсткамі, і вопратку шыў для сябс дзівосную. Прыгадасм бсларускі нацыянальны строй з прыгожымі ўзорамі, вышыўкай! А ты, Всраніка, любіш усё прыгожас? А старасшся, каб вакол цябс было прыгожа, чыста?
95
• Мы ўсе з вамі любім працаваць: мыць, прыбіраць, клеіць, шыць, маляваць, паліваць кветкі. Дзяўчынка Таня таксама любіць працаваць.
ТАНЯПРАЦАЎНІЦА
Таня кветкі пасадзіла, Палівала іх, расціла, Берагла ад навальніцы, Ад цялушкішаляніцы. Паліваць прыйшла сягоння — Усміхаецца півоня.
Прыйдуць з працы тата, мама — Заўсміхаюцца таксама. М. Пазнякоў
Скажыце, ці праўду я кажу пра Таню: «Таня кветкі пасадзіла і забылася пра іх, не палівала, не берагла ад навальніцы, ад цялушкішаляніцы»?
Скажыце, ці праўду я кажу пра Таніну маму: «Таніна мама прыйдзе з працы дамоў і бачьшь, што кветкіпівоні завялі, іх ніхто не паліваў. Сумна маме ад гэтага»? А цяпер адкажыйе, калі ласка: ваша мама рада, калі вы працуеце старанна? Паслухайце такія прыказкі:
Чалавек без працы, што птушка без крылаў. Дружная праца — крыніца багацця.
Чаму нас вучаць гэтыя прыказкі?
• Ці всрыце вы, што заяц бывае храбры? А вось верш, які называецца «Храбры заяц». Зараз з гэтым храбрым зайцам мы пазнаёмімся.
Жыўбыў заяй, выхваляўся: — Я ніколі не баяўся I нікога не баюся, Захачу — з ваўком паб’юся. Выхваляўся ён без меры. Ў храбрасць зайца сталі верыць. Ўсе яго абходзяць бокам...
Раптам ён сустрэўся з воўкам.
I... пусціўся без аглядкі, Замільгалі толькі пяткі...
У мяне знаёмы Вова, Ён храбрэц, але... на словах. I. Вярыла
Ну як, ці храбры быў гэты заяц?
96
А чаму ён выхваляўся? Можа, таму, што яму не хацелася быць палахлівым, баязлівым? А можа, ён не ведаў, што нспрыгожа выхваляцца?
Даваййе вьгвучым тры прыказкі. Дзве з іх пра тое, што заяц баязлівы, а адна пра тое, што ёсць людзі, якія выхваляюцца, а працаваць не любяць.
Зайцу і жабін крок страшны.
Як кот шкадлівы, як заяц баязлівы.
I шыла, і мыла, і прала, і ткала — і ўсё языком.
• Паслухаем і вывучым на памяць, а всчарам раскажам гэты всрш маме з татам. Добра? (Згода? Дамовіліся?)
Заіграй мне, дударочку.
Заіграй мне, дударочку, А я патанцую, Курка яйка мнс знясе, Табс падарую.
Заіграй мнс, дударочку, Як сам разумссш, Зайграй, шызы галубочку, Тос, што умссш.
Хто такі дударочак? На чым ён іграс? А што дударочак іграс? Пссні? Танцы? Якую музыку? А дзяўчынка, якая просіць яго зайграць, хоча танцаваць ці спяваць? Можа мы прыдумасм імя нашай танцорачцы? Алсська? Добра. Які тансц хоча станцаваць Алсська? Лявоніху? Крыжачок? Полсчку? Ці ведасм мы гэта з всршыка? Які тансц дударык зайграе, такі дзяўчынка і станцуе. Так?
А як яна яго просіць? Ласкава, ветліва, сардэчна? Як яна яго называс? «Зайграй, шызы галубочак, тое, што умееш». «Шызы галубочак». Які цёплы, ласкавы зварот!
А што Алеська хоча яму падараваць за тое, што ён зайграе? Мне Алеська вельмі спадабалася, а вам? Чаму яна вам спадабалася? (Яна вясёлая, ласкавая, ветлівая, шчодрая.)
А што як яе намаляваць? Цікава, хто якую намалюе Алеську? Самы прыгожы малюнак мы павесім на сцяне. Хай усе ёю палюбуюцца некалькі дзён. Добра?
• Я вам прачытаю цудоўны вершык, але псрад гэтым хачу вытлумачьшь незразумелыя вам словы. Слухайне! Ёсць ягады чорныя. Яны растуць у лесе і называюцца
4 Зак. 1053
97
чарніцы. А ёсць у лесе ягады чырвоныя, з крапінкамі, смачныя, духмяныя. Яны называюцца суніцы. Паўторым гэтае слова хорам. На небе ёсць зоркі, якія загараюцца і знікаюць. Яны называюцца знічкі. Паўторым гэтае слова хорам.
СУНІЧКА
Сунічка пашыла спаднічку Пад колер чырвонай зары. Нібыта маленькая знічка Гарыць на паляне ў бары.
Дзяўчынка паставіла кошык, 3 сунічкі не зводзіць вачэй. Дзяўчынка падумала трошкі: — Хай спее на сонцы яшчэ. В. Вярба
Якога колеру ў сунічкі спаднічка? Дзе выспела ягадка? Чаму дзяўчынка не зводзіла вачэй з сунічкі? Мусіць, сунічка вельмі спадабалася дзяўчынцы? Ці шкада было дзяўчынцы пакінуць сунічку? А чаму яна яе пакінула? Можа, сунічка была яшчэ недаспелая? А можа там, дзе расла сунічка, было так хораша, што ў дзяўчынкі не хапіла сілы сарваць ягадку?
ПІЛА
3 братам Янкам Да сняданку Мы пілуем дровы Ўранку.
Хоць не ела, He піла — Весела пяе Піла.
Ну, а што ж яна Пяе?
Леттш паслухаем Яе:
— Хто пілуе Дрровы, Будзе той Здарровы.
98
Гэта спррава, Брратка, — Добррая Заррадка. П. Марціновіч
• Як называсцца верш? А што мы робім пілою? Хто пілуе дровы са сваім братам? А калі хлопчык з братам Янкам пілуюць дровы: уранку, у поўдзснь ці ўвсчары?
Піла працуе і пяе псссньку. Цікава, праўда? А якую яна пессньку пяе? Яшчэ раз прачытаем яе.
Дык што трэба рабіць, каб быйь здаровым? Так, пілаваць дровы, працаваць. Добрая праца — гэта добрая зарадка. Вы таксама так думаеце?
А цяпер да вас такое пытанне: дзе Янка пілуе дровы са сваім братам: у горадзе ці ў вёсцы? А чаму вы думасце, што ў вёсцы? Вы маеце рацыю: гэтыя хлопчыкі жывуць у вёсцы, бо ў горадзе рэдка паляць у печы дровамі.
Хто з вас хоча вывучыць некалькі прыказак пра працу?
Праца і сіла горы звернуць. (Я буду старацца быць працавітай і дужай, тады зраблю ўсё тое, што захачу. A вы?)
Каб смачна пад’есці і прыгожа хадзіць, трэба многа рабіць. (Вы хочаце смачна есці? Вы хочаце прыгожа хадзіць — быць прыгожа апранутымі? Дык што для гэтага трэба?)
Хто працуе, той не сумуе. (Што ты, Петрык, зробіш, як табе стане сумна?)
Рана ўстанеш — болей зробіій. (Ці добра рана ўставаць?) Дзве работы за раз не зробіш. (А колькі трэба рабіць работ за адзін раз?)
МЛЫН
Многа клопату мы мелі, — Млын паставілі на мелі, Але ён зусім не меле, Бо зрабіць яго не ўмелі. Брат сказаў: «Каля ракі ты Назразай яшчэ ракіты». Каб сплялі з ракіты кола, Загадаў нам брат Мікола. Млын, пастаўлены на мелі, Нам з пяску мукі намеле. С. Грахоўскі
99
• Млын будуюць на рацэ, каб, падаючы, вада круціла кола. А дзе хлопчыкі пабудавалі свой млын? Навошта людзям млын? Што ён робіць? Навошта брат сказаў на^ зразаць ракіты (галінак дрэва)? Ці моцнае будзе кола з ракіты? ІІі можна
КНІГІ ОНЛАЙН
