Сцяжынка
Выдавец: Народная асвета
Памер: 319с.
Мінск 1994
ў сапраўдным млыне зрабіць кола з ракіты? А чаго намеле гэты млын? А як называецца той, хто меле муку ў млыне? Млынар? Так.
• Мне прыгадаўся верш пра шэрага заіньку, якому млынарчыкі пабілі пальчыкі. Ці расказаць яго вам? Папрасіце ў мяне, і я вам раскажу.
ЗАІНЬКЛ ШЭРАНЬКІ
— Заінька шэранькі, дзе бываў?
— У млыне, у млыне.
— Што там бачыў?
— Мех мукі, мех мукі.
— Чаму ж нс ўзяў?
— Хацсў я, хацеў я, Ды млынар не даў. Набеглі, набеглі млынарчыкі, Пабілі, пабілі мне пальчыкі. Набеглі, набсглі падмельнікі, Пабілі, пабілі мне плечыкі.
Вось як было. Ці шкада вам заіньку? Хто яму пабіў пальчыкі? Хто яму пабіў плечыкі? Зайчыка шкада, алс ж ён хацеў узяць чужую муку. Дык, можа, не варта яго шкадаваць? Няхай бы ён лепш папрасіў. Як вы думаеце? Ёсць такая прыказка: «Не бяры чужога, нс бойся нікога». Давайце мы скажам гэту прыказку хорам. Добра?
• Мы прачытасм всршык пра пчолку. Яна працавітая, праўда? Ёй спатрэбіўся фартушок. Ваша мама, калі працус на кухні ці ў агародзс, надзявас фартушок? Як вы думасцс, з якога лісціка пчолка пашыла сабс бслы фартушок? Так, з бярозавага. А чым яна шыла? Дзс яна ўзяла іголку, у якога звярка папрасіла? Так, так, у вожыка. А дзс пчолка ўзяла нітак? Хто тчэ кросснцы ў полі, на лузс, у агародзс? Так, так, павучок. У павучка ніткі шаўковыя, тонснькія, бслснькія. Ён называсцца шаўкапрад.
100
ПЧОЛКА
Паляцсла пчолка на лужок, Ой, патрэбсн пчолцы фартушок. Белы ці зялёны, які лепш?
Скінь, бярозка, лісцік ты найперш. Ды няма іголкі — нечым шыць, Давялось у вожыка папрасіць.
Тут патрэбны ніткі акурат.
Адматаў ёй нітак шаўкапрад. Пахне медуніцамі лужок, Шыс пчолка, шые фартушок. А. Пысін
У цябе ёсць фартушок? А ў мамы тваёй? Каму б ты пашыла фартушок, каб навучылася шыць? Хто з вас умее пашьшь фартушок сваёй ляльцы? А навошта надзяваць фартушок?
• Давайце паслухаем верш, прыдумаем яму загаловак. Але спачатку прыгадаем, у якім месяцы жнуць жыта?
Сонца грэе, колас спее, Пошум жытні ў летнім спеве. Каласіста спелай ніве Нізка кланяецца жнівень. Цешыць поле залатое. Дзякуй, роднае, за тое, Што ўрадзіла гэтак шчодра, — 3 хлебам жыць на свеце добра. Я. Пушча
Так, верш можна назваць «Жнівень». Жыта ў жніўні каласістае. Вецер яго калыша, спявае. Яно кланяецца зямлі, шуміць, а чалавек радуецца, цешьшца, гледзячы на ніву, на поле, дзе расце жыта. А чаму чалавек цешыцца?
• Давайце прыгадаем назвы месяцаў. Зробім гэта хорам. Хтонебудзь з вас спачатку падкажа нам першы месяц года. Так, студзень. Хорам уголас, але без крыку скажам: «Студзень». Далей: «Люты, сакавік, красавік, май, чэрвень, ліпень, жнівень, верасень, кастрычнік, лістапад, снежань».
А цяпер паслухайце верш пра вясновы месяц. Затым мы вывучым па два апошнія радкі кожнага слупка і будзем гаварыць іх хорам пасля таго, як я прачытаю два першыя радкі.
101
КРАСАВІК
Красавік ішоў сялом, Грэў прасторы ласкаю. Як махнуў ён рукавом — Вылецелі ластаўкі.
Беражком ступаў сухім, Па ярах караскаўся.
Рукавом махнуў другім — Луг смяецца краскамі.
Закасаўшы рукавы, Неба ўзняў вясёлкамі. Рады пушчы, паплавы Месяцу вясёламу. Р. Барадулін
Якому месяцу рады пушчы і паплавы? А што такое гтушча? Што такое паплавы? Пушча — гэта вялікі, стары, густы лес. Вы ўсе чулі пра Белавежскую пушчу, у якой жывуць вядомыя на ўвесь свет зубры. Поплаў — гэта сухі луг, дзе расце трава, дзе пасецца жывёла.
Што красавік прынёс з сабой? Цяпло? Сонейка? Красавік грэў прасторы ласкаю. Што гэта значыць? Так, палям, лясам, вясковай вуліцы — усім прасторам было цёпла, прыемна. Цікавы месяц красавік: рукавом махнуў — і ластаўкі вылецелі. Ці хацеў бы ты мець такі рукаў, Ягорка?
Красавік ішоў па вёсцы, ішоў па беражку ракі, караскаўся па ямах, ярах. Дзе яму было ісці лягчэй: па вясковай дарожцы ці па далінах, узгорках, ярах?
А што з’явілася на лужках пасля таго, як красавік махнуў другім рукавом? Краскі? Як ты, Сымонка, думаеш, ці прыгожыя былі тыя краскі? А што на нсбс з’явілася ў красавіку? Ці бачыў ты вясёлку, Петрык? Якога яна колсру?
• Пазнаёмімся яшчэ з адным месяцам. Называсцца ён лістапад. Калі гэты мссяц бьпзас? Лстам? Зімою? Правільна, восснню. Паслухасм, вытлумачым усс словы, пагутарым. Я вам прачытаю цэлы всрш, потым па асобных слупках, а потым зноў цалкам, каб вы адчулі яго настрой, яго красу.
102
ЛІСТАПЛД
Пэўна сонца знемаглося, Адпачыць пайшло за хмары, I паўзе павольна восень Па іржышчы і папары.
1 ад холаду рабіна Чырванее, нізка гнецца. Паляйелі гусі клінам, Каб у выраі пагрэцца.
Сыплюць лісцікі бярозы, Стала ветрана і суха. Недалёка ўжо марозы I снягі і завіруха. С. Шушкевіч
Сонца доўга свяціла, цэлае лета. Яно замарылася, знемаглося, у яго ўжо няма моцы, сілы. Што яно зрабіла? Куды пайшло адпачыць? Восень паўзе паволі па іржышчы, папары. Іржышча — гэта поле, дзе засталіся рэшткі сцяблоў ад зжатага збожжа. А папар — гэта незасеянае поле. Як паўзе восснь па іржышчы і папары?
Калі холадна, нашы насы чырванеюць, а мы курчымся, гнёмся. А якое дрэва чырванее і гнецца ад холаду? Робіцца холадна, птушкі ляцяць у цёплы край, у вырай, каб там пагрэцца. Яны ляцяць клінам. Што гэта такое? Можа, хтонебудзь намалюе гэты клін птушачак?
На дварэ стала ветрана, бярозы сыплюць свае лісцікі. А куды яны іх сыплюць? Адляцяць птушачкі, паасьшаюцца лісцікі з дрэў і надыдуць маразы, снягі. А што яшчэ? Завіруха?
Скажыце, калі ласка, ці зразумела з верша, што лістапад — гэта канец, а не пачатак восені?
• Мы з вамі прачытаем верш, які называецца «Дом». Гэты дом збудавалі не людзі, а самыя працавітыя ў свеце насякомыя. Яны называюцца... Як яны называюцца? Так, мурашы. Прачытаем, пагутарым, пагуляем у тэатр. У нас будзе сем акцёраў.
1. Паміж сосен пад кустом Небывалы ўзняўся дом.
2. Сто ўваходаў, сто дзвярэй Для дарослых і дзяцей.
103
3. Сто паверхаў, сто падлог, Каля дома тупат ног.
4. Ад зары і да зары
Тут працуюць жыхары.
5. Гэй з дарогі, Дайце шлях, Дуб нясу я на плячах.
6. Хто з калодай,
3 бервяном —
Тупацяць мурашкі ў дом.
7. А ў пялёнках у цішы
Спяць малыя мурашы. Л. Пысін
Дзе ўзняўся небывалы, дзіўны, непадобны на чалавёчы дом? Для каго зрабілі сто дзвярэй? Ці гэта зашмат: сто дзвярэй, сто паверхаў, сто падлог? Як вы думаеце? Ці многа спатрэбіцца будаўнікоў, каб зрабіць сто паверхаў, сто падлог? Ці доўга трэба працаваць будучым жыхарам гэтага дома? Яны працуюць ад зары да зары, ад ранку да вечара. Як вы думаеце, ці зморацца яны, працуючы ад зары да зары?
Мурашы нясуць на сваіх плечыках галінкі, лісточкі, каменьчыкі, а ім здаецйа, што яны нясуць дубы, калоды, бярвёны. Чаму? Так, бо яны самі маленькія, ножкі, якімі яны тупаюць, маленькія. Плечы ў іх маленькія.
А што робяць дзеці, маленькія мурашы? Каб яны моцна спалі, давайце праспяваем ім вось гэту калыханку. A мелодыю самі прыдумаем.
Ой бычок, мой бысенька,
Залатая лысінка,
Бадлівыя рогі, Тупучыя ногі, Ты пайіхеньку хадзі, Мурашыкаў не будзі.
• Хто з вас калінсбудзь чуў, каб пеўнік ахрып, каб у псўня ды быў грып? Ніхто? А вось быў такі псўнік. Як вы думасце, чаму ён ахрып? Можа, ён вельмі моцна спяваў, надарваў голас? Можа, ён на холадзе доўга быў? Можа, ён марожанага накляваўся ў халодны дзень?
ХРЫПЛТЫ ПЕЎНІК
Захварэў пявун, ахрып, Пэўна, ў пеўня страшны грып.
104
Маці — курыцуквахтуху — He любіў, крыклівы, слухаць. Ён хадзіў па садзе босы, Абтрасаў на траўцы росы, Пасля гульняў, прапацсўшы, Ён крычаў, на плойе сеўшы. Па халодных лазіў лужах, Вось таму і занядужаў.
Мо ангіна, можа грып?
Захварэў пявун, ахрып. С. Шушкевіч
Вам шкада пеўніка? Мне таксама яго шкада. Малеча, яшчэ шмат чаго не разумее. А цяпер, як вы думаеце, ён будзе больш паслухмяны? Больш асцярожны? Хварэць жа дрэнна? Праўда? I голас у хрьшатага непрыемны. Як хрыпаты пеўнік гаворыць цяпер? Як ён спявае, кукарэкае? Давайце пакажам. Як бы мы з вамі яго лячылі? Чым бы мы яго напаілі? А шыйку яго чым бы абвязалі? Ці паклалі б яго ў ложачак? А калі б ён папрасіў нас расказаць яму казачку, то якую б мы расказалі? Я б яму расказала казачку «Піліпкасынок», а ты, Андрэйка? А ты, Насцечка? А ты, Арсенька? А потым я б заспявала калыханку:
Люлі, люлі, люлі, Дзеткі ўсе паснулі. He спіць толькі Коця, Ходзіць па балоце. Спі, пявун мой, мой маленькі, Пявуночак даражэнькі.
А вы якую б калыханку заспявалі хрыпатаму пеўніку, каб ён хутчэй заснуў і паправіўся?
• Я вам прачытаю вершзагадку «Сталёвы бусел».
Прыляцеў аднекуль, мусіць, На будоўлю гэты бусел — Велізарны дужы птах — I будуе новы гмах, Завіхаецца ад ранку.
Скончыць ён сваю буслянку I аддасць яе вясёлым
I шчаслівым навасёлам. П. Марціновіч
Вы здагадаліся, што гэта за «сталёвы бусел»? Ці падобны пад’ёмны кран на сталёвага бусла? А чаму ён сталёвы?
105
3 чаго робяць пад’ёмны кран? Кран сам працуе ці ім кіруе чалавек? А што пад’ёмны кран падымае на будаўнічай пляцоўцы? Цэглу, пясок, цэментныя пліты.
Для каго велізарны дужы птах будуе новы гмах? Ці завіхаецца наш сталёвы бусел хутчэй зрабіць новы гмах? А чаму бусел завіхаешіа скончыць работу? Тыя, хто паселяцца ў новым доме, называюцца навасёлы. Дык ці рады будуць навасёлы, калі сталёвы бусел аддасць ім сваю буслянку?
Давайце вывучым гэты верш і прачытаем яго дома. Няхай вашы бацькі растлумачаць вам, адкуль прыляцеў на будоўлю сталёвы бусел, а вы мне заўтра скажаце. Добра?
• Адкажам на пытанні і паслухаем верш пра маму. Потым раздзелімся на тры групы і кожная група па чарзе хорам за мною будзе чытайь свой слупок. Цікава, якая група найлспш прачытае? А цяпер слухайце пытанні.
Ці любіш ты, Піліпка, як мама чытае табс цікавую кніжку?
Ці любіш ты кніжкі пра бурага мядзведзя, Аленка?
Ці любіш ты, Антось, як мама чытае табе кніжку пра вавёрку, пра зайку?
Ці смажыць твая мама аладкі? Ці любіш ты есці аладкі, Міхась?
Ці загадвае табе мама загадкі, Алеся? А ты ui загадваеш загадкі маме, Кастусь?
3 кім ты, Юрасік, ходзіш у садок: з мамай ці з татам?
Ці спявае твая мама табе песні? Якія песні яна табс спявае: бсларускія ці расійскія? Калі мама спявае табс песні? А ты ёй спявасш песні, якія мы вучым у садку?
Ці падабаюцца вам такія радкі: «Маміна ўсмсшка як сонейка свсціць, за ўсіх мая мама легтшая ў свсце»? Давайце іх прачытаем усе разам. Добра?
А цяпср паслухайцс верш.
мля млмл
Мнс мама чытас цікавую кніжку Пра шэрага воўка і бурага міш
КНІГІ ОНЛАЙН
