Слонімшчына вачыма навукоўцаў і краязнаўцаў 1252-2002

Слонімшчына вачыма навукоўцаў і краязнаўцаў 1252-2002

Выдавец: Слонімская друкарня

Памер: 392с.

Слонім 2002

269.53 МБ

і краязнауцау ■ ® 12522002 I ронімшчынд вачыма навукоуцау слонмм Слонімскі раённы выканаўчы камітэт Аддзел археалогіі Інстытута гісторьіі Нацыянальнай Акадэміі Навук РЬ Кафедра гісторыі Беларусі УА «Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Я. Купалы» Гродзенскі абласны і раённы Савет грамадскага аб’яднання «Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікау гісторыі і культуры» Слонімскі раённы краязнаўчы музей СЛОНІМШЧЫНА ВАЧЫМА НАВУКОЎЦАЎ I КРАЯЗНАЎЦАЎ Матэрыялы рэгіянальнай гісторыкакраязнаўчам канферэнцыі, прысвечанай 750годдзю горада Слоніма і 70годдзю заснавання Слонімскага раённага краязнаўчага музея ім. I. I. Стаброўскага ГАУПП «Слонімская друкарня» 2002 УДК 908.476.7(043.2) ББК 26.89(4Бен) С48 Складальнікі: Аляшкевіч Д. С., Крэнь I. П. Рэдакцыйная калегія: Крэнь I. П., адказны рэдактар Аляшкевіч Д. С., нам. адказнага рэдактара Звяруга Я. Г. Касцюк М. Б. Тарсуноў A. М. Шпыркова I. Р. Чарняўскі М. М. „ . о ■Слон1МШЧЬІнаВачыманавукоўцаў і краязнаўцаў: Матэрыялы С '4 рэгіянальнан гісторыкакраязнаўчай канферэнцыі, прысвечанай (&Огоддзю горада Слоніма і 70годдзю заснавання Слонімскага раеннага краязнаўчага музея ім. 1.1. Стаброўскага / складальнікі доук А200?КВ1392Т сП’ КРЭНЬ; ПаД РЭД' L П’ КРЭНЯ’ ~ Слонім’ ISBN 985660222Х. У дакладах і паведамленнях, якія змешчаныя ў зборнікй, раскрываюцца старонкі багатай і непаўторнай гісторыі горада Слоніма і раена, прысвечаныя гістарычным падзеям, знакамітым людзям помнікам гісторыі і культуры і вядучым культурным установам. г>тт'^орнік пр^стпаўляе цікавасць для выкладчыкаў і студэнтаў ННУ, настаунікаў гісторыі і вучняў, краязнаўцаў, аматараў айчынпай гісторыі і ўсіх жыхароў горада і раёна. УДК 908.476.7(043.2) ББК 26.89(4Бен) ISBN 985660222Х © Кафедрагісторыі Беларусі УА «Гродзенскі дзяржуніверсітэт імя Я. Купалы». ® I родзанскі абласны Савет грамадскага аб’яднання «Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры» Касцюк М. Б. КАСЦЮКМ. Б. стаошыня Слонімскага райвыканкама = 750 ==^^ СЛОНІМШЧЫНА НАПЯРЭДАДНІ СВАЙГО 750ГОДДЗЯ У маляўнічым кутку беларускай зямлі, Верхнім Панямонні, на мнагаводнай рацэ Шчара размешчаны горад Слонім і Слонімскі раён. Такі куточак зямлі ў кожнага з нас свон. На нашай роднай Беларусі мноства адметных мясцін, чые мінулае выклікае захапленне і здзіўленне, дзе сівізна вякоў напамінае нам аб сабе на кожным кроку, глядзіць на нас з кожнага кургана. Паважанае, адметнае месца сярод іх займае Слонімшчына — менавіта так называюць сваю зямлю мясцовыя жыхары. Слонімская зямля ўнесла свой важкі ўклад у агульную скарбонку нашай шматвекавой гісторыі. Слонімшчына — гэта своеасаблівы археалагічны запаведнік. Тут звыш сотні археалагічных помнікаў розных часоў. Найбольш распаўсюджанымі помнікамі археалогіі на Слонімшчыне з’яўляюцца стаянкі, селішчы і гарадзішчы. Такому багаццю помнікаў сівой старасветчыны край абавязаны паўнаводнай Шчары, якая на працягу многіх тысяч гадоў была важнейшай вадзяной магістраллю, што злучала басенны рэк Нёмана і Прыпяці і спрыяла кантактам розных культур. Праз Слонімшчыну ляжалі гандлёвыя шляхі з поўначы на поўдзень. Упершыню Слонім упамінаецца ў Іпацьеўскім летапісе пад 1252 годам як Услонім. Упамінанне горада ў гэтым дакуменце звязана з паведамленнем аб барацьбе галіцкавалынскіх 3 князеу з літоускім князем Міндоўгам за ўладанне Верхнім ^анямоннем Але гэта не поўныя яго гады. Праведзеныя ў годзе археалапчныя раскопкі замчышча паказалі, што паселішча тут існавала ўжо ў першай палове XI стагоддзя У перыяд феадальнай раздробленасці Русі горад належаў 1 аліцкаВалынскаму княству, але ў канцы XIII стагоддзя ўвай^оў у склад Вялікага княства Літоўскага. Адзін з багатых і квітнеючых гарадоў Панямоння Слонім і на пачатку XV стагоддзя заставаўся значным ваенным умацаваннем. He выпадкова Слонімская харугва (полк) прымала ўдзел у 1 рунвальдскан бітве, калі аб’яднаныя войскі Польшчы і Вялі княства Літоўскага 15 ліпеня 1410 года разбілі крыжакоў. XVI стагоддзі узрасло значэнне Слоніма як цэнтра рамёствау і гандлю, таму ў 1531 годзе горад атрымаў Магдэбургскае права, якое садзейнічала яго гаспадарчаму росквіту Польскі кароль Зыгмунд II Ваза ў 1591 годзе даў Слоніму герб: залаты леу з гербам «Ліс» на блакітным полі. Росквіт Слоніма ў другой палове XVIII стагоддзя звязаны з = Н ^етмана літоўскага Міхала Казіміра Агін скага 728—1800). У Слонше ен пабудаваў некалькі рамесных прадпрыемстваў, па яго ініцыятыве і на яго сродкі быў пабудаваньі канал, які злучыў прыток Прыпяці Ясельду са Шчаран. 3 імем Агінскага звязана дзейнасць Слонімскага прыдворнага тэатра, створанага каля 1770 года. У ім працавалі прафесійныя італьянскія і польскія оперныя і драматычныя акцеры, мастакі, прыгонны хор і балет. Шырокай вядомасцю карыстаўся Слонімскі аркестр (капэла) — адзін з самых вялікіх прыдворных аркестраў тагачаснай Еўропы як па колькасці выканаўцаў (53 чалавекі), так і па наяўнасці музычных інструментаў. у У 1795 годзе Слонім увайшоў у склад Расіі. У гэты ж час ён стау цэнтрам губерні, у склад якой увайшлі Брэсцкі, Кобрынскі, Пружанскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Лідскі, Навагрудскі і Гродзенскі паветы. Аднак у ролі губернскага горад заставаўся нядоуга. У снежні 1796 года ён стаў павятовым горадам У пачатку верасня 1915 года кайзераўскія войскі акупіравалі Слошмшчьшу. Па мірнаму дагавору, падпісанаму ў Рызе 8 сакавіка 1921 года, Слонім разам з іншымі гарадамі і раё 3ах°Дняй Беларусі адышоў да Польшчы. 18 верасня 1939 года Слоншскі раен сустракаў байцоў Чырвонай Арміі. Насля аб яднання Беларусі прайшло мала часу, і мірнае жыцце слонімцаў перарвала Вялікая Айчынная вайна. За 4 гады акупацыі нямецкафашысцкія захопнікі знішчылі звыш тысяч чалавек мірных жыхароў раёна. У кіламетры ад горада, на Пятралевіцкай гары, расстраляна больш за 10 тысяч чалавек, на Чапялёўскіх палях 30 тысяч, ва ўрочышчы Мар?д 2 тьісячы. Фашыстамі знішчаны разам з жыхарамі ВеС^Акуншава’ Ніз, Васілевічы, Рудня, урочышча Андрэева. Жыхары раена далі ворагу дастойны адпор. Першая партызанская група пад кіраўніцтвам мясцовага жыхара А. У Фідрыка з явілася ў ліпені 1941 года, а ў 1944 годзе ўжо дзве партызанскія брыгады і два асобныя атрады змагаліся супраць захопнікау на тэрыторыі раёна. 10 ліпеня 1944 года савецкія войскі з дапамогай партызан вызвалілі Слошмшчыну ад гітлераўскіх захопнікаў. Самаадданай працай жыхары раёна адбудавалі горад і вескі аднавілі гаспадарку. За пасляваенны час значныя змеНЬІ аДбыліся у эканоміцы і культуры Слонімшчыны. ення Слонім адзін з найбольш развітых у прамысловых адносінах горад Гродзенскай вобласці. Тут размешчаны прадпрыемствы лёгкай і мясцовай прамысловасці, дрэва і металаапрацоўкі, прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, харчован і мясамалочнай прамысловасці. Слонімскі раён утвораны ў 1940 годзе. Тэрыторыя яго — 1,5 тыс. кв. км, насельніцтва — 73,4 тысячы чалавек, населеных пунктаў — 148, сельсаветаў — 12. Раён гранічыць на захадзе з Зэльвенскім, на поўначы з Дзятлаускім, на ўсходзе і поўдні з Баранавіцкім, Івацэвіцкім і Пружанскім раёнамі. ГІрав тэрьіторьію раёна праходзіць нітка газаправода «Ямал;Еуропа», магутнасць якога — 83 мільярды кубічных метрау і агульная працягласць якога да заходняй граніцы Польшчы — 4107 км. м Прамысловы патэнцыял раёна складаецца з 23 прадппыемстваў. 3 іх 15 (або 65%) — дзяржаўных, 8 (або 35%) — акцыянерных, у тым ліку адно — «Слонімскі кардоннапапяровы завод «Альбярцін» — са 100працэнтнай доляй недзяржаўнан формы уласнасці, дзе працуюць 8,5 тысячы чалавек. У структуры вытворчасці перавышаюць харчовая (44 7%) легкая (24,4%), цэлюлознапапяровая (16%) прамысловксць.’ прадпрыемствах раёна вырабляюцца кардон, папера паушарсцяная пража, вырабы з махровай тканіны, коўдрьі паушарсцяныя, ільновалакно, халадзільнае абсталяванне, алей пер епуховыя і швейныя вырабы, мэбля і іншая прадукцыя. ’ 6 14 прадпрыемстваў раёна экспартуюць прадукцыю за межы Рэспублікі Беларусь. Па выніках работы за 20ОІ Ш знешнегандлёвы абарот раена дасягнуу 32,2 млн. долараі ЗША. Прадпрыемствы раёна падтрымліваюць знешнеэкана мічныя сувязі з 21 краінай свету. Галоўным гандлевым партнёрам з’яўляецца Расійская Федэрацыя, на якую прыходзіцца 72,4% знешняга гандлю. „ поаграму ў раёне выконваюць пяць будаунічы арганйацьйгААТ«ВУ18Т.,РУП .МПМК164., ААТ .РБП № 5. РУП «СлонімскаяМПМК163.,СРУП .СПМК64., Галоўным паказчыкам работы будаўнічага комплексу з яуляецца здача аб’ектаў у эксплуатацыю. У мінулым годзе у раене пабу давіна 506 кватэр агульнай плошчай 37815?в. м, што складае 105% да планавага задання. У калгасах і унітарных сельска_ гаспадарчых прадпрыемствах — 3589 кв. м; шдывідуальнае 148 кв. м(Указ Прэзідэнта № 358), ЖБК 9082 кв. м, шдывідуальнымі забудоўшчыкамі — 24996 кв. м. Выкарыстана капі тальных укладанняў на суму 2955 млн. рублеу. Здадзены ў эксплуатацыю легкаатлетычны манеж на 6 бе гавых дарожак па 114 м кожная. ~ ппяп Гандлёвае абслугоўванне ў раене ажыццяуляюць 206 прад прыемстваў гандлю, з іх 84 знаходзяццаў сельскан мясцовасці, у тым ліку 56 — дзяржаўнан формы уласнасці, 150 недзяр ЖаСетка грамадскага харчавання мае 70 аб’ектаў з 5371 пасадачным месцам. „ ~ Удзельная вага прадпрыемстваў ДзяР^аУ“аг^^^7 агульным аб’ёме тавараабароту складае 48,2/о, недзярж у НаГу гандлі і°грамадскім харчаванні раёна працуюць 1739 чаЛаВДа’паслуг жыхароў раёна камбінат бытавога абслугоўвання, дзве фотастудыі індывідуальных прадпрымальнікау, 18 цыоульняў, з іх 15 прыватных. Працуе цэх па вырабу помнікаўРу сістэме бытавога абслугоўвання заняты 184 чалавекі. За 2001 год паслугі насельніцтву склалі 5,0 млрд. руолеу. У раёне станоўча вырашаюцца пытанні паляпшэння а0слугоўвання насельніцтва пасажырскімі перавозкамі, якія ажыццяўляе ДП «Аўтапарк № 3». Грамадскі транспарт пера возіць пасажыраў на 6 міжгародніх, 26 прыгарадных і 9 гаРаДраён абслугоўваюць 8 гарадскіх і 23 сельскіх паштовых аддзяленняў, 7 гарадскіх і 21 сельская АТС. Тэлефонная сувязь 7 абслугоўвае 20152 абапенты, у тым ліку 4518 у сельскай мяс^«™т,аН,е налічвае 8862 кропкі праваднога радые і ЬбЗІ УКХ радыепрыемнік. ^Хлеб — усяму галава! Хлеб родзіць сонейка, песні жаўрукоу пот селяніна Гэта старадаўняя мудрасць беларускага хлебароба вядома ўсім.