Слонімшчына вачыма навукоўцаў і краязнаўцаў 1252-2002
Выдавец: Слонімская друкарня
Памер: 392с.
Слонім 2002
Многочнсленные поборы в пользу старосты заменялнсь еднным налогом, который горожане вноснлн в казну велнкого князя. Нм гарантііровалнсь свободные занятня ремеслом, торговлей, земледелнем, разрешалось создавать ремесленные об'ьедннення — цехн.
Одновременно с Магдебургскнм правом белорусскне города получалн, как правнло, н неот'ьемлемые атрнбуты его — герб н городскую печать. Как не могло быть городского самоуправлення без этнх атрнбутов, так н последнне терялн всякнй смысл без самоуправлення. Однако до снх пор нам нензвестно, какгім был герб Слоннма 1531 г. н был лн он вообіце. Вполне возможно, что нзза заснлня слоннмскнх старост горожане не смоглн на практнке воспользоваться дарованным нм правом на самоуправленне н оттого город не получнл герба.
В 1591 году, когда слоннмскнм старостой был Лев Сапега (с 1586 г.), однн нз нзвестнейшнх государственных деятелей Велнкого княжества Лнтовского, король Жнгнмонт III подтверднл городу право на самоуправленне. 4 января 1591 г. был офнцнально утвержден герб Слонлма, так называемый герб «Лнс». Он отображает прннадлежность города владельцу — Льву Сапеге, подканцлеру, а затем н канцлеру Велыкого княжества Ліітовского, по нннцнатнве н под редакцней которого в 1588 г. был напечатан в Внльно «Статут Велнкого княже
25
ства Лнтовского», выдаюіцнйся памятннк (белорусской юрнднческой мыслн. На голубом поле герба нзображен стоягцнй
на задннх лапах золотой лев, который держнт в правой верх
Герб «Лнс» 1058 г. Первое нзображенне
ней лапе направленную вверх серебрнстую стрелу с двумя перекладннамн на древке. Герб «Лнс» стал родовым гербом Сапег в начале XV века. Согласно Городельскому прнвнлею 1413 г. его получнл Суннгайло, потомком которого в шестом колене был Лев Нвановнч Сапега. Нзображенне снмвола — стрелы с двумя перекладннамн — мы внднм н на лнчном гербе Льва Сапегн. Он помеіцен в центре гербового іцнта на маленьком іцнтке (шнльде), что не соответствует правнлам геральднкн, согласно которым в центре должен находнться главный герб — отцовскнй.
Названне герба «Лнс» восходнт к очень отдаленным временам. Об'ьясненне ему н первоначальное нзображенне герба мы находнм в работе А. Лакнера «Русская геральднка»: «Лнс есть серебряное копье нлн белая стрела.
положенная в красном поле н перекрегценная двумя белымн перекладннамн наподобне секнр. На шлеме вндна до половнны выходяіцая лнснца, обраіценная влево».
Далее автор, ссылаясь на польскне сочннення, дает, как он выражается, «особенно замечательное об'ьясненне» этомугербу: «Благородному мужу, нмевшему в гербе своем лнснцу (оттого н названне эмблемы «Лнс»), Казнмнр Справедлнвый после победы, одержанной над ятвягамн на реке Мзуре в 1058 г., даровал новый знак его отвагн — копье в память того, что он с малым отрядом, окруженный непрнятелем, дал снгнал копьем, брошенным вверх с зажженною серою, н тем спас себя н войско от погнбелн. Знак этот есть в гербе Caner, а нз русскнх родов — у Комовскнх, Лнсянскнх, Хомутовых».
Добавнм, что гербом «Лнс» с незначнтельнымн нзмененнямн пользовалнсь, помнмо рода Сапег, еіце 120 родов.
Красное поле іцнта герба означает пропнтанное кровью поле боя, лнса же на шлеме есть снмвол ловкостн.
Как внднм, в гербе Слоннма нет нзображення лнсы, оставлена лншь эмблема стрелы. Лнсу заменнл лев — самое любнмое жнвотное в гербах по нх снмволнческому значенню. Он
26
представнтель снлы, мужества н велнкодушня. Названне этого жнвотного созвучно н с нменем самого Сапегн. Через посредство герба н свонх дел на благо города Лев йвановнч Сапега навсегда вошел в нсторню нашего города.
ймператорскнм указом от 1840 г. для Беларусн было введено названне «СевероЗападный край», а древннй герб Слоннма
Герб Слоннма, полученный в 1840 г.
Герб г. Слоннма 1591 г. (так называемый герб «Лмс»)
заменен на новый. ІЦнт герба голубой окраскн вннзу — зеленое поле н на нем скреіценные н поставленные на эфесы русскнй н лнтовскнй мечн. Между ннмн стонт дата — 1275 г. как память об отнятнн в этом году Слоннма у Лнтвы князьямн галнцкнмн.
«Герб, как н названне города, — пншет геральднст А. Тнтов, — невозможно уннчтожнть. Большннство древннх гербов достойны того, чтобы продолжать жнть н далее. йменно
через древнне гербы у человека появляется ннтерес н уваженне к прошлому родного края, через ннх возннкает тесная связь прадедов н потомков».
27
ЗВЯРУГА Я. Г.
(г. Мінск)
3 ГІСТОРЫІ СТАРАЖЫТНАГА СЛОНІМА
Слонім (Васлонім, Вслонім, Услонім) у Іпацьеўскім летапісеўпершыню ўпамінаецца пад 1252годам. Горад адразу апынуўся ў цэнтры бурных ваеннапалітычных падзей, якія разгарнуліся ў сувязі з барацьбой галіцкавалынскіх і літоўскіх князёў за валоданне Панямонскім краем. У сярэдзіне і другой палове XIII ст. ён некалькі разоў пераходзіў ад галіцкавалынскіх да літоўскіх князёў і наадварот.
У 40х гадах XIII ст., выкарыстаўшы цяжкія для галіцкавалынскай зямлі наступствы мангольскага нашэсця, Панямоннем авалодаў літоўскі князь Міндоўг. Сам Міндоўг княжыў у Навагрудку, а сыну свайму Войшалку, які знаходзіўся ў васальнай залежнасці ад вялікага князя, перадаў Слонім і Ваўкавыск.
У 1252 г. галіцкавалынскія войскі Данілы і Васількі Раманавічаў уварваліся ў панямонскія землі. «Даннло же н Васнлко пондоста к Новугороду. Даннл'ь же н Васнлко, братть его, разгадавт> co сыномь брата сн посла на Волковыеск'ь, а сына на Услоннм, а сам нде ко Зднтову: н понмаша грады многы н взратншася в домы»х. Памірнамудагавору, заключанаму каля 1254 г., землі Панямоння засталіся за Літвой. У іх нейкі час правіў Войшалк, але неўзабаве ён перадаў княжанне сыну Данілы Раманавіча Раману Данілавічу. Войшалк даў Раману «Новгород от Мнндовга», а Слонім, Ваўкавыск і іншыя гарады «от себе»2.
Мірныя адносіны паміж галіцкавалынскімі і літоўскімі князямі працягваліся нядоўга. У канцы 50х гадоў у адказ на ўварванне галіцкавалынскіх і татарамангольскіх войск ва ўласналітоўскія землі Войшалк і Таўцівіл (пляменнік Міндоўга) схапілі і, відавочна, забілі Рамана Данілавіча. Тады Даніла Раманавіч зрабіў новы паход у Панямонне. Чым ён закончыўся, летапіс не паведамляе, але вядома, што Войшалк зноў стаў княжыць у Наваградку3.
28
Пасля смерці Міндоўга (1263 г.) вялікакняжацкі прастол нейкі час займаў жамойцкі князь Трайнат, але неўзабаве вялікім князем стаў Войшалк. Спачатку ён кіраваў сумесна з галіцкім князем Шварнам Данілавічам (быў жанаты на дачцэ Міндоўга), а ў 1267 г. перадаў яму вялікае княжанне, а сам пайшоў у манастыр.
Пры пераемніку Шварна вялікім князю Трайдэну (каля 1270 — 1282 гг). адносіны паміж ГаліцкаВалынскай зямлёй і Літвой зноў абвастрыліся. Трайдэн пасяліў у ваколіцах Гродна і Слоніма прусаў, якія ўцякалі ад нямецкіх рыцараў. Тады (1276 г.) Леў Данілавіч разам з Уладзімірам Васількавічам і іншымі галіцкавалынскімі князямі ўзялі Слонім, каб літоўскія князі іх « земле не подседале » і Турыйск « на реце Немне »4.
Пад 1281 г. у Іпацьеўскім летапісе ўпамінаецца слонімскі князь Васілька. Ён у саюзе з Уладзімірам Васількавічам і іншымі князямі памагаў мазавецкаму князю Кандрату ў яго міжусобнай барацьбе з Баляславам Мазавецкім5. Больш позніх летапісных звестак аб Слоніме няма. У канцы XIII ст. землі Панямоння надоўга трапілі пад уладу літоўскіх князёў. Падзеі, звязаныя з гісторыяй краю, засталіся паза ўвагай летапісцаў.
Пытанне аб месцазнаходжанні летапіснага Слоніма доўгі час заставалася адкрытым. Вядомы беларускі археолаг і краязнавец, дырэктар Слонімскага краязнаўчага музея I. I. Стаброўскі меркаваў, што старажытны Слонім размяшчаўся на правым беразе р. Шчара, хутчэй за ўсё, у месцы ўпадзення ў яе Ісы. Аднак слядоў горада яму там знайсці не ўдалося. А між іншым у цэнтры сучаснага Слоніма ёсць раён, які сярод старажылаў вядомы пад назвай Замчышча. Праўда, гэту дату можна звязваць з больш познімі падзеямі. Тут размяшчаўся замак, пабудаваны ў XVI ст. каралеўскім намеснікам I. Радзівілам, а пазней — замак князёў Агінскіх.
У 1946 г. дырэктар Ваўкавыскага краязнаўчага музея Г. I. Пех у траншэі, якая засталася на Замчышчы з часоў Вялікай Айчыннай вайны, знайшоў некалькі фрагментаў керамікі эпохі Кіеўскай Русі і абломак шклянога бранзалета жоўтага колеру. На Беларусі шкляныя бранзалеты сустракаюцца пераважна ў гарадах і паселішчах умацаванага тыпу. На сельскіх паселішчах — яны рэдкая знаходка. Вось чаму ўжо сам факт гэтай знаходкі падсказаў даследчыку верагоднасць размяшчэння тут старажытнага горада.
29
У 1953 г. Г. I. Пех залажыў на Замчышчы шурф памерам 4,2x2 м. На глыбіні 0,25 0,3 м выяўлена сцяна, складзеная на вапнавым растворы з цэглы і буйных камянёў. Памеры цэглы: 8 10x18x30 32 см. Таўшчыня сцяны 1,2 м, вышыня захаваўшайся часткі 2м6. У сцяне мелася акно паўкруглай формы вышынёй 1,5 м, шырынёй 1,9 м. У запаўненні акна і паблізу сцяны на яго вышыні знойдзена кафля з рэльефным раслінным арнаментам, пакрытым блакітназялёнай палівай на белым фоне. Г. I. Пехам выказана меркаванне, што ўскрытая сцяна — гэта рэшткі замка князёў Агінскіх. Падставай для такога меркавання з’явілася перш за ўсё вышэй згаданая кафля, якую даследчык датаваў другой паловай XVI — першай паловай XVII ст.7.
У культурным пласце на глыбіні 3 м знойдзены фрагменты кругавой керамікі эпохі Кіеўскай Русі, а яшчэ ніжэй (3,1 — 3,4 м) у слоі інтэнсіўнай чорнай зямлі трапіўся ляпны чарапок. На глыбіні каля 4х метраў пад тонкай праслойкай абпаленай гліны з’явіўся мацярык — марэнная супесь светлага колеру.
У выніку шурфоўкі 1953 г. пытанне аб тым, дзе шукаць рэшткі летапіснага Слоніма, было ў значнай ступені вырашана. Канчаткова яно было вырашана пасля раскопак Г. I. Пеха на Замчышчы ў 1959 г.
Раскоп плошчай 64 м2 быў заложаны прыкладна ў 20 м ад усходняга схілу Замчышча. У працэсе работ плошчу раскопа давялося скараціць да 48 м2. Верхнія пласты да глыбіні 1,1 — 1,3 м уяўлялі сабой розныя па структуры і афарбоўцы слаі супесі з валуннымі камянямі і абломкамі цэглы са слядамі раствору. Тут выяўлены абломкі кафлі светлазялёнага колеру з рэльефным раслінным арнаментам, фрагменты глінянага, шклянога і фаянсавага посуду, характэрнага для XVI— XVII стст. Знойдзены каваныя цвікі, жалезныя падковы, складаны нож з касцяной ручкай, бронзавая шпілька з шарападобнай галоўкай8.
КНІГІ ОНЛАЙН
