Слонімшчына вачыма навукоўцаў і краязнаўцаў 1252-2002
Выдавец: Слонімская друкарня
Памер: 392с.
Слонім 2002
Забудова шэрагу гарадоў, у тым ліку іх гістарычных цэнтраў, была разбурана. Гэта дало магчымасць абследаваць дзядзінцы многіх гарадоў, а ў некаторых пачаць поўнамаштабныя раскопкі (Мінск).
У Слоніме ў 1946 г. Г. I. Пехам у раёне горада, што называўся «Замчышча», знойдзены рэчы XII ст. (шкляны бранзалет, кавалкі посуду). У 1953 г. на тэрыторыі Замчышча ім выкапаны разведачны шурф памерам 2x4,2 м. Выявіўся магутны культурны слой з матэрыяламі XII і да XVII стст. Гэта дало падставу даследчыку ў 1959 годзе закласці там жа раскоп па
19
Археалагічныя раскопкі на слонімскім Замчышчы. Глыбіня 1,50 м. 1959 г.
мерам у 64 м2. У выніку даследаванняў высветлілася, што на тэрыторыі Замчышча магутнасць слоя складае 5 м. Культурны слой выдатна захоўвае арганічныя рэчывы, таму выявіліся
Археалагічныя раскопкі на слонімскім Замчышчы. Глыбіня 1.90 м. 1959 г.
рэшткі жылых дамоў з печамі, абрэзкі скуры, фрагменты і цэлыя экземпляры скуранога абутку, драўляны посуд, дэталі ткацкага станка, шматлікія сляды касцярэзнага рамяства і металаапрацоўкі1. Самыя раннія рэчы даследчык датаваў XI ст.2.
У 50—60я гады ў савецкай археалагічнай навуцы пры даследаванні гарадоў аб'ектам, вартым вывучэння, лічыліся слаі не пазней XIII ст. Таму ў такіх гарадах, як Ваўкавыск, Гродна, Навагрудак, Мінск менавіта гэтыя матэрыялы вывучаліся і публікаваліся.
3 публікацыі Я. Г. Звяругі пра даследаванне Г. I. Пеха ў Слоніме
20
мы даведваемся, што разам з матэрыяламі XI XIII стст. былі знойдзены фрагменты шклянога, фаянсавага і глінянага посуду, а таксама паліраваная кафля і металічныя вырабы XVI—XVII стст3.
Шматабяцаючыя вынікі раскопак 1959 г. паспрыялі таму, што ў 1968 г археалагічныя даследаванні на слонімскім Замчышчы прадоўжыў Я. Г. Звяруга4. У выніку археалагічных раскопак не толькі сабраны багаты археалагічны матэрыял, вывучаны рэшткі гарадской забудовы XII XIII стст., але вырашаны пытанні планіроўкі дзядзінца раннесярэднявечнага Слоніма5. Аднак, ізноў жа, у публікацыях па выніках даследаванняў галоўная ўвага надавалася матэрыялам не пазней XIV ст., а больш позні матэрыял толькі ўзгадваўся.
3 канца 70х гадоў кола інтарэсаў археолагаў, што займаліся вывучэннем феадальных гарадоў Беларусі (не без прыкладу польскіх археолагаў), значна пашыраецца. Побач з культурнымі напластаваннямі XI—XIII стст. актыўна даследуюцца слаі з матэрыяламі XIV XVIII стст. Асабліва актыўна да следаваліся познесярэднявечныя замкі, гарады Мсціслаў, Магілёў, Віцебск, Гродна. У 1983 г. з гэтай жа мэтай былі праведзены і разведачныя археалагічныя раскопкі ў Слоніме (кіраўнікі Н. Здановіч і А. Краўцэвіч6). Мэтай раскопак было прасачыць наяўнасць культурнага слоя ў розных частках старога горада, вызначыць яго магутнасць і храналогію. 10 закладзеных шурфоў пацвердзілі наяўнасць пасаду XII XIII стст. уздоўж левага берага Шчары на адлегласці прыкладна ў 200 і 500 м уверх па плыні ракі7. Тры шурфы ў раёне касцёла святога Андрэя паказалі наяўнасць тут матэрыялаў не раней за XVI ст. Культурныя напластаванні XVII ст. і больш позняга часу з рэшткамі пабудоў зафіксаваны ў раёне сінагогі, паабапал і на самой плошчы Леніна, каля былога бернардзінскага кляштара. Найбольш багатыя матэрыялы і магутны культурны слой быў выяўлены недалёка ад музея (пазнейшыя раскопкі I. У. Ганецкай пацвердзілі гэта).
Раскопкі 1983 года паказалі, што познесярэднявечныя культурныя напластаванні існуюць у розных частках горада ў даволі добрым стане. Выдатная ўласцівасць слонімскай глебы захоўваць арганічныя рэчывы абяцае будучым даследчыкам багатыя матэрыялы па матэрыяльнай культуры Слоніма. А на сёняшні дзень нават невялікая колькасць матэрыялаў XIV—XVIII стст. сведчыць пра своеасаблівую і разнастайную матэрыяльную культуру познесярэднявечнага еўрапей
21
скага горада. Мы можам канстатаваць, што непаліваны керамічны посуд XIV—XVII стст. са Слоніма блізкі па форме да посуду з іншых гарадоўПанямоння. Сярод посуду XVII ст. заўважана перавага дымленай керамікі, форма якой паўтарае адначасовую паліваную. Найбольш заможныя гараджане ў XVII, а магчыма, і ў канцы XVI ст., карысталіся паліхромным посудам, мелі ў дамах печы не толькі з паліваных, але і з паліхромных кафлін. Цікавая па форме і разнастайная па аздабленню сталовая маёліка Слоніма XVIII ст.8, шкляны посуд. Далейшыя раскопкі змаглі б дапоўніць гэты пералік данымі пра скураныя і драўляныя вырабы і шмат што іншае з рэчаў паўсядзённага ўжытку старажытных насельнікаў Слоніма.
3 сярэдзіны 70х гадоў, побач з развіццём цікавасці археолагаў да культурных напластаванняў XIV—XVIII стст., намаганнямі даследчыкаў з СанктПецярбурга, Масквы, мясцовых археолагаў актыўна развівалася яшчэ адна галіна археалогіі — архітэктурная археалогія. У Слоніме таксама пачалі праводзіць даследаванні помнікаў архітэктуры шляхам раскопак. У 1965 г. супрацоўнікам Беларускага рэстаўрацыйнапраектнага інстытута I. М.Чарняўскім пры актыўнай дапамозе мясцовых уладаў праводзілася даследаванне пляцоўкі, дзе некалі стаяў касцёл евангелістаў, ці канонікаў латэранскіх (1650г.). У 1988 г. мною праводзілася даследаванне стану падмуркаў касцёла святога Андрэя, шурфамі вяліся пошукі страчаных участкаў агароджы, а траншэямі вывучаліся элементы добраўпарадкавання тэрыторыі вакол касцёла. Мэтай раскопак быў збор матэрыялаў для рэстаўрацыі помніка. Акрамя шматлікіх фрагментаў будаўнічых матэрыялаў ад касцёла (цэглы, дахоўкі), былі знойдзены шматлікія кавалкі керамічнага посуду.
Раскопкі яшчэ раз пацвердзілі наяўнасць тут матэрыялаў не раней за XVI ст., а самай шматлікай групай керамікі была дымленая (нават сярод фрагментаў кафлі побач з паліванымі знойдзены дымленыя фрагменты, што не мае аналогій ні ў адным з гарадоў Беларусі).
Кароткі агляд гісторыі археалагічных доследаў Слоніма паказвае, што яны з'яўляюцца адлюстраваннем агульнадзяржаўнага кірунку ў развіцці археалагічнай навукі за апошнія 65 гадоў. Па аналогіі з працэсамі, якія адбываюцца ў іншых старажытных гарадах Беларусі, лагічным з'яўляецца вызначэнне перспектыў даследаванняў Слоніма. Зараз у старых гарадах, асабліва ў тых, дзе актыўна вядзецца рэканструкцыя, ці проста будаўніцтва ў старой частцы горада, краязнаўчыя
22
музеі актыўна ўдзельнічаюць у гэтым працэсе ў якасці назіральнікаў за захаваннем гісторыкакультурнай спадчыны ці непасрэдных арганізатараў даследаванняў. Краязнаўчым музеям надаецца статус гісторыкакультурных запаведнікаў (Заслаўе, Полацк). Абавязковай умовай будаўніцтва ці перабудоваў у старой частцы гарадоў з’яўляюцца папярэднія ар* хеалагічныя раскопкі на месцы мяркуемай пляцоўкі пад забудову. Сродкі выдаткоўваюцца заказчыкамі, закладаюцца ў каштарысную дакументацыю. Гэтым жа шляхам трэба ісці і слонімскаму музею. Кароткі агляд гісторыі археалагічных доследаў горада паказвае, што засталося яшчэ шмат нявырашаных праблем па яго гісторыі. Гэта апрача тых каласальных здабыткаў, якія можа мець музей, горад у справе вывучэння сваёй гісторыі, патрыятычнага выхавання жыхароў це_ раз далейшыя археалагічныя доследы горада. Для гэтага трэба аб'яднаць сумесныя намаганні навукоўцаў, музейных работнікаў і ўладаў горада.
'Пех Г. М. Раскопкн древнего Слоннма //Древностн Белорусснн. Мн., 1966. С. 276—279.
23веруго Я. Г. Археологнческне работы в Слоннме //Беларускія старажытнасці. Мн., 1972. С. 248 289.
3 Тамсама.
‘Зверуго Я. Г. Раскопкн в Слоннме. Археологнческне открытня 1968 г. М., 1969.
53веруго Я. Г. Археологнческне работы в Слоннме; Яго ж: Берхнее Понемонье в IX—XIII в.в. Мн., 1989.
6Кравцевнч A. К., Здановнч Н. Н. Нсследовання в Слоннме. Археологнческне открытня 1983 г. М. С. 397.
7Краўцэвіч A. К. Гарады і замкі Беларускага Панямоння XIV— XVIII стст. МН. 1991. С. 97.
83дановіч Н. Гармонія пластыкі і дэкору. Мастацтва Беларусі. 1986, № 1; Ганецкая I., Здановіч Н., Трусаў А. Вытокі беларускага фаянсу. Мастацтва Беларусі. 1988. № 6. С. 59 61.
23
ШПЫРКОВА М. Г.
==750
(г. Слонмм)
ДРЕВННЙ СЛОНПМ Н ЕГО ГЕРБЫ
В 2002 году нсполннлось 750 лет co временл прямого упомлнанля о Слонлме в йпатьевской летоплсл. Несомненно, ко временл, указанном в летоплсл, город уже сугцествовал.
В 1959 году на древнем слонлмском Замчліце впервые за всю лсторлю города былн проведены археологлческле раскопкн Судя по полученным находкам, древнейшле нз которых датлруются XI веком, городу нашему уже не менее 1000 лет. Однако археологлческле раскопкл указывают лншь на век вознлкновенля городского поселенля. Конкретную же юбллейную дату в жлзнл древнего города обіцепрлнято отмечать, лсходя нз года прямого упомлнанля о нем в плсьменном лсточнлке, в первую очередь в летоплсл.
Древнлй Услонлм впервые упомянут в йпатьевской лето’ шісн под 1252 годом. XIII век был временем созданля централлзованного феодального государства — Веллкого княжества Ллтовского, сопровождавшегося борьбой между руссклмл л ллтовсклмл князьямл за землл л города белорусского Понемонья. Летоплсец сообіцает, что в 1252 году галлцклй князь Данллл Романовлч «брата сл посла на Волховыеск, а сына на Услонлм, а сам лде ко Здлтову: л полмаша грады многл л взратлшася в домы».
Белоруссклй геральдлст A. К. Тлтов в своей работе «Геральдыка беларускіх местаў» прлводлт условную градацлю древнейшлх городов. «Города, — плшет автор, — рождаются, растут, достлгают определенных успехов, потом стареют... Есть средл нлх долгожлтелл, возраст которых насчлтывает много столетлй, л онл шагают сейчас в будуіцее, развлтле друглх прлостановлено полностью бурнымл волнамл ее мллостл лсторлл. Третьл выдержалл натлск этлх волн, но рост лх задержался, онл потерялл свое былое значенле, на смену прлшлл новые центры, оставлв старым второстепенную роль. Но свпдетелямл лх былой славы л честл осталлсь древнле гербы, которые напомлнают современнлкам л потомкам о богатом
24
прошлом». Слоннм относнтся к чнслу последннх, нгравшнх заметную роль н в древнле времена, н в последуюіцне столетня. Вот сведення нсторііка М. К. Любавского о слоннмском замке XIII века: «Князь Тройден, много раз бнвшнй немцев, селнт бежавшпх от ннх прусов в Гродно н Слоннме, где былн русскне гарннзоны, не уступавшне, по прнзнанню самнх немцев, в военной выучке н храбростн западному рыцарству». Слоннмская хоругва (гарннзон) прнннмала участне н в Грюнвальдской бнтве в 1410 году, в которой наголову былн разбнты об'ьеднненнымн снламн славян п лнтовцев немецкне крестоносцы. Слоннм был однпм нз крупнейшнх экономнческнх, полнтнческнх н культурных регііональных центров Велнкого княжества Лнтовского в XVI—XVII веках. В 1531 году велнкнй князь лнтовскнй іі король польскнй Жнгнмонт I дал Слоннму самоуправленне по Магдебургскому праву. Согласно этому праву, горожане освобождалнсь от суда м властн старосты. Вся адмнннстратнвная н судебная власть переходнла в рукп органа самоуправлення — рады.
КНІГІ ОНЛАЙН
