Урокі роднага слова
Васіль Вітка
Памер: 264с.
Мінск 2008
шлі памагаць табе, Ціхон,— сказалі яны майму тату.
Тата абрадаваўся, бо гуртам выкапаеш за дватры дні, а ўдвух мы і за месяц не справіліся б.
I работа ў нас закіпела. Калі пасля абеду я заглянуў у калодзеж, дык аж спалохаўся. Такая была глыбіня.
Тата сказаў:
— Стась, адыдзіся. Лепш збірай вунь каменьчыкі, што мы выкідаем наверх з глінаю.
Я стаў ля халоднай жоўтай гары і навыбіраў цэлую копку мокрых і гладкіх галышыкаў А потым перанасіў усе да аднаго ў агародчык і абклаў імі градкі.
127
Назаўтра мы спускалі трубы, ставячы іх адна на адну. Калодзеж у нас цэментовы. Тата сказаў мне:
— Зірні, Стасік, як далёка вада.
Я зірнуў і не ўбачыў дна.
— Як мы яе дастанем, тата? — спытаў я.
— Яна сама прыйдзе.
Я крыкнуў у калодзеж:
— Вада!
3 самага дна адгукнулася:
— Аа!
Тады я зусім паціху сказаў:
— Стась.
Глыбіня абазвалася:
— Ась!
Тую ваду, што насачылася за ноч, мы з татам вычарпалі. Яна была каламутная, з глеем і пяском.
Гэтак мы выскрабалі дно, пакуль не паказаўся чысты жвір.
Цяпер наша вада самая смачная. Бывае, і не хочаш, a пачнеш піць — не адарвешся.
He дзіва, што ля нашай хаты спыняюцца і падарожныя і праезджыя. Ніхто не абмінае калодзежа. Людзі п’юць, выціраюць рукою рот і гавораць:
— Але ж і вадзічка ў вас!
У гарачы дзень, ідучы на работу, людзі наліваюць сабе вады ў дубовыя біклажкі, каб было чым прагнаць смагу ў полі. Няма адбою і ад малых. Яны збягаюцца з усяе вуліцы. I мне столькі клопату, пакуль усіх панапойваю.
— Стасічак, выцягні хаця з паўвядзерца.
— Стась, прынясі кубачак,— просяць самыя меншыя, што не ўмеюць піць з вядра.
Я бягу ў хату і выношу вялізную конаўку, якая стаіць у нас у мыцельніку.
128
Спярша я ўсіх паіў у ахвоту, а потым сказаў:
— He буду.
— Хіба табе вады шкада?
— Няўжо ж не.
Тата пачуў мае словы.
— А ты ведаеш, чаму наша вада смачная? — спытаўся ён.
— Чаму, татачка?
— А таму, што ёй не даюць застойвацца. Чым больш яе п’юць, тым яна смачнейшая. Нікому не шкадуй напіцца,— сказаў тата.— Зняможаны чалавек і той адразу падужэе, як пап’е свежай вады.
I я нікому не шкадую. Я рад напаіць з нашага калодзежа кожнага. Заходзьце, піце. Калі не можаце з вядра, я вам конаўку вынесу.
Даставаць ваду ў нас лёгка. Над калодзежам мы паставілі калаўрот. Круці за ручку — ланцуг навіваецца на вал і выцягвае вядро.
Круціць я магу. Чэрпаць адно не ўмею. I не толькі я. I нашы суседзі часта тапілі вядро. Хіснуць ланцугом, восілка выскачыць з зашчапкі, вядро — боўць! I няма.
Тады ідуць да нас.
— Ціхонка,— просяць майго тату,— памажы дастаць.
Мы з татам бяром доўгі прут з кручком на канцы і спускаем яго ў калодзеж. Бывае, доўга папаводзіш, папашнырыш ім, пакуль уловіш. I гэтак часта тапілася наша вядро, пакуль мы не прыкавалі яго да ланцуга. I тады ўжо ўсе чэрпалі самі. Як хочаш боўтай — не адарвецца.
Але на маё няшчасце яно такі адарвалася. I якраз жа ў мяне.
Хацеў я маме памагчы, прынесці трохі вады.
Можа, я лішне боўтаў, а можа, вядро было прыкавана слаба. Але толькі зачэрпаў я, пачаў круціць калаўрот,
5 Зак. 3297
129
аж чую — вельмі лёгка ланцуг ідзе. Паглядзеў, а вядра і няма.
Крыўдна мне зрабілася. Маме не памог, а бяды нарабіў.
Як жа ж будзе? Без вады ж застанецца ўся наша вуліца.
Падышлі суседкі, але ніхто нічога не можа зрабіць без майго таты. А ён на цэлы дзень у горад паехаў. Павёз калгасныя памідоры. Ён шафёр.
Тут якраз вуліцаю ішла наша другая машына. Везлі калгасніц на сенакос. Усе ў квяцістых сукенках, у белых хустачках. Вясёлыя. I, вядома ж, прыпыніліся, каля нас. Усім жа хочацца напіцца і з сабою ўзяць нашай вады.
— Стасік! — закрычалі з машыны.— Частуй вадою!
Я стаяў, унурыўшы галаву, гатовы заплакаць.
Тут выбегла з хаты мама, спалохалася:
— Што такое?
— Вядро ўпусціў.
— Яно ж прыкаванае было.
— Адкавалася.
3 кабіны вылез шафёр.
— Падумаеш, бяда! — засмяяўся ён.— He гаруй, Стась. Мы яго як бач дастанем.
Ён узяў прут з кручком на канцы і пачаў вадзіць па дне. Кручок бразгаў па вядры, але ніяк не мог падчапіць за восілку.
Вадзіўвадзіў шафёр доўгім прутам і не мог даць рады. Вада ўжо зрабілася цёмнай і каламутнай. I як усе ні прыглядаліся — не маглі ўбачыць дна.
Стаўшы на дыбачкі, зірнуў у калодзеж і я. I ў тую хвіліну ўспомніў, што ёсць у мяне памочнік.
— Я ведаю, хто паможа дастаць вядро!
— Хто? — спытаўся шафёр.
130
— Зайчык! — сказаў я.
— Які зайчык? — спытала мама. I ўсе засмяяліся.
— Штукар ты, брат,— сказаў шафёр.
Я кінуўся ў сенцы. Знайшоў у каморцы сваё паліто і доўга абмацваў кішэні. Што такое? Куды ж ён мог прапасці? Нарэшце намацаўтакі, у самым нізе за падкладкаю. Гэта быў асколачак люстэрка. 3 ім я любіў гуляць, а ў сонечныя дні пускаў зайчыкі. Навядзеш яго, і зайчык куды хочаш праб’ецца.
Калі я падбег са сваім асколачкам і навёў яго на ваду, усе здзіўлена паглядзелі на мяне. А зірнуўшы ў калодзеж, радасна закрычалі:
— Глядзіце, глядзіце!
— Напраўду дно відаць,— сказала мама.
— А вунь і вядро ляжыць! — I шафёр, нацэліўшыся, крукам падчапіў яго.
Мой тата зноў прыкаваў вядро, і цяпер смела чэрпаюць ваду ўсе. Калі ж яно і адарвецца, дык невялікая бяда. У нас ёсць памочнік: зайчыквадалаз.
Жывая душа мовы
Ведаць мову, валодаць словам, складна гаварыць — усе гэтыя выразы мы часта чуем, але не вельмі ўдумваемся ў іх сэнс. Ведаць, валодаць, гаварыць — гэта яшчэ не значыць адчуваць хараство, мілагучнасць, музыку, жывую душу мовы.
Часта кажуць, што нібыта галоўны прынцып беларускай граматы — як гаворыцца, так і пішацца. Выходзіць, самая лёгкая ў свеце наша мова? Як сказаў, так і напішы. Як напісаў, так і прачытай. Аднак жа такая
5 *
131
лёгкасць, калі ёй паверыць, ой як хітра можа падмануць. I не толькі ў напісанні асобнага сказа, а нават у напісанні, у вымаўленні аднойадзінай літары, аднаго гука. Вазьміце дзве вельмі блізкія па гучанні літары X і Ф. Ты сказаў: «Хвізіка». А як трэба сказаць? Ты сказаў: «Фімія». А трэба сказаць? Ты сказаў: «Хутбол». A трэба? Я чуў, як у нашай мясцовасці цёплую кароткую апратку называюць «хухвайка». А як правільна сказаць і напісаць?
Вось вам заданне. Я напішу словы, якія чуў на слых і, мабыць, вымаўленыя няправільна, а вы напішыце правільна: хвігура, фуліган, фамут, хлот (мой брат служыць на хлоце), хронт (моіі дзед быў на хронце), хрукты, хвокус, хвокуснік, хвота, хватаграфія, хланг (я стаяў на правым, а ты на левым хлангу). Заўважу, што на слыху ў нас яшчэ два гукі, таксама блізкія, якія мы часта блытаем. Гэта Т і Ц. Я напішу так, як многія гавораць: «целебачанне», «целевізар», «целефон», «целеграф», «цеатр», «целеграма», «цемпература», «ліцература», «архіцектура», «цермометр». Я ўпэўнены, што вы напішаце правільна, бо ведаеце, што карані гэтых слоў паходзяць з іншых моваў. «Тэле» пагрэчаску азначае «далёка», а «візіе» палацінску — «бачанне». Па тэлевізары мы далёка бачым. «Фон» пагрэчаску — «гук». Па тэлефоне мы далёка чуем. «Граф» пагрэчаску — «пішу». Па тэлеграфе мы перадаём пісьмо на далёкую адлегласць. «Тэатр» пагрэчаску — месца для відовішча. «Тэмпература» палацінску — паказчык цеплыні цела. «Літаратура» — ад слова «літара». «Архітэктура» пагрэчаску азначае «будаўнік». «Тэрма» — цяпло, «метр» — мера. Прылада для выяўлення цяпла — тэрмометр.
I яшчэ вельмі ўласцівае нашай мове гукавое спалучэнне дзвюх парных літар ДЗ. Яны як родныя сёстры
132
блізняты. Адна без другой не могуць ні гаварыць, ні спяваць. А паслухайце, як яны спяваюць разам, дуэтам: дзень! Для нашага слыху гэта як гук тонка нацятай струны: дзень. I наша вуха ўжо ўлавіла і звон сонечнай цішыні летняга дня, і прастору чыстага высокага неба, і нават палёт пчалы, якая з жоўтым пылком на ножках вяртаецца з поля ў родны вулей: дз, дз, дзень.
«Дзіва!» — скажаце вы. I сапраўды дзіва! У самім слове — дзіва. Жывое дзіва мілагучнасці, дзіва музыкі слова.
Загадаю вам загадку пра адну ўсім вядомую кветку, якая амаль першаю зацвітае вясною, цвіце ўсё лета аж да позняе восені. Усюды цвіце, буяе густым жаўтацветам, а адцвіўшы, становіцца сівенькай бабулькай з лёгкім белым пушком на галаве. Дзьмухні — пушок разляціцца ва ўсе бакі, і бабульчына галоўка ўся лысая, хоць бы адна валасінка. Вы, пэўна, ужо здагадаліся, як называецца кветка — дзьмухавец. Чаму ў яе такое імя — таксама здагадаліся. Толькі, я ўпэўнены, не звярнулі ўвагі на адну маленькую дробязь: у вымаўленні самога слова «дзьмухавец» пасля дзвюх неразлучных літар ДЗ паявілася яшчэ трэцяя, нават не літара, а знак — «ь». Слова памякчэла, падабрэла, палагаднела, загучала мякка. А паспрабуйце вымавіць: «Дзмухавец». Слова ўжо не іграе, не спявае. Паспрабуйце дзьмухнуць, не дзьмухаецца!
Пра ролю мяккага знака пагаворым наступным разам.
133
Чмяліны мёд
Taro дня, калі пачынаўся сенакос, узяў мяне дзед з сабою. Паспрабаваў і я касіць. Махнуў касою, а яна так глыбока ўрэзалася ў зямлю, што мы ледзьве выцягнулі. Тады дзед сказаў, каб я за ім разбіваў пракосы. Гэта работа лёгкая. Ідзі сабе і палачкай раскідай па абодва бакі траву, а яна на гарачым сонцы адразу ж вяне. Потым я доўга бегаў па поплаве, куляўся ў пахучым сене. Стаміўся і ўжо не ведаў, што яшчэ можна рабіць. Аж бачу, дзед прысеў на кукішкі і корпае сцяблінаю сухі мох.
— Што там, дзядуля?
— А вось бяжы сюды, паглядзі.
Я падбег і ўбачыў, што пад мохам ляжыць тоўсты камячок воску, круглы, увесь у ямачках. А вакол яго снуюць вялікія жоўтыя пчолы і гудуць: жжжу.
— Пашукай саломіну,— сказаў дзед.— Я цябе чмяліным мёдам пачастую.
Я знайшоў саломіну Дзед уваткнуў яе ў васковую ямачку і сказаў:
— Смакчы!
Я калі смактаў, дык у роце зрабілася соладкасоладка.
— Ну, як? — спытаў дзед.
— Ой, смачна!
Я перабраў саломінай кожную ямачку.
— А што ж чмялі будуць есці? — спахапіўся я.
— Яны наносяць яшчэ,— сказаў дзед.
На поўдзень мы ішлі паўз калгасны пчальнік. А там добры пчаляр, майго дзеда друг. Як убачыў нас, узрадаваўся.
— Я твайго ўнучка мёдам пачастую,— сказаў ён і вынес мне з будана поўную міску мёду — светленечка
134
га, чысценечкага і такога духмянага, што мо за вярсту чутно, як пахне. Я еў, еў — і не захацеў
Потым мы надзелі на галаву сеткі і аглядалі вуллі. Яны якраз як хаткі. I дзверы ёсць, ал
КНІГІ ОНЛАЙН
